Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері [ 65 бет ]

Жоспар

Жоспары

І. Кіріспе .......................................................................................3-9

І Тарау. Ілияс Жансүгіровтың «Күйші» поэмасының көркемдік және стильдік сыр – сипаты .......................................................10-49

ІІ Тарау. Ақынның «Құлагер» поэмасының көркемдік ерекшелігі .......................................................................................50-68

Қорытынды ..........................................................................................69

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ....................................................70-71



Дисциплина: Әдебиет
Тип работы: Дипломдық жұмыс

Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 900 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку


Урезанное содержание работы для ознакомления
Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері
Жоспары
І. ... ... ... ... ... поэмасының көркемдік және стильдік
сыр – сипаты .......................................................10-49
ІІ ... ... ... ... көркемдік ерекшелігі
..........................................................................
.............50-68
Қорытынды
..........................................................................
................69
Пайдаланған ... ... ... ... ... ... ... қалаушылардың бірі,
ақиық ақын Ілияс Жансүгіров шығармашылығының даму ... ... ... ... ... сол жанрда әдебиетке қосқан өзіндік үлестерді
бүгінгі күн көз ... кең ... ... қажет ететін өзекті тақырып.
Осы айтылған ой желілері тақырыптық өзектілігін айқындайды.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті:Қазақ ... ... ... ... қатысты Ілияс Жансүгіров поэзиясын оның ішінде сюжетті
поэмаларын ол ... ... ... ... ой – ... ала отырып, өзек болған ғылыми пікірлердің ... ... ... ... айналдыру. Осы бағытта ақын поэмаларының көркемдік
ерекшеліктеріне ғылыми ... ... ... ... ... ... оқу ... ғылыми жобалармен ғылыми зерттеу
жұмыстарын жүргізгенде, ... курс ... және ... дәуірдегі
қазақ әдебиеті пәнін өткенде көмекші дерек ретінде пайдалануға болады.
Зерттеу нысаны:Диплом жұмысын ... ... ... ... байланысты, Ілияс Жансүгіров шығармаларына қатысты қолда бар
еңбектермен пікірлер іріктеліп пайдаланылды. Осы пайдаланған дерек көздері
мен ақын ... ... ... ... ... ... біз тақырыпқа қатысты еңбектерді ғана талдауға алып, ... және ... ... ... ... ... құрылымы:Диплом жұмысы кіріспеден, екі үлкен тараудан және
қорытынды ... ... ... тұрады.
Алғаш рет Қарағаш ауылындағы мектепте оқып, жәдитше сауат ашқан.
Ташкенттегі екі жылдық ... ... ... ( 1921), өз ... ... Одан ... аз уақыт « Тілші » газетінде істеп ... ... ... ... ... ... 1894 жылы ... қапал уезі, Ақсу болысында ( ... ... Ақсу ... ... ... хат танитын, шағатай
тілдеріндегі ... ... аңыз – ... ... ... ... әңгіме - шежірелерді жақсы білетін, көкірегі ояу, көзі
қарақты, әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... ерте қалған Ілиясты жетімсіретпей, еркелетіп, жақсы үлгі
көрсетіп, тәрбиелеп өсіреді.
Мәскеудегі ... ... ... 1925 жылы ... жылы бітірген соң « Еңбекші қазақ » газетіне қызметке алынады.
Қазақстан Жазушылар ... ... ... ... ( 1932 – ... ҚАКСР Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1933 – 1936 ). 1937 – ... ... ... ... ... құрбаны болады.
І.Жансүгіров – ақын, драмашы, ... оның ... ... классикалық байлығының қатарына жатады. Ақынның терең идеялы,
көркем мүсінді, эпикалық кең тынысты шығармаларының танымдық тәрбиелік ... Олар ... ... ... ой, ... ... ... қиялына қанат
бітіреді, эстетикалық ләззат беріп, гуманистік адамгершілік идеяларды
толғайды.
Халқымыздың құт - ... ... ... ... батырлық,
даналық мекені Жетісу өлкесінің перзенті ... ... жас ... ән мен ... өлең мен ... ... асыл нұсқалары ұялаған.
Өз үйінде, әкесінен хат таныған, одан соң молда алдын көрген Ілияс
біріз ... ... ... ... ... ... ... оқып, әр
түрлі пәндерден сабақ алады.
Жастық қиял арман толқулары, ауыл көріністері, табиғат суреттері оның
жүрегін қозғап, тіліне ... ... өлең ... ... жылы Ілияс Алматыға келіп, үш ... ... ... Артынан Ташкенттегі Қазақ ағарту институтының жанындағы қысқа
мерзімді курста бес - алты ай ... ... ... нашарлауына
байланысты ауылына қайтады.
Дауылды жылдардың ... ... жас ... өз ... ... ағарту институтында, Жетісу облысының Қосшы комитетінде
губерниялық оқу ... ... ... редакциясында қызмет істеу
экспедицияға шығып фальклор үлгілерін жинау ... ауыл ... ... Жас ... қызметтен өзге уақыты түгелдей кітап, газет- журнал
оқуға, өз ... ... ... ... ... ... «Тілші», «Кедей еркі», «Лениншіл жаз» газеттерінде ... ... ... журналдарында жарияланады. 1927 жылы «Беташар» атты ... 1928 жылы ... ... ... ... шығады.
1927 – 1937 жылдар арасында поэзия, проза, драматургия, сын,
аударма салаларында жиырмадан астам ... ... ... бай ... мұра
қалдырды. Оның лирикалық шығармалары, «Дала», ... ... ... ... ... ... ... «Исатай – Махамбет »
пьессалары қазақ әдебиетінің алтын қорына қосылған өлмес туындылар. ... ... ... ... ... ... ... талант табандылығы
ғажап.
1928 жылы журналистика институтытын бітіріп, елге оралған Ілияс
Жансүгіров «Еңбекші қазақ» газеті редакциясында қызмет ... ... ... ... көп үлес ... ... ... үлкен мәдениет
қайраткері Ілияс Жансүгіров 1934-1935 жылдарда Қазақстан көркем әдебиет
баспасында ... ... ... ССРО ... 1 съезінде сөз
сөйлейді, республиканың әлеуметтік өміріне ... ... ... ... ... Сакен Сейфуллин, Мұхтар Әуезовпен
достығы оның қаламгерлік жолында терең із қалдырған.
1920 жылы Ташкент ... ... ... курс ... әр ... ... жұмыстарында болған. 1925 - 1928 жылдары Москвада
Коммунистік журналистика институтында оқып білім алған. Ауыз ... ... ... ... ... ... ... жаттап, ел арасында
« жыршы бала » ... Өз ... жыр ... ... ... ... той ... айтысқа да түсіп ... ... ол ... ... та
шығара бастайды жаңа қалыптаса бастаған әдебиетіміздің жанрлары әлі жас
еді. Көзі тірісінде қазақ ... өрең ... ... ... Іляс ... кесапат – кесел репресияға ұшырап, 1938 жылы опат
болды. [1:16:27] ... да ... ... сияқты Ілияс Жансүгіров
біраз жанрда қатар еңбектенуіне тура ... Оның ... ... ... ... ... ... драма жанрына қалам тартты. Орта мектепке оқулық
жазу, қазақтың тұңғыш календарын жасау, ауыз ... ... ... әдеби сынға, көркем аудармаға да ат салысты. Жазушының әр жанрда
жазған ... ... ... ... бірімен бірі іштей
байланысты еді. Ертерек кездері жазылған ... ол ...... өнер - ... ... ... демократия, бағытын
айқын көрсетті. Сатиралық шығармалары да ... көре ... – ды. ... ... ... ... интернационалдық достық идеясының жалауын
биік көтеру Ілияс Жансүгіров поэзиясының көрнекті арнасына айналды. Ауыз
әдебиетіне тән ... ... жыр ... ... ... ол, әсіресе
Абай поэзиясының кестесі, ою - өрнек ... да ... ... ... оған ... ... ... – дегенімен Ілияс Жансүгіров
бірте – бірте Абай ... ... ... ... ... оны ... ... игереді өз қолтаңбасын танытуға бет алады.
[2:5:12] Бірақ ол әр кезде Абайды ұстаз ... ... ... ... ... көрсету жаңа дәуір лебін таныту үшін тың көркем
бейнелеулер ... ... көшу - қону ... ... тән ... ... ... Ескі жұртпен жаңа қоныстың көрінісі заман сипатына орай
өзгере бастағаны ... - ... ... ... т.б. ... ... - ақын тврочествосынан берік орын тепкен тұрақты бейне. Осы арқылы
халық тұрмысын көрсетуі ... ... еді. ... , ... жаңа ... ішкі сырларын халықтың рухани өмірімен
қабыстыра, сабақтастыра беретін ... ... да ол ... білді. Сонымен
өмір сырын шынайы қалпында, тапқыр суреттеуге ден қоюы сол кездің ... ... оған ... ... реалистік бейне жасауға мүмкіндік берді. ... ... ... , ... ... ... («Құқ», «Сөз
Қамысбаевқа», «Жалаңаштар жиналысы», «Жанды қуыршақ») жарық ... ... ... ... ... ... жеңісті тұрақтандыру үшін
Ілияс «Кек» (1931), «Түріксіб», «Исатай – ... (1936) ... ... Ілияс Жансүгіров жаңа қырынан танылады. Жаңа
қалыптасып келе жатқан драматургиядағы бұл ... да өз орны ... ... В. ... ... М.Горкий (Дауылпаз)
А.С.Пушкин (Евгений Онегин) т.б. ақындардың ... ... ... ... ... поэма жанрында туған. Олардың бір
сыпырасы («Мақпал», ... ... ... ... ... қырғыны»
(1926), «Байкал» (1937) ақынның көзі тірісінде жарияланған жоқ. ... ... алып ... ... «Мәйек» «Кәмпеске» поэмаларында
ақынның тың тақырыптың ... ... ... ... ... жағынан бұл шығармалары кезінде халық санасын оятуға
белгілі бір дәрежеде қызмет атқарғаны даусыз. Жаңа тақырыпқа ... ...... ...... Ақынның бұл шығармасында халық дархан
дала, ал «Гималай» атты тамаша өлең – ... ... ... ... ... ... лирикалық жоспардағы бейнелеуді
ақын эпикалық ... ... ... халқын басынан кешкен сан - ... ... ... дала ... ... кең ... көлемде
баяндалады. Ақын ұзақ тарихтың сырын ашуда ұтымды композиция құра білген І.
Жансүгіровтың «Күйші» (1934), «Құлагер» (1937) ... 30 – ... ... жанрын шырқау биікке көтерген шын ... ... Бұл ... ... Жансүгіров өткен ғасырлардағы өнер
иелерінің тағдыры арқылы үлкен ... сыр ... Сөз ... ...
күйшілік туралы шабытты жыр төккен ақын 1929 жылы ... ... ... ... ... ... ... іспеттес. Поэмалардың
сюжеті, композициялы желісі шебер құрылған. Баты - ... ... ... әсер ... ... ... пен риалистік
өрнегі өз биігінде көрінген. «Күйшіде» әлеуметтік ... ... ... ... ... Хан ... ... күйшіні құл
ететін, сапақты әшкерелейтін оқиғаларда әлеуметтік мәселе ... ... ... ... ... құлай ауғандығы ішкі драмасыда жоғарыда айтқан
әлеуметтік мәселемен қабысып жатыр. Қыздың таптық мен – ... ... өз ... де биік тұр. ... ... ... да ол ақырында
су құйып өшіреді. Қарашаш реалистік – романтикалық бағыттағы сом тұлға
дәрежесіне ... Ақын ... ... ... адам ... лирикалық
нәзіктікпен төгілте, романтикалық асқақтықпен шалқыта береді. «Құлагер»
поэмасының басты кейіпкері ХІХ ... ... өмір ... атақты
композитор, әнші әрі ақын Ақан сері. Ілияс Жансүгіров Ақан сері ... бір ... ... яғни ... ... жүйрік сәйгүлігі Құлагердің
бәйгеден озып келе жатқан да қызғаншақ дұшпаның ... мерт ... ... ... ... ... аттың өлімі арқылы әлеуметтік орта,
заманның шындығының сырын ашты. Сонымен бұл екі поэмада үстем тап ... ... жеке ... бас ... үлкен психологиялық драма арқылы
беріледі. Өткен дәуір көрінісінің ... ... ... жаңа заманның
артықшылығы жырланады. Ілияс Жансүгіров өз кейіпкерлерінің бір – ... ... ... ... әсіресі, сатиралық портрет жасауда
үлкен шеберлік көрсетті. Оның шығармалырында ... ... ... жан ... ... лүпілі, табиғат сұлулығы – баршасы өзіндік бояу
мен іштей байланысты. Ақын әр бір құбылысқа, детальға , әр ... ... өте ... қарайды. Эпикалық шығармаға лирикалық өрім, эмоциялық
қызу беретін кйіпкердің ішкі монологы ... ... ... ... ... Оның күрделі, эпикалық кең құлашты поэмаға келу жолы ... жоқ. ... оның ... дәстүрден шыға алмағандығы байқалса,
кейде суреттеудің орнына баяндау тәсілдері ... ... ... ... ... ... жеңе білген ақын «Дала», «Күй», «Күйші»,
«Құлагер» поэмалары арқылы отызыншы жылдары қазақ поэмасына жаңа ... ... ... [3:5:6] ... ... шығармалардың жалпы ... орны мен ... ... ... ... ... жоқ,
мөлдір, таза поэтикалық тіл ақынның елеулі табысы. Халықтың ауыз ... ... ... бояу – ... ... мол ... Ілияс
Жансүгіров оларды жаңғыртып жаңарта түрлендіре пайдалануда да үлкен
жаңашылдық танытты. Өлең ... ішкі ... жаңа ... ... ... ... ұйқастар негізгі айтайын ... ... ... ... ... ... ... Жансүгіров қазақтың
поэтикалық тіл мәдениетіне елеулі үлес қосты. Ілияс ... есте ... үшін ... ... ... ... шаруашылыққа, Талдықорған
қаласындағы пединститутқа оның есімі берілген. Алматы облысында әдеби ... ... ... істейді. Мұражай 1984 жылы 23 қарашада
Жансүгіровтың туғанына 90 жыл ... ... ... ... Жансүгіровтің «Күйші» поэмасының
көркемдік және стильдік сыр – сипаты
Ілияс Жансүгіровтің қазақ поэзиясындағы, ... ... ... айқындауда айрықша мәні бар шығарма – 1934 жылы ... ... Ол – ... ... ... ... құдіреті осы поэмада жан
– жақты көрінген, ашылған.
Орта мектептерде бұл поэмаға ... ... ... ...... саяси сақтығымыздан, яғни Кенесарыға байланысты болған жай әлі күнге
дейін ... кете ... ... ... ... – ел ... ... орынсыз соғыс ашу емес,
рухани езушілікке моральдық қысымшылыққа, озбырлыққа қарсы шығу. Бұл
жөнінде ... ... ... ... аз, бар ... ... емес.
Оқырманды ылғи қатер үстінде жалаңдаған ... ... ... ... ... ... ... талап еткені сөзсіз.
Арқадан ауып, Жетісуға өктемдікпен қоныс тебе бастаған ... ... ... ... ... тартады. Бармағынан бал тамған күйші:
Күйшінің қошеметке көңілі тасып,
Бес бармақ маймаң қақты перне басып.
Толқынтып тоқсан күйді дірілдетті,
Көңілді бірде шымшып, бірде ... ... ... ... ... «ағажан күйшіні маған қиыңыз »
деп сұрап алып, ... ... ... ... айналдырды. Ертелі - кеш
күй тартқызады. Машықты күйлерін тартып отырып, алдындағы Қарашашқа ... ай мен ... хор қызы отыр ... тау ... төгілгендей,
Сөйлесе меруерт, маржан себілгендей.
«Алғандай пірден пішін» деген сұлу,
Көркіне көз тойынып семіргендей
Қасынан моланың жүріп ... ... жан ... ... ... адасып, күнде тартып жүретін тоқсан күйінен
айырылып жаңа бір ... ... ... ... ... ... ... ысып, бірде суып, күйіп-жанып,
Жүректей сансыраған күй жынданды.
Жігіт көңілі ... ... ... жаңа бір ... жеткізді. Жан
сезімін сыртқа шығарады.
Қыз екен! Ақ тамағын сүйер ме еді,
Алпыс жыл асығына күйер ме еді.
Көрінбей тірі жанға жүру ... ... ... киер ме ... ... адасады. Жігіт сезімін күй арқылы Қарашашта ұғып, оның да ... алай – ... ... ... ... ... торы!
Безектеп не қылмақшы мынау қолы.
Есіл ер хан боп неге тумады ... неге ... алда ... ... ... ... сыр аңғарылып қалса да күй ... ... ... ... шарасын қалдырмайды.
Бұл сорлы Дулат па екен, Үйсін бе
екен,
Күйшім боп өміріме жүрсін бе екен.
Сүйкімді, жігіттің бұл – ... ... – ақ ... бе ... ... ой орала бергенде ханзадалығы есіне түсіп:
Жоқ, болмас, ауырдым ба, жындандым ба?
Қараға хан затымды былғармын ба!
Бұл менің басы ... бір ... енді ... құл ... ма?! ... ... төре ... туған ханша екенін есіне түсіргенімен әліде күй
әсерінен шыға алмай дал болады.
Соқ жігіт! Соқ! Соқ ... ... ... ... ... ... ... Үздіктірме!
Керегі жоқ! Лақтыр әрі! Қысқарт!
Қысқарт!
Бәріде ой жүзінде, екеуі бір ... ... ләм деп ... тек ... үні ... ... сырласады. Сөйтіп жүргенде
Әлімқұл датқа Кенесарыны қонаққа шақырып риза еткенінен кейін ... ... ... соң ... күй тартқызады Күйдің тілі бұрынғыдан да ... ... ... ба ... қол салсам ба екен деген ой жігітке ұйқы бермей
жатыр. Есінен адасып өз ойымен өзі әлек ... ... ... ... ... сыбыр естіледі. Қарашаш орнынан ұшып түрегелгенде:
Ай құлап аспандағы соқты жерді.
Отаудан дүр-дүр етіп тұрды пері.
Төсекте қыз киініп жатқанын да
Айдаһар ысқырынған секілденді.
Күйші ... ... ... шын сырын аңғаруға дәрмені жетпей, «Менен
басқа осы үйде еш ... жоқ, ... әлгі ... ... ... ма? ....» ... ... мастығы әлі тарқап болмаған шақта:
Қасына қалай бардым Қарашаштың
Аяғым сынып қалғыр қалай бастым
Өзімді оққа ... ... ... міне ... ... ... ... өкініп жатқанында Қарашаш Кенесары қосын дүрліктіреді. Оның ашуы жын
соққан қара дауылдай қосының әңкі – ... ... абыр - ... есер соқ бір ... ... тап ... Қарашаш «Қолыңды қоқаңдат
па күйші ме» деген кезде ғана сары ... есін әзер ... ... ... ... ... екен.
Тез келтір өз алдыма дозақыны,
Мен оған көрсетейін мазақына.
Әруағын Абылайдың қорламасқа
Үлгі алсын, мұнан былай қазақ ұлы! –
деп ... ... ... ... ... ... детальдың рөлі аса зор. Енді күйшінің көзі ашылып,
санасы оянады. Қай ортаға түскенін айқын сезінеді. Сапақты масқаралап «жыны
қайтқан» ... өз ... ... күйшісіне домбыра тартқызады. Күй
машықты болғанымен күйшінің жанары мүлде өзгерген.
Қыз емес мынау тұрған қорлау сырттан,
Құтылар күн бар ма екен бұл ... ... ...... ... ба ... жұтқан, -
деп тәубесіне келуі, бүкіл түсінік сезімінің өзгеруі ... ... ... ... ... Әрине, таптық таныммен жанастырып әлек
болдық. ... ... ... ... рухани қысым, зорлық
нендей көріністің болмасын екінші ... ... ... ... Бұл
поэманың психологиялық негізін күшейте түсіп, оқиғаның әлеуметтік арнасын
кеңейте түседі. Мұны Қарашашта күй ... ... ... ... тартылар
күйде, ойда өзгеріп, бұрынғы ынтықты ызалы сезім басады. Екеуінің түсінігі
екі ... ... ... аузы ... ... айдаһар ма даусы қалай? –
деген жеркенішті көрініс пен мінездемелер
Бұлардың ... жері ... ... ... ... ... ... ызбалы ойларға жалғасқанда поэманың бүкіл идеялық арқауы ашылып,
кейіпкерлердің арасында өткел бермес асу ... ... ... ... сезген Қарашаш қайтадан пенделік қалпына
түспек болып, адамгершілік сипат танытуға тырысады.
Жеңілді қыз жүрегі, ақыл ... ... беті тағы ... ... ... ... ... жүр сонау тартқан сергеленді, -
деп тілек айтады да, өзінің бар сырын ашуға себепкер ... ... ... азаттық береді.
Ілиястың ақындық құдіретінің бір ғажабы – осы шығарманың бойында
бірде – бір кейіпкер аузын ... ләм деп ... ... ... ... да, ... ашылуы да, күй тілімен, домбыра үнімен беріледі. Ішкі
сезім түйсігіне шейін қос ішектен шыққан әуені ... ... ... ... ... адамдарымыз онша көп еместігі бір ... шын ... ... ... ... ... қуат - ... тап осындай – ақ болуға тиіс.
Сол биікке Ілияс «Күйші» поэмасымен ... күні ... ... ... ... елді ... ... [4:5:29]
«Күйшімен» поэзия шынына көтерілген Ілиястың ... ... ... ... датқа қонағасынан оралғанда Қарашаш күнде ... ... етіп ... ... тартқызып екеуі де сезімнің ең биік
деңгейіне көтеріледі. ... екі ... ... бір ой, бір ... Осындай түйіні шиырылған психологиялық сәтті оқыс бір оқиғамен
шешіп әр кімнің ой – пиғылын ... ... ... ... ... ... ... кілті етіп алуы асқан тапқырлық. ... жиі ... осы бір әдет ... ... ... ... алуы ... тапқырлық. Қазақ өмірінде жиі кездесетін осы бір әдет бүкіл
шығарманын сюжеттік желісін ширықтырып, идеялық нысанына Қарашаш пен ... жан ... ... санасын ашып, көркем образ деңгейіне көтерілуіне
жағдай жасайды. Шығарма композицясының ... ... ... ... да ... түседі де характердің сандалуына жол ашады.Сонда ғана
туынды ой деккарациясынан құтылып ... ... ... ... аңғарар
эмоциясы, өзіне бейімдейтін әсері бар жанды шығармаға айналады. Ілияс осы
мақсатына жеткен ... ... ... ... ... кейбір жолы, әр бір
шумағы тартқан күйдей ... ... ... ... ... әсер ... ... күйшісіне құлақ жаратын дөкір балға дүрсілі, не ... жоқ. ... ... жағынан Күйші Пушкин, Лермонтов, Абай
поэзиясына мастерлерінің кейбір өлеңдерімен қатар ... ... – деп ... де, шығып сөйлеушілердің көпшілігі дерлік бұл ... ... озық ... ... атап көрсетеді.
Күйші поэмасында І.Жансүгіров өнердің адам өмірінде атқаратын
рөлін, күші мен қуатын ерекше көрсетуді ойлаған. Поэманың ... ... руы ... он саусағынан өнер тамған домбырашы бір ... ... ... ... өзі ... барып оның тобына қосылады. Бұл күйшіні
Кененің немере қарындасы Қарашаш ханым өз ... ... күй ... ордадан шығармайды. Бір кездегі басы бос жігіт енді Ханшаның ... әрең ... одан ... ... ... ауып, Алатаудың бауырына келген хан Кенеге Үйсін,
Дулат екі хан деп ілтипат көрсеткен. Сол атаққа мәз ... ... ... ... еді. Оны Кене хан ... ... болар деп, адам тағдырын
ойыншыққа айналдырып, Қарашашқа құл етіп береді. Бұған Кене ... шаш ... бас алып ... ... ... туралықты белінен басып,
монархиялық үстемдігін жүргізеді.
Бердім мен ханышаға,- деді ... да, ... - дағы өз ... оның ойы айқын көрініп тұр. Ханыша отауында тұтқын боп, ... ... ... ... тап өкілдерінің кім екендігіне сонда
ғана көзі жете бастайды да, ... өзі ... өзі ... азат басы ... ... ердің еркі сәулет екеен.
Қақпанын хан Кененің келіп бастым,
Құрылған маған арнап ... ... ... ... ... ... ... келген екен.
Нашар дың қанын сорып, жанын жеген,
Хан емес қара қабан ... ... – [203 ... ... осындай озбырлығын көрсету «Күйші» поэмасының басты ... ... ... бұл ... ... ... ... тұрмысындағы
кейбір әдет - ғұрып, салт-саналардың халық мүддесіне қиғаш келетін ... сөз ... ... басы ... құл ... ... ... қызға ғашық
болып:
Адамның арғымағы осы шығар,
Пендеге бітеді екен мұнша көрік? – [603 ... ... ... ... ... ... ... тоқсан күйі бет-бетіне
ыдырап енді жаңа күй – ынтығатын, шын ... пәк ... ... ... ... ... Ойын сауық ән күйді сүйетін ... ... ... ... ... бұл екеуінің қосылуына бөгет болатын ... бар. Ол ... ... хан ... ... да ... үйсін руынан шығуы.
Қазақ халқы үш жүзге бөлінетінін білеміз.Сонымен бірге қазақ арасында
төре, қожа тұқымдары бар. ... тілі ... ... бірақ өздерін басқа
руларынан ... ... ... ... Төре ... ішіндегі ақ сүйек
ертедегі хан тұқымдары. Ал қожа ... ... ... тарату үшін
шығыстан келген өздерінің пайғамбардың тұқымы санайтын топтар.
Сөйтіп төре мен қожа ... елге ... ... ... да қазақтың өзге жүздерін кем санап ... қыз ... ... Оны ... ... ... ... махаббат бас бостандығы
дегендер ата тегінің абыройын сақтау санасына құрбан болып кете ... ... төре ... ... ... күйшінің
Жүргенім дәулет пе екен құр күйші боп?
Мендағы жігітпінғой құл исім жоқ
Тумаған төре заттан сорымдағы
Туғаным әттеген – ай сары ... боп [169 ... міне ... осы ... бұл ... ... көңіл аударады. Күйші
жігіттің тартқан ғашықтық күйі Қарашашты да ерекше баурап алады.
Осы бір эпизот ... ... ... басу үшін ... ... ... бір үйде ... қыз жүрегінің өзіне кет әрі еместігін
сезген күйші алғашқы қадамын өзім жасаймын - деп оңтайлап ... әлі ... ... ... соң ... бір жолы суып кетеді.
Үстем қоғамның ескі салт санасының озбыр күші жеке адамның бас
бостандық ... ... ... риалистік оқиғалар арқылы беріледі.
Мұндағы күйші мен ... ... ... ... ... ... жасалған
сом тұлғалар. Қарашаш ажар десе ажары, ақыл десе ақылы бар бір бет өр ... ... елді ... ... ... ... ... де, батыры да, қарасы да,
Қарашаш айтты десе ... жөн ... ... ... ... [163 бет]
Қарашаш тұлғасындағы өр мінезділік оның аруағына ... ... ... ... ... ... тап екендігін айтып
отыр.Қарашаштың Сапақ сияқты жігіттің бозбалалығына намыстанғаны да, бүтін
бір елді ... деп күш ... де, ... десе ... ... да,
Қарашаштан ондай мінездің шығатынын да поэманың бас кезінде –ақ ақын:
Текті құс, теріс азу, ақиық қыз,
Паң қыран қыр ... ... ... Алатаудың алаңынан,
Тас түлек түлеп ұшқан бала қыран, - [164 бет]
деген шумақ пен алдын ала ... ... ... тотықұсқа, тұйғынға, аққуға т.б. сұлу да нәзік құстарға
теңейтін ... бар да, ... ... ... ... ... ... теңелуі – онын ерлермен тең, батыр, өжеттігін көрсетеді.
Бұл жерде ақын оның сұлулығын айтып тұрған жоқ, ... ... Ал ... ... де ақын кер ... ... бәйшешек,
балауса гүлге балап отырады. Қарашаш қаншама қатал, өжет қыз болса да, ... ... ... де бар. Ол ... ... ғана ... оның өнерді
сүйіп қадірлеушілігі. Үйсін жігіті ... күй ... ... ... қыз ақыл алысып келген кезде ... ... ... ... күйшіні жіберемін деп уәде еткен қыз, қаншама қимасада уәдесінде
тұрады және де:
Тастама домбыраңды, күйіңді ... жүр, ... ... сергелдеңді! – [188 бет]
деп өтініш білдіреді.
Қарашаштың күйші жігітке бостандық беруі, күйшінің ... ... ... ... оның құл ... деп зар ... ... шындыққа келеді
деген мәселе ертеректе әдебиетшілер арасында біраз талас тудырды.
Қ.Қуанышұлы «Жансүгірұлының екі ... ... ... ... ... мәселе музыкада, музыканың әсерінде. Міне, осы музыканы
тап мәселесін шешуге құрал етуден үлкен қате ... ма? ... ... ... күйшілерді жыйып алып күй тартқыза берсе, тап жауының бәрі
де балқып, мейірімі түсіп кедейлерді ... ... - дей ... , ... ... осы күнгі түрінде сенуге қиын жерінде, ол – ... ... деп ... ... ... қызымен бір үйде тұрады осы жағынан оның
пәтер құлшылығын көрмегендігі айқын көрінеді. ... ... ... ... ... ... деп ... «мейірімді» Қарашаш
ұрғызбайды «күйшіме тиме» дейді. Күйші күйінен жаңылып күшенген ... ... қызы ... ... бос ... ... ... қандай
жерінде құлдық бар? Бізше күйшінің зарлауы тек автордан шайнап берген,
ауызға салған сөз ғана бұл ... ... ... - деп ... Күйшінің
Апырмау елге осылар төнерме екен?
Төрелік елге дұрыс бере ме екен?
Қой болдым арасына келіп сіңген,
Құл болып осыларға өлем бе ... [206 ... ... ... ... қой ... ... бекер. Қой ханның
қызының отауында жатама,- деп кіналайды.
«Қой болдым» деген сөзді Қ.Қуанышұлы дәл ... ... ... ... ... Бұл ... қой болдым деген сөздің мағынасы өз
қорасынан адасып, екінші бір қой қораға сіңісіп ... ... ... ... ... ... отыр. Қой қазақта бас ... жоқ, ... ... ... жиі ... Олай ... табиғатында момын,
мүсәпір өз бостандығын күреспен алып кетуге құдыреті жетпейтін қойдай ... қой ... ... ... ... деуі ... ... айтылған
сөз. [7:15:38]
Ал, жоғарыдағы Қ. Қуанышұлының екі пікіріне келетін болсақ, ол бұл
жерде де бір ... ... ... ... ... ... ... Кенесарыны өзі іздеп келіп, ақырында ол Қарашаштың
қарауына көшкенін ... Ал, ... қан ... ... жанның қол
астына түскен соң одан бірден шығып ... ... ... түспейтіні
белгілі. Екіншіден бұл жерде ақын күйдің күшін романтикалық серпінмен беруі
де Қарашаштың аяқ-қолын күймен шырмап тастайды. Күйшінің ... ... да оның ... ... бола ... Керісінше, бірге тұрған
уақытта күйші хан тұқымының мейірімсіз қаталдығын, ... ... ... кезде күйдің әуені мен ынтық болған күйші Сапақ ... ... ... көзі жете ... Ал, ... ... босануына
күйдің жаңылған қадамы себепші болса, Қарашаш уәдесінде тұрып, оны босатып
жіберсе, бұдан үстем тап пен езілуші ... ... ... ... деп ... жалған түйіндерге алып келер еді. Ақын тап пен ... жоқ, ... ... ... ... Ол тек ... шығармадағыдай
жағымсыз кейіпкерлерді бастан аяқ қара бояумен бояп, құбыжық ... ... ... ... ... ... тән жақсы - жақсы
қасиеттерді Қарашаш бойына берді және оның ішкі сезімін, әрекетін ... ... ... ... мінезі үшін ел дірілдеткен Қарашаш
күйші жігітке еркіндік берсе, бұл жерде екі тап ... күй ... ... қойылып отырған жоқ, тек Қарашаш мінезінің әр түрлі
қырларымен сырлары көрініп тұр.
Ханша қыздың қаһарынан ... хан ... ... тіл таба ... көзі ... ... бостандық аңсап, ақырында,азаттық алып «Азат»
деген жаңа күй шертуі – шынайы қалпында, реалистік үлгіде беріледі.
Қ.Қуанышұлының жоғарыдағы, бірінғай ... ... ... сандарының
салдарынан үлкен туынды «Күйші» поэмасына дұрыс баға берілмегендігін басқа
әдебиетшілер орынды сынады. Е. Ысмайылов «Шын поэзияны ... ... ... ... Қ. ... ... қарсы тұрып: «Күйшінің мазмұнында
ешбір бүркеме, жанама пікір, символизммен ... ... жоқ, ... ... ... оқиға. Сол шындық уақиғамен сәйкестенген күйдің
сипаттары беріледі» деп ... ... ... ... ... ... те, мұнда романтиканың
едәуір орын алғанын айтқан жөн.
Бай баласы, терезесі тең Сапақтың өзін ... ... ... таяқ ... ... ... жігіті – күйші қандай кісі ... ... ол сұлу ... ... ... қара ... ... яғни Қарашашпен
теңесер ешбір сипаты да жоқ. Бірақ, мұның құдіретті күші - өнерде. ... ... өр ... ... өзін бас ... ... осы ... күйші арасындағы сезім ... ... ... ... ... ... сюжеттің өзі, ең соңында күйдің,
яғни, ... ... ... ... қымбат етіп тұр.т
Міне риалистік тартыс, сюжет, ... ... ... ... ... романтикалықұ түйін түйеді. Күйші жігітпен Қарашаш
екеуінің арасындағы күй арқылы ... ... ... оның ... ... іштей түсінуін бейнеленген жерлер романтикалық көтеріңкі
леппен берілген. Осы бір ... ... ... үні ... ... оны қыз да ... Оның ... ақын күйдің сарының, қыздың сұлулығын,
жігіттің ойын, тілек – арманын да үнемі өсіріп, халық әдебиетінде кездесіп
отыратын дәстүрлі ... леп бере ... ... жылы ... осы бір ... ... қабысып
келетін жері, яғни шындықтың ... ... ... ... ізін
айқындай түспесе еш уақытта жойған емес. Бірақ та 30 – ... осы ... ... ... ... да ... ... «Әдебиеттегі
формализм мен натурализм туралы айтыс кешінде» Құлмырза Өтепов: «Күйші»
жөнінде, - деп ... ол, - ... ... ... сан алуан дәрежесіне
көтеріле алмай қалған. Сезімді түр билеп, кейін бір қатар қателер жасаған.
Күйдің, күйшінің ... ... ... ... ... ... ... жете алмаған. Күйдің әсерін суреттеп ... ... ... қоғамды сол күйге, күйдің әсеріне бағындырып жібереді. ... ... ... ... ... ... әдіс ... бұл әдіс символистерден
шығады», - деп Ілияс Жансүгіровке ... ... ... ... ... ... жоғарыда біз мысалға келтірген кейбір шумақтағы
теңеулерді орынсыз, овстракты теңеулі тілдерінде де көп ... ... деп ... Қ.Өтеповтың бұл пікіріне «Шын поэзияны қалай ... ... ... ... « ... бұл ... ... тамаша бай теңеулер бәріде орынды, күйдің әр бір сарынын, әрбір
кезеңді толқындарын, өмірдегі, айнала ... ... ... де ... ... ... салыстырған,»- деп сынға қарсы сын ... ... біз Е. ... ... ... Ең ... ... отырған проблемасы оның идеялық нысанасы туралы ... ... ол ... заң тудырмайды.
Ал Қ.Өтеповтың бұл поэмадан символистерге тән суреттеу ... ... ... ... ... ... ... байланысты айтылған
болуы керек. Бірақ бүкіл поэмасын сол үшін ... ... ... ... ... еді. ... шығарманың әр бір тарау, әр бір ... бір ... ... тіпті әр бір шумақпен әр бір жолдарын шығарманың
бүкіл өн бойымен бөліп алып ... ... Оның ... ... ... айту үшін ... етеді одан басқа қызмет те болмақ емес. Олай болса,
күйшінің сезімін білдіретін шумақтар кейіпкерлердің ... ... ... тұр ма, жоқ па? Жоқ, әлде негізгі ... ... жоқ өз ... ... дүние ме деген тұрғыдан келсек, бұл ... ... ... беру үшін ... байқаймыз. Бұл сезімді соншалықты
күшті етіп беру неге ... ... ... ол төре - тұқымы ақ ... ... ... ара ... ... үшін ... екенін көреміз.
Сөйтіп ақын осындай күйін жиылған шар тарапқа алып ұшқан сезіммен сіледей
қатып қалған ескі ... мен ... ... ... [9:5:41]
Кертартпа сері дәстүрді тек күшті сезіммен ғана ... ... ... еді. Бұл ... Ілияс үлкен шеберлік көрсете білді. Ақын «Күйші»
поэмасында да күй әуенімен алатын сезімді ... ... ... Бұл ... ... күй, ән ... туындылары сөз жоқ, үлкен себебін тигізген.
Ақын оларды осы ... ... ... ... ... поэмасы идеялық маңызы, көркемдік ... ... ... жаңа туынды болып саналады.
Керемет поэзиялық серпінмен жазылған ... ... ... ... идея – ... ортасында туған 90 тараулы күйдің терең өмірлік сырын,
көп қырлы эстетикалық ... ашып ... ... ... ... ... қорлықта ұстайтын қанаушылар ортасының
өнерге жау екенін әшкерелеп көрсету. Осы идеяны ақын ... тап ... ... ... ... ... білген. Ақындық жүрекпен
толғаған жас күйшінің бейнесінен біз өткен заманда торға түскен бұлбұлдай
тұншыққан ... ... ... ... елестетеміз.
Еркіндік пен құлдық, махаббат пен зұлымдык, өмір мен өлім, пәні
тіршілік пен ... өнер ... ... ... ... Ілияс
Жансүгіровтің терең мазмұнды, көркем идеялы, жұп-жұмыр "Күйші" ... ... ақын ... ... сәттердің бірі, дархан
өнерпаздың бауыры жазылып, еркін көсіліп, даулай шырқаған ... ... ... ... жеті ... ... кең ... шығармасында ақын қара өлең
ұйқасына құрылған байырғы, халық құлағына әбден сіңісті, 11 буынды, ... ... ... ... жерден буырқанған теңіз толқынындай өз алдына тартып ... Өлең ... ... төгіліп тұр. Арқадан көшіп, Алатауға
беттеген Кене ханның ордасынан бір-ақ шығамыз. ... ... ... ... қалың қазақ Кенені қуана қарсы ... той ... ... ат ... ... атан ... ... Осындай күндердің бірінде хан
ордасына сары үйсін руынан ... бір ... ... ... шешесі бар.
Кедей, ерулікке берер малы, сыйлар дүниесі жоқ. Ешкім оның атын ... ... ... Оның ... ... ... — күй, ... азан айтып
қойған ныспысы да ұмытылып, Күйші атанған. Сол Күйші хан ... бай ... би мен ... ... мен майталман әкелмеген қуаныш, рахат, ләззат
сыйлап отыр. Тоқсан тоғыз зарлы күй, ащы күй, ... ... ... ... ... ... ... біресе көңіл шымшып отыр, "Асанқайғы",
"Терісқақпай", "Сарыөзен", "Бозінген", "Қара жорға", ... ... сан ... алыс ... тіріліп, көз алдыңа Алатау, Алтай, Арқа, Қыр,
төсінде өткен ел окиғалары келеді. Қоңырау күйлер, ... ... ... ... ... ... ... тау-тас, күн, бұлт түгел
маужырап, тыңдаған жұрт тырп етпей, рахатқа батады.
Осындай естіген жанды тылсымдай баурайтын ... өнер иесі ... ... ... ... көзі ... көңілі кеткен соң, Күйшіні басы бүтін
сұрап алады. Көзінен жасы ... ... ... ... ... ... ... Құлағында хан Кененің "Сатсаң да, сойсаңдағы өз еркіңде" деп
Қарашашқа ... ... ... бостандық жоқ, енді Күйші ханзада Қарашаш ... су ... отын ... жау ... бар ... — күй ... ... сылқ - сылқ күлген жолбарыс, қылышынан хан тамған хан
Кененің жарлығы екі болмайды. Өңі ме? Түсі ме? Не ... бар? Неге ... ... ... ... күйдіріп, жүрегін тілгілеген бұл сұрақтарға
жауап жоқ. Үйін қашан ... ... шеше не ... "Оны күй ... ... ... күн ... күн, ай артынан ай өтіп жатыр. ... ... ... ... ... пен Күйші арасындагы терең
психологиялық тартыска, адам сезімдерінің ... ... ... ... ... ... күл болдым деп азапқа түскен Күйші бірте-бірте
бұл халге де үйренеді. Алдымен іші - ... зер ... ... жанат,
алтын, күміске толы Қарашаш отауындағы жиһаз оның көзінің жауын ... ... ... ... енді ... қас, ... қабақ, ордадағы сырттай, бойы
сымдай, балға ашытқан қымыздай" болып көрінеді. Біресе ақ қоян, біресе ... ... ... түлкі боп елестеген сұлу енді Күйшінің есін ... ... ... ... ... ескі ... ... тоқталып,
кенет жаңа тасқын жөнеледі. Ақын өнер психологиясын, ... ... ... ... ... ... Күйшінің шабытты шақтағы портрет! қимыл-әрекет арқылы, динамикалық
қозғалыс үстінде, жанды қалпында беріледі:
Саусақтар ойнап, орғып, қаздаң кағып,
Суырып ішек тілін, мұңын ... шын күйі ... шыға ... ... ... кейде күйді көкке өрлетіп,
Алыстап, шырқап, сілтер, әрі кетіп,
Қайырып, қалықтатып, қайта ... ... ... өлке өрлетіп, баяулатып,
Соқтырып кейде боран дауылдатып,
Көңілдің асқарынан тұманды айдап,
Артынан нөсерлетіп, жауындатып...
Күй ырғағын музыка әуенін дәл ... ... ... ... ... сөз ... градация арқылы ақын оқырманға
ғажап әсер етеді. Төреден шыққан сұлу ... ... ... ... ... сезім толқындары, психологиялық сан алуан тебіреністер, ұшқыр
қиялдың шалқуын бейнелейтін ... ... қуат бар. ... домбырашы жігіт түлкі алатын құмай тазы, аққуға түскен тұйғын, құс
кебін киген періге де айналып, сұп ... сұлу ... ... ... алып
ұшып, жерінен жеті дария аман өтіп, алтын тауға апарып, кұшып та жатады.
Жел болып жаралса, бетінен сүймек, су болып жаралса, ... ... ... ... ... ... ... қолына салар білезік
болмақ.
Ғашыктық отынан осылайша күйіп-жанып, шексіз қиялға берілген ... ... елес ... арасынан жерге түседі.
Қарашаш — төре, бұл — сары үйсін. ... ... ... ... ... ор бар. ... теңсіздік, таптық айырма жатыр.
Күй қүдіреті Қарашаштың бойын ... ... от ... ... ... осы Күйшіге тисем бе екен деген ойға әкеледі. Жоқ! Бұл бір ... ... ... ... ... ... халдегі осалдық.
Өйтпесе хан тұқымынан шыққан асау сұлу қайдағы бір ... ... ... ... ... ... оты ... күйдіріп, жандарын қайда қоярларын білмей
рухани арпалысқа түскен Қарашаш — Күйші ... ... ... желісін кенеттен болған оқиға бұзады.
Күллі дулатқа аты әйгілі Әлімқұл ұлы Сапақ та— өзіне ... ... ... ... Сол ерің қара ... ... ... Қарашашты оятам деп
пәлеге қалады.
Сезім ... ... есіл ... өңі қайсы, түсі қайсы, шыны ... ...... қалған. Қарашаштың төсегінің қасына барған өзім
екен деп, енді ... ... ... ... алар деп ... ... шыққан жігіт Сапақ бізді басынды деп хан Кененің ... тік ... ... ... ел ... ... ... жұртқа
келген кесапат ретінде суреттейді. Бозбаланың болымсыз бір ... ... елді ... тастағалы отырған ханзадаға Кене қой демейді, бөлтірікке
бөрі ырық береді, арыстан тісі ақсиып, сырттан барлап отырады. Сең ... ... ... ел бір жақта, сірі садақ, ... ... ... ... ... қалың қол екінші жақта. Ақыры амалы кұрыған,
калың жұртты ... ... ... ... ... ... ... дулат Сапақтың бет-аузын аластап, күйелеп, майлап, мойнына
масқаралап құрым байлап, тыр жалаңаш шешіндіріп, жаяу ... ... ... ... ... жалғыз ұлының басын кесіп ... көк ... ... ... ... ... ... жас ағып Әлімқұл тұр. Сонда
көңілі тынған, бұдан былай ел-жұрт ... ... ... деп ... ... ... ... саған. Көбіңе кидым",— деп Сапақты
өлтірмейді.
Осы ... ... ... ... ... ішкі ... орасан зор
өзгеріс, жаңа жігерлі серпін пайда болады. Жүрегі суып, қаны қараяды.
Тәтті, мұңлы, сырлы ... ... ... ... ... күйлер тартылады.
Аңнан аң қоймай, қомағайлыкпен ... ... қыра ... Арша ... ... ұлын атып ... ... бөгіп жатыр. Бұдан кейін тағы да өлімді
күйлер сорғалайды: "Атылған аққу", "Күйген", ... ... ... ... Қарашаш жүрегін тербететін сезімді күйлер бір жаққа ... ... оның ... түйе ... ... бебеулеп, безілдеп, мұңданып,
жамыраған сарындар қаптады. Кеше Күйші көзін байлаған, сұлу санаған Қарашаш
шөп желке, шолақ бұрым, ... - ... ... ... көрінеді, біресе
сұр мегежінге, біресе жиырылған кесірткеге айналып кетеді.
Күйші көңілінде ... ... ... ... түгел өшігіп, енді
өшпенділік, қарсылық, жек көру дауылы көтерілген. Ысқырған ... ... ... ... ... ... каһарлы дыбыстар ханзаданы үй-
орманымен қосып өртеп, күлін көкке ұшырып жіберердей.
Күй ... ... ... сарынымен ақын Күйші — Қарашаш
арасындағы ... ... пен ... шайқасының сұрапылы ретінде
бейнелейді. Поэмада ... ... ... ... тарихи негіздері,
эстетикалық нысанасы ашылады, ... ... ... ... ... тізе ... ұлы күш, бостандыққа, азаттыққа
апаратын зор қайрат — өнер деген идеяны ақын ... ... ... ... ... терең толғап, кемел суреттеп ... ... ... - ... ... ... өнер ... туралы
симфониялық сарыны, қуаты бар , кең тынысты, асқақ әуенді күрделі шығарма.
Жалпы көркем әдебиеттегі, ... ... ... ... көркемдік және стильдік ерекшеліктерді қарастыру —
үлкен ғылыми ... ... ... бұл ... ... ... тануда соңғы он шақты жылдың ішінде қауырт қолға алынып отыр.
Қазақ ... ... да ... стиль мәселесіне жуырда
ғана көбірек ... ... ... Жеке ақын, жазушылардың
творчествосына арналған монографияларда сол суреткердің стилі ... да ... ... ... ... бар. ... ... қаламгерлерінің стиліне
арналған арнайы ғылыми еңбектер әлі жарық көре қойған жоқ.
Жазушының стилі не деген мәселе жөнінде ... ... ... әзірге кездеспейді. Стильдің анықтамасы жайлы бүгінгі таңда әр
түрлі ... ... ... ... әрбір жазушының творчестволық ерекшелігін танытатын маңызды
сыпат ... оны ... және ... ... ... ... ... мәселесін сөз еткенде шығарманың түрін мазмұнынан ажыратып зерттеу
қисынсыз. ... ... ... әрі ... әрі ... ... ... — жазушының көркемдік шеберлігімен тікелей байланысты. Көркемдік
шеберлігі әбден кемелденіп жетілген суреткерден ғана ... ... ... ... ... мін-мүлтік бар шығармадан стильдік өзгешелік іздеу
мүмкін емес. Сонымен стиль сөз ... ... ... жасаған
көркем туындыларынан көрінуге тиіс.
Мұндай стильдік ерекшелігі бар жазушы қай әдебиетте болса да онша көп
емес. Ондай қасиет үлкен ... ... ғана ... совет әдебиетінде өзіндік стилі бар дарын иелерінің бірі — Ілияс
Жансүгіров.
I. Жансүгіровтің стилъдік ерекшеліктері оның ең жетілген, ... анық ... I. ... ... аса ... ... ақын. Сол
поэмаларының бәрі бірдей шетінен жетілген, шебер мүсінді еңбектер ... ... ... ... ... ... ... деп
«Дала», «Күй», «Күйші», «Қүлагерді» алдымен атаймыз. Бұл ... ... ... ... өзгешелігі бар.
I. Жансүгіровтің 1934 жылы жазған «Күйші» ... ... ... поэзиясындағы үлкен елеулі құбылыс болды. 1929 жылы жазған «Күй»
атты поэмасы ақынның поэма жанрындағы өнер тақырыбын ... ... ... ... ... соның сатылы заңды жалғасы еді. «Күйшіде» ақын
өнер /тақырыбын өрістете түсті. Көркемдік шешімі тұрғысынан қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... бағытында
ақын «Күй» поэмасынан ілгерілей түсумен бірге биіктей де түсті.
«Күйші» поэмасы жалпы алғаш шыққан кезде-ақ әр түрлі пікірлер, тұжырым-
топшылаулар ... ... ... сыншылар поэма жайлы сол жылдардың
дәрежесіне қарай кейбір жаңсақ пікірлер айта тұрса да, ... ... ... ... ... оны ... ... табысы ретінде дұрыс
бағалады.
Кейінірек қазақ әдебиетін жаппай зерттеп, үлкен-үлкен ... ... бұл ... ... ... әдебиетші болған жоқ. Олардың бірі көп,
бірі аз дегендей, «Күйші» поэмасы жайлы байсалды тұжырымды жасай ... де ... өнер ... ... ... ... ... құбылыс
деп білді.
Өмір шындығын, заман кейпін, ... ... ... суреттеу
тұрғысынан алғанда «Күйші» — peaлистік поэма. Сонымен қатар өмірлік, таптық
мүддесі аспан мен ... екі ... ... ... ... ... ... сәттерін нәзік те шебер ... ақын ... ... ... да ... Бұл жөнінде I. Жансүгіров
творчествосын байыпты зерттеген ғалым М. Дүйсенов ... ... ... ... ... ... десек те, мұнда романтиканың ... ... ... ... ... тартыс, сюжет, адамдар характер
арқылы I. Жансүгіров үлкен романтикалық түйін ... ... ... ... ... ... күй ... оянған сүйіспендік сезімнің, оны
күйдің әуені арқылы іштей ... ... ... ... ... берілген. Оның үстіне ақын күйдің
сарынын, қыздың сұлулығын, жігіттің ойын, ... ... да ... ... ... ... ... дәстүрлі романтикалық леп бере
жырлайды. Негізінен реалистік сипаты басым ... ... ... ... ... ... ... қылаң беретіні
рас.[11:5:103]
«Күйші» — сюжеттік ... ... ... ... ... ... ... ала ... ақын оны ... ... ... ... әңгімелеп берген. Поэманың сюжеті XIX ғасырдың бірінші
жартысындағы Қазақстандағы ... ... ... ... ... хан мен оның ... қарындасы Қарашаштың Жетісуға
келгендегі бір эпизодына құрылады. «1846 жылы ... Орта ... ... тау ... кетуге мәжбүр болды, - делінген
Қазақ ССР тарихында. Кенесары хан өмірінің осы бір ... ... ... етіп ала ... ақын өз ... ерік ... ... өзінің
творчестволық көрігінде қорытып, екінші бір ... ... ... Кене ... ордасына келген Үйсін жігіттің күй тартып,
сол күйшіні Кенесарының құл етуінен басталады. Бұдан кейінгі ... ... ерен ... оның ... ... сезім күйі, Қарашаштың оған
деген ынтызарлығы әдемі жыр ... ... ... ... ... ... ... күй саздарымен жарыса қабат
өріле, ішкі монолог, ойлану-толғанулар арқылы ... ... ... ... ... датқасы Әлімқұлдың баласы Сапақтың ... ... ... поэма оқиғасы шиеленісіп, шегіне (кульминацияға)
жетеді. Бұдан соң тартыстың ... де ақын ... ... ... басты тартыс хан, төре тұқымдары мен қара халықтың арасында өрбіп
отырады. Екеуінің қарама-қарсылығын, ... - суын айта ... ақын ... ... ... ... ... кейіпкерлері Кенесары, Қарашаш,
күйші жігіт қарым - қатынасы арқылы ақын ... ... ... ... ашып
береді. Бұл жердегі ақынның үлкен шеберлігін ерекше атап ... ... ара - ... ақын іс-әрекет арқылы да, ... ... да ... ... бағытта, бірде нәзік лирикалық тебіреністермен
толық ашып тастайды.
Уақиға желісін эпикалық баяндау, ... ... ... ... ... де шебер. Ал ... ... ... ... ... музыкалық саздармен жарыстыра әдемі
бейнелеген сәттердегі ақын ... ... ... ... ... ... ... үлкен ... ... ... ... ... ішінде баяғыдай суреттеу желісінен поэма кейде романға, кейде
повеске жақындап қалады. ... ... да, ... адам ... ... ... бар. Ақын поэмада кейде эпикалық баяндау
арқылы кейіпкерлердің іс - ... ... ... оның ... ... ... ... адам образын көзге елестете алады. Кей тұста
кейіпкер өмірінің бір айрықша сәті ... да оның ... ... ... поэзия құдіреті жететіні анық.
Поэмада хан Кененің портреті жоқ. Бірақ онсыз да ақын ханның ... ... ... бере ... ... хан ... ұнамсыз іс-әрекеті нақтылы түрде Үйсіннің күйші
жігітін ... ... Бұл ... ... стилінің бір ерекшелігі — Үйсін
жігіттің домбыра күйін жалаң суреттемей, әрбір тартылған ... ... ... ... ой ... тығыз байланыстырып отырады.
Мұнда домбыра күйлері бірде Кене ханның, ... ... ... Үйсін
жігіттің көңіл күйлерін, сезім, ой дүниесін аңғартады.
Қиялы домбырамен сыбырласып,
Жатқандай ... не? ... ... ... не? Ақ ... ... тоқтау толқып жатқан айдын көлге?
деген жолдарда ақын Кене ханның домбыра күйімен жарыса ... ... ... оның ... кері кетуге бет алған қалпын шебер түйген.
Ақынның «Тозған ед» деп отырғаны Кенесары мен оның ... Міне ... өз ... ... ... ... ... ақын оның күй
тыңдап отырған тұсында-ақ анық аңғартқан. Немере қарындасы ... ... басы ... ... бер деп ... Хан ... ... жігітті
құл етіп беруінің өзі де
Осы ма сұрағаның, Қарашашым?
Қаласа, ... ... ... болар бізге!
Бергенім басы бүтін байлап басын!
дейтін хан Кененің ... ... құл етіп ... анықтайды.
Поэмадағы Қарашаш мен-мендігі, қара халықтан өзін оқшау, жоғары
ұстайтын, ... ... ... ... ... өзіне көңіл білдірген
Әлімқұл Датқаның баласы Сапақпен байланысты Қарашаштың ... ... ... ... ... қуыруы — тікелей Кене ханнан тарап жатқан ... ... Ақын ... ... ... бүлігін баяндай отырса
да, оның ішкі мәні Кенемен астарласып ... ... Бұны ... ... ... ... алай-түлей сапырылысқан ішкі ой-
толғанысы арқылы жеткізген.
Әлде хан өкпелі ме ерулікке?
Көңілі не? Кеше ... ... ... ... бір ... атпен барып жүргендік пе?
...Алды тар, ашуы ожар, ... ... ... тым ... екен.
Сондай-ақ күйші жігіттің хан Кенеге наразылығын домбырадағы өжет
сазбен білдірген жерін де ақын шебер ... Kүй ... ... ол, бір ... образды бейнелермен Кененің бітімін айқындап
түседі
Қарашаш, автордың түпкі ой ... ... ... ... бола ... ... ... де аңдатқан.
Поэмадағы Қарашаш — шытырман мінез-құлқы, сезім-күйлерімен бейнеленген
күрделі әдеби кейіпкер.
Ақын Қарашаш образын жинақтап, революцияға дейін ... ... ... ... бір ... өкілі етіп алған.
Қарашаш ең алдымен өз тобының, өз ... ... ... ... ... Ол — өзі шыққан ортасы — төре ... ... ... сол ... ... айнымайтын, табанды, тұрақты мінезімен
есте қалады. Төре, хан тұқымының ... ... ол ... қалың
бұқарасына, тіпті төре ... ... де ... ... Бұл ... оның ... беті ... екені поэмада толық танылып
отырады. Поэмадағы Қарашаш — өр, өжет, алған беттен ... ...... іс-әрекетінен, ақын берген мінездеме, портреттен ... ... ... ... меншікті құл етіп алуы, ... ... ... ... ... Дулат Әлімқұл Датқаның ұлы ... ... ... Поэма сюжетінің осы бір шарықтау шегінде оның
мінезі, қаһарлы да қатыгез, айдаһардай ... ... ... түскен.
Қаһарлы қыз Қарашаштың долданған ашуына сәйкес табиғаттың ... ... отты ... ... бейнелей білген. Бұл жердегі поэзияның
құдіретті де айқын бояумен жасалған көрінісінің үлкен ... ... ... бір ... ... бола ... қыз ашуланып бұрқ-сарқ етті,
Наркескен қыз қолында жарқ - жұрқ
етті.
Кім өліп, кім калғаны ... үй ... сарт - сұрт ... ашық ... кетті қайнап,
Найзағай шатыр - шұтыр, нөсерді
айдап,
Дауылдан жер сілкініп, ... ... кап - ... ... ... ... ... періге, ысқырынған айдаһарға, «Ашуы өрлеп
шаңқылдаған қыранға» балап, ... ... оның ... әрекетіне сай сөз
өрнектерін түйдек - ... ... ... «Жер ... тау ... ... - ... найзағайдың нөсерді айдауы», «жанның бәрін бір
қауызға сыйғызған» қыздың буырқанған кек - ашуына сәйкес ... тұр. ... сол ... ... бар ... Үйсін жігіттің осы кезде «қалт - ... ... шып - шып тер ... шыбыны ұшуы» жағдайды әсірелей де
анықтай түседі. Табиғат суреті тапқыр тіл өрнегі ... ақын ... ... ... күйінің сыртқа шыққан қалпын кемеліне келтіре ... ... ... Ал ... ... ... оның сөзі арқылы
тағы да айқындай түседі:
...Талап қып ілемін деп ақсұңқарға
Ұмтылған екен, кәні, қашан ... ит, ... із ... айналды ма нашарлауға?
Ер қайда? Аруақ қайда? Намыс қайда?
Жау шапты ауылыңды ... итті ... ... неге ... ... сөзі ... поэмада адам тұлғасын аша түсуге де ... ... ... ... сәйкес сөйлете білу тапқырлықты
қажетсінеді. Міне бұл ретте, яғни кейіпкер сөзі ... оның ... ... ... Ілияс Жансүгіров майталман жүйрік екен.
Осындай тұстарда ол кейінгі буын ... ... ... ... ... ... Кейіпкер сөзін қалай берудің жақсы үлгісін көрсете отырып,
ұлттық әдебиеттегі поэма жанрының осы бір көркемдік ... ... ... Қарашаштың Сапаққа деген ашу ызасын кең планда суреттейді. Бір
жерде ... ... ... кеңіте, өрістете түседі. Біресе ... ... ... ... ... долы сөздерін келтіріп, суреттеу,
баяндау, монолог, диалог тәсілдерін алма - кезек ... Бұл ... ... ... аша ... ... ... туған болу керек.
Қарашашты ақын қол бастап, жауға ... әзір ... ... ... бір ... жүр Қарашаш,
Астында ақбоз ... ... ... ... ... бүгін ажал ... көп ... ... қыз, түсі ... ... ... жарып,
Алмасты аспаһани қолына алып.
Ширығып, шыдамы жоқ тұр ханыша,
У жеген бурыл-бөрі ... ... ... өжет ... айқаста кесіп түсетін өткір ... ... ... ... суық наркескендей», бірде «бурыл бөрідей»
аспаһани алмасты қолына алып «даусы зеңбіректей жерді ... «аң - ... ... зәр ... ... Қарашаш — тым айбарлы, сұсты,
қаһарлы. Ақынның кейіпкерді бұлайша ... ... оның ... бір ... ... ... ісіне сай характерін, ... ... ... үшін ... ...... ... таймайтын, орта жолда бөгеліп,тоқтамайтын,
алдына қойған мақсатын орындамай тынбайтын қайратты, ... ... ... Ол ... келуді, шегінуді, бұлтаруды білмейтін өр тұлға
ретінде есте қалады. Қарашаш ақылсыз әумесер де ... ... ... ... ... оның ... ... тілегі бойынша мойнына құрым іліп, шылбыр тағып
алдына жетектеп алып келген ... ... тірі ... Өз ... яғни ... ... ... алып келгенге риза болады да,
қаһарлы ... ... ... ... осы ... ... сюжеттік желісі
ширығып, сюжеттегі драматизм, кейіпкер басындағы драматизмдер өрши ... ... ... ... ... ... Әлімқұлға, күйші жігітке
қалай әсер еткенін ақын ашық суреттеп берген. Сондай - ақ ... ... ... ... ... ... бе, ... алдыма келген
бейшараға кеңшілік жасап тірі қалдырайын ба?» деген екі түрлі ой-сезімнің
қақтығысуын да, ... ... ... ... сәтті де ақын психологиялық
орайда өте нәзік сипаттаған. Пейзаж да осы сарында шыққан.
Ашылды ... от ... жарқ - ... ... өзен бұрқ - сарқ.
Ашуын ақылына жеңгізіп, әрі ... ... әрі ... ... ... осы ... сөзі оның ... әрекетіне сай, нанымды:
Алып қайт міне, берген ит ... ... — ит ... ... ... ... ... Дулат, иттің қанын,
Жанр табиғатын бұзбай, сол поэма жанрының шеңберіне сыйғыза ... ... әр ... алып ... ... ... ... ақын
Қарашашты бірде іс - әрекет үстінде көрсетіп, эпикалық бағытта бейнелесе,
енді бірде оның сезім дүниесін ... ... ақын хан, төре ... әйел ... ... тек қана ... ... көрсетпей, анда - санда жылт етер адамдық қасиеттеріне де назар
аударған. Ол оның ... ішкі ... ... ... ... ... ... жігіттің күй тартуы тұстарында танылады.
[13:18:26]
Күй тыңдаған тұстағы Қарашаштың сезімінің бір ... бір ... екі ... ... бейнелейді. Бірі ақынның суреттеуі арқылы, екіншісі,
кейіпкердің — Қарашаштың ішкі ... ... ... Кейіпкердің сезім
қозғалысын ақынның суреттеуі нәзік, тапқыр, шебер. Ал ішкі ... ... де ... ... Қарашашқа арнап, өзінің ынтызар сезімін
білдірген күйші жігіттің ... ... ол ... ... ... ... ... поэзия тілімен суреттеуі ғажап:
Тайпалып жорға салып салдырған күй,
Мейірін тыңдағанның қандырған күй,
Тартқанда зарылдатып, сұңқылдатып,
Аққуды аспандағы қондырған күй.
Лапылдап, мұз ... ... ... мұз ... ... күй.
Тасытып тас емшекті тандыр болған
Бота боп нар інгенді идірген күй.
Әр алуан дыбысқа, әсем ... ... ... сырларына толы тәтті
күйге құлай берілген қыз сезімінің сырлары да оның монологі арқылы ұнамды
бейнеленген. Ішкі ... ... ақын ... ... ой, ... оны әуре - ... салып езіп жібере жаздаған көңіл -
күйлерінің салмағын толық аңғартып ... Ол ... ... ... өрен ... құдіретіне берілген Қарашаш жігітті ұнатады да, тіпті
осы жігітке тағдырын қоссам ба екен ... ... ... де ... ... хан ... ... өзін қорлап, қарадан шыққан
жігітке қалай ... деп ... ... тағы ... Міне бір ... ... ... екінші жағынан, хандық, ... ... қол ... Осы тұста махаббат пен парыз жекпе - ... ... ... бұл — ... жеке ... ішкі ... тайталас, тартыс
майданы. Осы ішкі рухани әлемдегі тартысты, оның ... ... ... ... нәзік бейнелеп берген. Нәтиже мәлім. Ең
соңында ... ... ... ... ... бұл ... да өзінің
жоталы қырымен оқшауланады. Өз сезімін өзі таптап, парызға берік болып қалу
тек қазақ, асқақ, өр, биік ... ғана тән. Бұл ... де ақын оны ... хан ... ... ретінде наньмды көрсеткен. Ұнамсыз
характер екен деп ... ... ... ... ... ... Қарашашты қаһарлы, жауыз, тәкаппар тұлға
ретінде көрсете отырып, бір ауық оның ... ... да ақын еске ... өнерінен жаңылып мүсәпір халге түскен күйші халін Қарашаш бір ... де, ... ... ... ... ... еш ... түсінген сон, жігіттің бостандық сұраған тілегін қанағаттандырады.
Бұл жердегі Қарашаш ... оның ... ... тұр. ... ... ескі ... ғұрыптан аса алмай, шарасыздан ғана ажырасады. Өз
қолынан келген ең ... ... ... ғана ... Кейіпкер
сезімінің логикалық жүйесі ... ... ... дәл ... тап
басқан ақынның шешіміне тәнті боласың. Қарашаштың портрет, ... ... есте ... оның ... ... ... ... алынған. Поэманың басында:
Қарашаш акыл дария, алтын басы,
Өз басын мың қараға теңгермейтін,
Кененің кеңесінде ақылдасы,—
деп хан ... ... ... жан ... ... ... мынау ашық сазан түсті,
Көрінді әзірейіл, ажал ... ... ... ... ... жын ... ажал ...
деп, оның адуын характеріне сай әрі ... әрі ... ... дәл
танытады. Ақын Қарашаш портретін, мінездемесін өзге кейіпкерлердің көзімен,
ой-дүниесінің елегінен ... ... ... Ең ... ... болып
көрінген қыздың күйші жігітке кейін ұнай бастаған тұстағы көрікті портрет-
мінездемесін де ақын ашық-ашық сөз ... ... ... көргенде таң қалған күйші жігіттің есінен айрылып қалуы да
заңды. Қыз ... ... ... ақын екі ... ... ... қыздың сыртқы сұлулығын тамылжыта суреттесе, екінші,
оның ақылдылығын, жайдары мінезін де ... Ақ ... паң ... ... ... арқылы оның бірбет, өсиет, ... ... да ... Осы бір ... ... ... филология ғылымының докторы М.
Дүйсенов былай дейді: «Әдетте қызды тоты құсқа, аққуға т. б. сұлу да ... ... ... бар да, ... ... өте аз ... одан
сәтті ыңғайсыздық сезілмейді. [14:5:78]
Қарашашқа берген портрет, ... ақын ... ... ... ... Сұлулығына сай кәзік сезімін, өжеттігіне
сай ересен де батыл істерін өр қырынан керсетеді. Бірде, «Жайдары, жайдақ ,
жаны бала» ... ... ... ... ... ... ... кезін көреміз. Күйші жігітке ұнаған, бетінен нұры төгілген көрікті
келбеті поэманың басында белең ... еді. ... ... ... ... ол ... кілт езгереді.
Кылқынып, қызға ұмтылған қызу да ... ... — күй ... бұзу да ... ... отыр сұр мегежін,
Бетінде Қарашаштың қызыл да жоқ.
ІІІөп желке, ... ... ... емес ... ... албасты отыр.
Жыландай жыйырылған кесерткі ... ... не ... ... ... жалмауыз - ау, аузы қалай?
Кісі емес айдаһар ма, даусы калай?
Алдаспан анау қанжар, еркін болсаң,
Бұл ... ... ... ... ішер ... ... жауыз торай,
Қожыр ғып жаратыпты қауыздамай, [235 бет]
Өстіп кейіпкер портретін, мінезін бір ... ... ... ... ... өзгерімелі, жылжымалы қалыпта көрсету —
қазақ ... ... ... ... ... ... әр ... жағдайдағы әрқилы іс-әрекетін, мінезін, көркін,
сезім ... ... ... оның ... ... айқын мүсіндеп берді.
Поэмадағы Қарашаш әр алуан ... ... ... ... Ол — тарихи тақырыпқа жазылған поэмалардағы дараланған типтің
бірі. Ол поэмада адам образын кемеліне ... ... ... ... зор ... даусыз дәлел.
«Күйші» поэмасының қозғайтын негізгі мәселесі қазақ халық күйлерінің —
күй өнерінің ғажайып сыр-сипатын, ... адам ... ... ... десе де болғандай.
Күйші жігіт—поэманың ұнамды кейіпкері. Кенесары хан, оның ... ... өз ... ... ... ... ... қарама-қарсы халықтың жарқын қасиеттердің символы ретінде күйші
жігіт алынған. Ол жөнінде көп мәлімет жок.
Кедей екені, ... бар ... ғана ... Оның ... ... де жөнді көрінбейді. Күйші жігіт поэмада тек екі ... ... яғни ... және ... ... ... ... түседі. Ал, хан, феодалдардың құлдық бұғауынан босауға
ұмтылу, рухани байлықты жасау тек ... ... ... ... біз күйші жігіттен көреміз.
Күйші өмірінің нақтылы көріністерін, ... ... ... ... ... те ... тіл ... суреттеп, халық
өкілінің оп-оңды бейнесін мүсіндеп беру — ... ... ... ... ең ... кадір-қасиеті өз бойына жинаған асқан дарынды-
күйші, өнерпаздығы. Бұны ақын поэманың өн ...... ... ... үздіксіз толғап отырады. Шығарманың «Күйші» атануы да осы бір өзекті
сарынмен тікелей байланысты.
Өз өнерін көрсетуге Кене ... ... ... ... ... күйшінің
құйқылжыта тартқан ғажайып күй ... ақын тіл ... ... ... ... бейнелейді.
Күңіренген бір мұңды күй даланы алды.
Табиғат тып-тыныш бола ... ... ... ... ... жолбарыс та ыңыранды.
Күңіреніп «Асанқайғы» күй толғанды,
Желмая желе жортып жерді шалды.
Алатау, ... ... ... Сырды
Аралап, қоныс таппай күй зарланды. ... ... ... күйшінің «бармағынан бал тамған» өнерінің
сұлулығына, құдіреттілігіне тәнті боласың. Ал сол домбырадағы ... ... сап ... ... тау ... сыңғырлаған мөлдір таза
әуендерді ақынның; құйқылжыта суреттеуінде ... мін жоқ. ... ... оқығанда, жыр оқып отырғандай емес, домбыраның әсем саздары
тікелей келіп құлагер өзі құйылып ... әсер алып ... ... ... ... ... ұмытып тамашалайсың. Мұның өзі жеткізіп айтуға
аса қиын, асқан ақындық шебер-ліктің жемісі ғой деп білеміз.
Халық ... ... көзі — ... ... ... ... ... қадір-қасиетімен таныстырғаннан кейін поэмадағы оқиға
желісі-мен байланысты оның ... ... Хан мен ... ... ... құл болғанына еңсесі түсіп еңіреген көңіл күйі
толғанады. Оның сол шақтағы ... мұз ... ... ... ... көз ... тұрады.
Сұлу Қарашашты алғаш отауында көргенде күйші жігіт есінен танады.
Бойындағы жастық сезімі жалындап, ... ... ... Осы бір ... ... ... де ақын дәл ... баяндайды.
Көңілі быж-тыж болғaн жаңа жылап,
Өзгеріп өзге арнаға ... ... ... ... бірі де ... ... отыр ... әлі күнге жөнделмейді,
Күйлер жоқ... Қыздың көркі көлбеңдейді.
Бақсыдай жыны ... ... ... ... өзге күй ... ... ... оянған махаббат сезімі поэмада табиғи түрде
келісті суретін тапқан. Махаббаттың үлкен рухани күш екені ... Ол ... ... ... көкке ұшыратын құдіретті күш. Қарашашқа
ынтыққан күйші жігіт осындай күшке мінген. Бұрынғы өзі тартып ... ... ... қоя ... шабыт қанатына мінген өнерпаз өз жүрегінің ...... ... ... бір ... ... ... бір күй қосылды ағып.
Байырғы тоқсан күйдің бірі де жоқ,
Жаңа күй, жаңа жолмен кетті лағып.
Саусақтар ойнап, орғып, ... ... ішек ... ... ... шыны күй ... шыға шаппай тұрсың нағып.
..Осындай тоқсан құбылған әсем ... он ... ... отырған күйші
жігіттің өнерпаздық асқан тұлғасын әркім де көз ... ... ... ... ... Қарашашқа деген алғашқы лапылдаған сезім суретін ақын
жігіттің ішкі монологы арқылы да аша түскен. Бұл жерде біз қалауын ... ішкі ... ... ... ішкі ... әр қилы ... терең ашуға лайықты көркемдік қызмет атқарғанын байқаймыз.
Әлде қыз, әлде түлкі, кім алдымда?
Үстіне, не боп ... ... ... өңім, әлде түсім, қайда кеттім?
Апырым-ау бар ма, жоқ па көз орнында?
... ... пері ... құс ... ... осы қызға түс болмадым.
Мен тұйғын, мынау сұлу сұқсыр болып,
Қағып па кеудесіне бір ... ... ... қаққан, ием иіп,
Жүрер ем денесіне әбден тйіп.
Жуынып меніменен жүрмес пе еді,
Алмас па ем екі ... ... ... ... ... деген жүрек сезімі бай, қиялы биік. Кейіпкердің
ішкі рухани дүниесінің ... ... ішкі ... ... шеберлігі ерен. Ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық ... ... ... сөз ... ... ... ... жасаған
ақынның сезім суреттері көз тартарлық көрікті, Ақынның бай қиял ... ... ... сомдалып шыққан осы монологтан неше алуан
суреттер оқырманның көз алдына айқын ... ... ... ілген
түйғын, бірде сонарда түлкі, киік қуған құмай т. б. қазақ сахарасының ... ... ... балай отырып, жігіттің қиял дүниесін аша
түседі. Ақын ... да ... ... да әрі ... ... ... ... бірде от, бірде жел, бірде су болып сүйіктісін аймаласа,
бірде орман ішік, ... ... ... болып қызды құшқан жігіттің қанатты
арманына таң қаламыз. Бұлайша бірінің үстіне бірін ... ... ... жігіттің рухани ішкі дуниесінің асылдығын, жарықтығын,
ІІәктігін шынайы түрде жеріне жеткізе, еркін ... тұр. ... ... ... ... ... бай образды терең де әсем бейнеленген
ішкі монологты қазақ поэмасындағы классикалық ең ... үлгі деп ... ... бір ... күйші жігіттің Қарашаш ханышаға құмарлығын,
ынтықтығын логикалық жүйемен баяндай келіп, енді, екінші ... ... ... күрт ... ... шарт ... ... айқын
дәлелмен нанымды бейнелеп шығады. Түнде келіп көңіл білдірген ... ... ... ... ... ... ысқырынған түрін көріп
зәресі ұшқан жігіттің алдыңғы құмар-лық сезімі су сепкендей ... ... аю ... ... зәре-құты қалмаған жігітті:
Күйшінің шыбыны ұшты, калш-қалш
етті,
Шығарып самайынан шып-шып терді,—
деп бір қырынан суреттеп алады да, ... ішкі ... ... оның қате
басып жаңылғанын білдіретін екінші сезім күйін шертеді.
Апырым-ау, әлде біреу, әлде мен бе?
Алжастым... әлде менің көлеңкем ... ... ... ... ... аузы мен ... мен ұшырап бір нәрсеге?
Бардым-ау, өзім анық білмесем де...
Аздырдың әзезілдей сұм домбыра...
Қу басым, күйге сенбе! Күйге ... бұл ... да оның ... ... екінші. қалыпқа көшуін,
суынуын, тоқырауын толық аңғартып тұр.
Қорқақ ой бірден бірге өсіп-өршіп,
Болдырған босаң аттай үсті тершіп,
Жоғалып ... ... отыр ... өз жанымен өзі көрісіп
деп сезім түгіл, өз жанын қайда қоярға жер таппай, өмірден түңілген ... ... ... ... ... ... бүкіл орданы
аяғынан тік тұрғызғанда, күйшінің осындай жан кешкен аянышты түрге келмеске
шарасы да жоқ. Бұл ... ... ... ақын дәл ... ... ... ... Көңіл білдірем деп Қарашашты ... ... ... өзім бе, өзге ме ... ... ... әуре-сарсаңға түскен
күйші жігіт бұған себепші болған Әлімқұлдың ... ... ... ... ... «уһ» деп жан шақырады.
Қарашаштан безінген жігіттің бұрынғы қалпына келіп, қыз алдында ... ... ... ақын тағы да шабытпен толғайды. Өнердің құдіретімен
бас бостандығына жеткен кездегі жігіттің ... ... ... ... ... қыз осыны күйші саңлақ,
Көзі ойнап, жарқ еткендей болды жан-жақ.
Телмірген тілегіне жетті-ау бүгін,
Қосылып қысы-жазы жүрген ... бас ... ... бастағанда, оның домбырадағы күйі де
тұсауланып, тұмшаланып, кібіртіктейді. «Мыңқылдап құр ... ... ... аңсап, құлдық бұғауға қарсылық білдірген тұста, күй қайтадан өрге
өрлеп, қанаттанады. Бұрынғыдай Қарашашқа ... ... ... ... мұз құяды.
Қойынын ханышаның ашсам ба екен?
Қанжарды жүрегіне шанышсам ба екен?
Осының қорлығынан байланғанша,
Аң болып Алатауға қашсам ба ... ... күй ... ... ... қыз да ... ... да жылан күйден
Сұп-суық қыз жүрекке мұз құйылды.
Бір ... ... ... ... ... ... енді еркіндікке
ұмытылған өршіл, өжет рухын да ақын шебер толғайды. Бұл ... ... ... ... ... ... бойындағы асыл арман-мақсатпен
табиғи ұштасып кетеді.
Поэмадағы күйші жігіт — есте ... ... ... Ақын оның ... ... ... мол күрделі сәттерді кұлпырған сөз
бояуларымен айқын суреттеп берген. ... ... ... құдіретті
күйдің адам сезімдерімен ұштасқан кейде реалистік, кейде ... ақын өрен ... өлең ... ... ... ... барлық жақсы қадір-қасиеті — халықтың бойындағы асыл мінез, ... ... ... Бұл да ... ... рухынан көрініп тұр.
«Күйші» поэмасының композициялық бітімінде авторлық ... ... ... ... ... Ал, әйткенмен суреттеу жағы басымырақ.
Бұны осы поэманың көзге түсерлік елеулі стильдік ... бірі ... Ал ... ... қай-қайсысында да (пейзаж ба, жалпы жағдай
ма, сезім күйі ме, күй ... ме — бәрі бір) — ... ... ... ... бай. Мысалы, ақын Қарашаш ханышаның отауындағы жиһаз суретін
күйші жігіт көзімен көреді:
Ақ отау іші-сырты өнер кестелі,
Бір тозақ тимегендей ел ...... ... алтын, күміс,
Не патша, не хандардың берместері.
Үй іші сап-сары ала, ... ... ... ауыр ... кім зергері?
Ұстасы Көкшетаудың күлгін шапан
Бақан тұр сырға қылып сәукелені.
...Ақ отау, асыл ... ... үйге жия ... ... ... жетпес қазынаны көрген шақта
Өзінің шекпеніне құсаланды.
Құлпырған сиқырлы тіл бояуымен берген осы бір айқын ... ... ... ... ... ... жарыстыруға да, барабар деуге
сияр еді.
Ал поэманың өн бойында үздіксіз суреттеліп ... күй ... ... бір ... ... тіл құдіретін, ақыңдық дарын
күшін айқындайтын керемет суреттер екенін ... ... ... ... ... ... ... отырсақ, белгілі бір өмір динамикасы
сезіледі. Өмірдің өзіндегідей саналуан екпін ырғақты, өрлеу, өршу, құбылу,
құлпыру сарынын ... ... ... ... ғажап әсер аласың. Бұл
ақындық өнердің, төгілген бай тілмен суреттеудің ғажап күші ... ... күй ... шебер қолдан зергерлікпен мүсінделген айрықша
бір керемет керкемдік дүниесі екенін белгілі ... да ... ... поэмасының жалпы композициялық бітімінің өзі шын шебердің
қолынан шыңңан асыл бұйымдай мінсіз. Басы артық деталь, немесе өлең ... ... Бәрі де ... ... ... ... әрекет
жасайтын ортасы, пейзаждың суреттелуі, оқиғаның баяндалуы т. б. ... ... тек қана ... ... ... ... ... жөнінен де «күйші» поэмасы бас-аяғы ... ... ... ... күйлерін дәл басып, өнерлі де әдемі суреттейтін үздік
акындық үлгі боп қалады.
Бүкіл қазақ ... оның ... ... ... тарихында
«Күйші» поэмасының алатын орны ... ... Бұл – ... ... ... ... ... поэзиялық құдіретті күшпен жазылған
сирек, қайталанбас тамаша туындысы.
Сонымен бірге ... ... әлгі ... ... бір жағынан,
ақынның дәл осы шығармаға тән ... ... ... анықтаса,
екіншіден, бүкіл Жансүгіров поэмаларына хас ... ... ... дей ... ... ... көркемдік ерекшелігі
Ілияс Жансүгіровтың эпикалық поэзия жанрындағы ең биік ... ... ... ... ... кемел, құрылысы шымыр бұл
шығарма ақын творчествосындағы зор белес қала емес, бүкіл қазақ әдебиетінің
айтулы туындыларының ... ... мен ... озық ... сөз ете келіп,
М. Әуезов: «Бұл шығармалар біздегі поэзия мәдениеті ... ... ... ... ... биік ... ... дәлелдейді», - деп
жазды. [16:19:386]
І. Жансүгіровтың «Құлагері» ақынның ақындық жолына жақын тақырып –
халықтың ... ... ... ... ... ... үздіксіз
ізденістерінің жаңа асуы. өмір шындығын көркем жинақтап, өткеннің оқиғалары
ішінен әлеуметтік қайшылықтармен теңсіздіктердің ... ... ... ... ... ... поэма әдебиетіміздің үздік табысы.
[17:19:42]
Тарихи тақырыпқа бару себептерін және ... ... ... ... ... ақын поэманың «Толғану» атты ... ... ... өнер ... ... өмірдің терең сырларын іздейді,
еңбекші елдің еш уақытта жақсы болашақтан үмітін үзбегенін, ... ... ... ... ... қатар ол бүгінгі бақытты ұрпаққа
тап теңсіздігі жайлаған заманның ауыр мұңдарын таныстырып, халық ... ... ... ел ... жаратуды көздейді.
«Құлагерде» туған ел мен жердің қадір қасиеті, сұлулығы зор ... ... аты ... айналған басқа да өңірлерін атап өтіп,
ақын ... ... ең ... ... бірі Көкшетауды шалқыта
суреттейді. Үлкен отаншылдық жүректен шыққан бұл жыр жолдары қазақ өлеңінің
меруерт тізбектері ... ... ... ... ... ... көзіндей көл жаудыраған.
Малта тас, маржан, ақық, меруерт ... көк ... ... ... балаусасы балбыраған,
Көк жібек жапырағы жалбыраған.
Ақ қанат аспандағы сонда жауып,
Бал бұлақ таудан, ... ... ақын тек жер ... ... ... тамашасын қызықтауды
мақсат етпейді, сол өлкеде болған, халық жүрегін хан жылатқан оқиғалардың
терең сырына үңіледі, ... ... күн ... ... баға береді,
әлеуметтік талдау жасайды.
Поэма қазақ халқының асқан әншісі, композиторы әрі ... ... ... аты ... іші тар, ... ... Сағынайдың
асындағы бәйгеде ұрып өлтірген ... ... ... ... идеялық ауқымы осы бір оқиға ... ... ... ... ... ... анағұрлым кең.
«Құлагер» - таптық әлеуметтік теңсіздік заманындағы дарынды адамдардың
тағдырын таныстыратын шығарма. Ілияс ... Ақан сері өмір ... ... ... сорақы сұмдықтарын кең жинақтап, ... ... ... сарсаң Ақан туған
Ол заман – ерге тұсау, зарға думан
Жалмап жеп айналасын аш кенедей,
Семірген жұрт қанынан нелер жуан.
Қоғамдық күштердің ара ... ... анық ... – шығармаға
оқиғалар іріктеу неғұрлым ұтымды шешілгенін көрсетеді.
Ақан туралы ел аузында айтылып келген аңыз әңгімелердің ... ... ... ... шын ... ... ... проблема еді.
Кезінде Ақанның өмір соққыларын көп ... ... ... ... ... ... ... жүгінен қасірет шеккенін ел билеушілер әрі саққа
жүгіндіріп түсіндірген, ол ... ... ... ... ... екенін
айыру қиын болған.
Поэмада тоқсан төртке келіп ... бай ... ... талай ел
шақырылып, үлкен ... ... кең ... Сол ... ... жарысқа қосылған бір мың үш жүз жүйріктен дара озып шыққан
Құлагерді ... бай, ... ... ... мерт еткені шығарма
оқиғаның желісі құрайды. Осы шағын ғана фабулалық негіз сол ... ... ... ... ... ... ... түрлі
кейіпкерлер мінезін сипаттап ашуға мүмкіндік берген. І. Жансүгіров поэмада
балуан күресін, ас ... ат ... ... көп ... ... мен ... табиғи ұласып, тұтастыққа жетеді. Ақын өмір
құбылыстарын талғап, дәл ... ... ... ... ... ... ... қаһармандардың жан әлемін, дараланған тұлғасын ... ... ... ... кез-келген тараудан ақынның өз аңсары,
дүниетанымы айқын танылып отырады, эпикалық ақынға лирикалық қаһарманның
сүйінішімен ... ... ... жарастық табары.
Ақын құбылыстардың сыртын ғана көрмейді, ішкі ... ... ... Асқа ... ... ... мақтан, тағы бірі уақпырт
қуып келгені білгір ... ... ... қымыз көлдей шалқыған ас молшылығының өзіне
жиналғандар шеніне, тегіне, руының аздығына не ... ... ... сый ... ... ... көзі қағыс қалдырмайды. Сырт көзге жарқыл
қаққан ас салтанатына ... ... ... ... ... асып, пышақ қайрап, малды қырған,
Кедейге сонда ырза емес бай аш тұрған .
Жалғыз-ақ бұл жиында малшылар жоқ,
Аңсаған ас етіне қойшы қырдан.
Бір үйде ... отыр жұрт ... ... тиын ... елді ... ... ... қора қайыршылар жүр қаптаған.
Бәйгеге қосылатын аттарды хабарлап таныстыратын жаршы сөздері эпикалық
дәстүр үлгісінде шебер ... Ат ... ... ... ... де ... тап ... толықтыра түседі. Ас кезіндегі әрбір
көріністің нақтылы сипаттамасы ... ... ... ... ... ескі ... келе жатқан қанықты тіркестер де арагідік
араласып отырады. Бәйге аттарын ... , ... ... тізіп
айтатын жерлер түркі тілдес халықтардың соның ... ... пен ... ... жиі ... ... еске ... бермес ұдайы,
Ұлытаудың құмайы.
Қашағанның құрайы
Қаратаудың Құмайы,
Қыпшақтың Ақбақайы.
Қырғыздың көп топайы,
Ақшатаудың ... ... Елік – ... ... әдебиеті және жазба әдебиет шығармаларына тән ... ... ... бірін-бірі толықтыруы поэманың өзгеше өрнегін
құрайды.
Мұны балуандар күресі суреттелетін тараудан да ... ... мен ... ... тән ... бір ... ... осылайша
үйлестік табады.
Поэмада шығармаға тартымдылық дарытып, барлық ... ... ... ... – Ақан ... ... бас ... І.
Жансүгіров Ақанды «қара шал қайынды отыр көлеңкелеп, бір қу бас шал ... тұр» деп ... ... ... да, осы ... ... ... барады. Ақанға қатысты берілген мінездемелер де, қаһарманның дара
келбеті де мейлінше анық әсер ... ... ... ... ... ... ... толқындарын ашуға бірте-бірте көшеді.
Кісі емес Ақан төрде билік айтқан
Ұры емес ауыл ... ел ... ит ... жек ... қуып, арыз айтып, бәйге шапқан.
Қызықтың айдынында құлаш ұрып,
Армансыз ... ... ... ... ... жаны ... әлсіздігін әбден сезеген
Сезгір жан, нәзік көңілін азап алып,
Жабырқап жапан түзді жалғыз кезген.
Ақанның мұндай ... ... ... суреткер баяндап жатпайды. Тек
кейбір тұста ғана ... ... ... көп ... ... жаны
жаралы болғанын ескертіп өтеді.
Ақан – асқан әншілігінің үстіне ... ... ... қиып ... ... Бұл оның ... ... келген Батырашпен арасындағы ерегіс
сөздерінен көрінеді. Көкшетау жерінде әннің туын тіккен, тамылжыған сұлу
саздардың ... ... ... ... ... ... ... қаруы
алмастай қиғыр ақындық айтқыштығы еді. Оны бүкіл қарапайым жандардың
сүйіспеншілігіне бөлеген, алпауыттардышошындырған ... де осы ... ... ... ... ... ... әсем
әнімен риза еткен, көптің алғысын алған Ақан жан серігіндей жүйрік аты
Құлагер қас ... ... мерт ... ... ... түседі,
тіршіліктегі ең соңғы қызығынан айрылғандай болады. Оның өлген Құлагердің
басында жылап ... ... әні ... сай ... ... ... ... Батыраш секілді дала бұзықтарының зорлығын
мәңгілікке әшкерелеп кетті.
Поэмада ән мен әншілікке орын ... . ... ... ... ... ... мадақ еткенде де, ас ... ... ... де, ... ... ... да бұл ... аса
әсерлі ашылып, үзілмей жалғасып ... Ақан мен ән ... ... ... тұтасып кетеді. Құлагер өлімі Ақанның тартысқа,
шындық, еркіндік үшін өмірге толы күресін, жаралы жанды бір ... ... ... ... ... болады. Сансыз қиянат әділетсіздіктен
мезгілсіз қартайып, ... ... ... халін І. Жансүгіров «Құлазып күзді
күнгі Көкшетаудай, ... ... ... сарыжайлауы» деп бейнелейді.
Ақанның айрықша тартымды көркем тұлғасының жасалуы – ... ... ... ... ... ... ірі ... Жансүгровтың жазушылық кемелденуінің сапалы бір белгісі казақ
халқының жаңарған ... ... ... ... ... ... тарихи тұрғыдан қарап, әлеуметтік-қоғамдық проблемаларды жеке
адамдардың тағдыры, нақты, реалистік көркем образдар арқылы бейнелеуінен
көрінеді. ... ... ... ... ... оқиғасына автор
араласпай, сюжеттің табиғи ағысына жол берсе, «Құлагер» (1936) поэмасының
кұрылысында, ... ... ... ... ... жүйрік суреткер тапқан тамаша жаңалықтар, эстетикалық игіліктер бар.
Көптеген шығармаларында өзінің әлеуметтік-қоғамдық ... ... ашық ... ... емін жарқын сырласуды
дәстүрге айналдырған ақын «Құлагер» поэмасының «Толғану» деп аталатын
беташар ... тағы да ... ... ... ... ... түсінген Ілияс оны әлеуметтің тілі, көңілі, өткір ойы, сезгір сезімі,
шешені, даңғылы, кәрі құлақ сұңғыласы деп білді.
Халқымның қуанышты бұлбұлымын,
Жұртымның ... ... ... ... ... шауып,
Жүлде алар жұма сайын туды күнім,—
деп шалқуға тамаша шығармалар беріп, оқырман ... ... ... ... жанр да ... құдіретті талантының хақы бар еді.
Қашаннан тарихы терең халықтың өткен ... ... ... ... ... бүгінгі ұрпақтың кегін қозғау екенін ... ... етіп ... Елдің ескісінен сөз тартуға қарсы болған
шолақ ойлы, ақылы келте, ... ... ... ... ... бар. Осыған
жалғас ойлар "Туған жер" тарауында кең толғанып, мол таратылады. Лирикалық
кейіпкер тебіренісін ақын Ілиястың өз сыры, өз ... деп ... ... ... ... ... мұз ... кар кешкен, Аршалыда қозы жайып,
бұлттың касында ойнаған тау ... ... да ... ... ... ... Кавказ, Хантәңірі, Жөңке, Алтай, Алай ... ... ... ... ... ... ... жырлаған болатын. Жырламаған
ғажап бір тау бар екен. Ол — Көкшетау. Ақын ... ... ... орман, көркем тоғай маужыраған,
Сұлудың көзіндей көл жаудыраған.
Малта тас, маржан ақық, меруерт тас
Төгіліп көл жиекке саудыраған.
Көк кілем, балаусасы балбыраған,
Ақ ... ... ... ... ... ... жауып,
Бал бұлақ таудан, тастан атқылаған...
Оқжетпес оқшырайып өрлеп кеткен
Кеудесін керіп көкке сермеп кеткен.
Қия күз, жақпар сарай, бура тастар
Тәртіппен көлді айнала сәндеп ... ... ... ... басқа Ілияс ақынның Көкшетауы. Екі
суретшінің картинасы екі бөлек. ... де жан бар, ... ... тұр. ... ... ... аңызы, халық мифологиясы,
Абылай заманы сипатталып, қазіргі дәуір көрсетілсе, Ілияс шығармасы XIX
ғасырда ... ... ... ... ... жан ... "Кұлагерді" бәрі айтады.
Егіліп әндеріне, сөзін тыңдап,
Еріңді ел қиялы дардайтады,
Қазақта Құлагерді бәрі айтады.
"Серінің серігі еді" деп ... сыры ... ... деп ... мал көрмесе неге айтады,—
деген жолдардан Ілияс Жансүгіровке Сәкен Сейфуллин ... ... ... өнегені көру қиынға соқпайды.[19:22:74]
Момақан тау, шипа көл, бетегеден киіз төсегендей ... ... ... ... ... арасында қу бас ілінген ағаштың көлеңкесінде бір кара
шал отыр. Ілияс поэмасының каһарманы. Ақан өмірінің ... ... ... ... ... Автор өз кейіпкеріне деген ілтипатын
жасырмай "тұсында сері болсын, пері ... ... ... Ақан маған" деп
ашық айтады. Тентіреп, тау-таста жүру ... ... ... ... Жау ... ... жаралаған ащы тіл, асау мінез, өр талант иесі
сұм ... ... ... ... кері ... ... жалғыздық
азабын тартады. Ерге — тұсау, зорға —думан болған зар кезеңнің ... ... әнші ... ... ... қара күш, каңқу сөз, қызыл көз
қызғаныш қана емес, ең ... ... ... ... ата қоныс, туған жерін
тартып алып, тентіретіп жіберуі еді. Елдің ... ... ... ащы ... ... ... ... — табиғат, көздің шарасындай мөлдіреп
жатқан Бурабай көлі, аспанға шаншылған Оқжетпес ... ... ... ... ... ... орманда ұйықтап, өлең айтып, күй тартып, кір
өмірдің тікен тұрмыс, улы өсегінен ... ... ... ... ... ... ... ат, сонар саят қызығын көрген,
саңлақ ... сұлу ... Ақан ... ... ... ... Әсіресе,
Ақтоқты сұлуға үйлене алмай, аһ ұрып қалған соң, көп ортасынан ... тағы ... ... ... сері мен Батыраш бұрыннан бірін-бірі ... ... ... Өр көңіл, жуан кеуде, аусар Батыраш — сұлу ... ... ... ... ғана ... деп ... іш ... Үр кеппе, томырық
мінезі ешкімге мойымаған. Арқаға даңқы шыққан Құлагерге кызығып, ... ... сөз ... ... ... көңілдес болам деп, алтын жамбы, жесір
әйел, үйірлі ... ... ... деп сәлем жолдайды. Бұл сұрауға
илікпеген Ақанға кек сақтап, ішіне қаны ... ... ... ... ... сүр ... сүт ... мәпелеп, белдеуге байлаган жүйрік —
Көктұйғын.
Асқа келген соң ерегіс тіпті күшейеді. Атты ... ... ... ... ... ... ... жүйрігінің алдына басқа жылқы
түсіп кететінін сезгенде, оның ішінде қызғаныш оты лаулап, ... ... ... ... ұйқы ... аласұрады. Сүйегі алқа-салқа,
мінезі селт етпес, екі көзі оттай жанып тұрған Құлагерді көмбеде тағы ... ... ... ... ... кетеді. Ата намысы қысып, бойын
арам ой ... кек ... ыза ... ... ... түтіліп, қастандық
қадамға бекінеді.
Ақан мен Батыраштың бетпе-бет кездесу сәті екеуінің от шарпыған,
қылыштай өткір диалогтері аркылы ... ... ... бір-біріне
айдап салған, біресе Құлагерді, біресе Көктұйғынды мақтап, жамандап, әрқилы
сөз айтқан әлдекімдер тобыр ... ... ... ... ... ... қасиетін бағалап жатқан олар жоқ. "Бас бәйге Батыраш сыбағасы,
ол жүлдені шаппай алады" ... ... ... ... ... кеткен,
намысы өртенген Ақан сері "Осы жолы Көкшолақты бөктеремін" деп ... ... ... бұл сөзді естіген Батыраш бұлқан-талқан боп, ашу ... ... ... ... жетеді. Өзін Алтайдың ақиығына балаған, байлығын,
дәулетін бұлдаған Батыраш ... ... ... ... ... атын ... өскен байғұс ел қарауыл едің" деп кемсітеді, сүйегін
сындырады. Ашудан жарылған тәкаппар, ... ... ақын ... ... ... ... қаққан, көк сақалдың ит терісін басына ... ... басы - ... су қып ... атым ... деп ... Өңі күйіп, тұтқыштай қап-қара боп кеткен Батыраш тым-тырыс үн
қатпай, жерге кіргендей күйге түседі. Жат ... ... ... Ақан дәл ... Құлагерге тағдырдың не дайындап тұрғанын ойына қайдан алсын, ... ... ... деп ... ән сала береді.
Қазақтың ескі дәстүрі бойынша өлген адамның ұрпақтары, ... ... ... ... жыл ... соң, ... ұмытылып, жан жарасы жазылғаннан
кейін, аруақты еске ... ... ... алыс-жақын, сан атырап елге,
көптеген руларға шамасы келсе үш ... ... ... ... ... ... хабарлап ас беретін болған. Ұлы дүбірге жан-жақтан жиналған ... көк ... ... ... жағасына үйлер тігіліп, арнайы күтіледі.
Ат жарысады, палуан күреседі, ақындар айтысады. Сөйтіп, өлген адамның
атағы жайылады, келген қонақ ұрпақтары, елі бар екен деп ... ... ...... ... үлкен пәлсафалық-адамгершілік мағына,
терең оптимистік идея бар.
Кең далаға ... ... ... ... бірі ... ... мекен
еткен керейдің малы көп, малайы мол, бірнеше әйел алған, ... ... бай ... жасы ... ... ... ... Сағынайға берілген. Осы
асқа Құлагерге мініп Ақан да ... ... ... поэманың "Ас"
тарауында қазақ өмірінің, тұрмыс - салттың тамаша білгірі екенін көрсетеді.
Қанық бояулы, ... ... ... жасайды. Этнографияны, экзотиканы
көрсеткен ... ... ... әлеуметтік-қоғамдық теңсіздіктерді
ашқан реалистік кұдіретті қаламның қолтаңбасы жатыр. Ақын қысқа тұжырып,
ықшам қайырып, ... ... ... деталь арқылы әр түрлі адам
бейнелерін, тұрмыс суреттерін жасайды. ... ... ... ... ... ... ... тойға келген халықтың көптігі былай
көрсетіледі:
Қараөткел, келіп жатыр Қарқаралы,
Кереку, Баян, Семей, Торғай — ... ... кеп ... ... аунап шөкті Қаратауы...
Арқаға аударылды ас дегенде
Лакылдап Балқаш, Арал, теңіздері ... ... көз ... әрі ... әрі қиял ... ... келеді.
Қыл сақал, тер сасыған, қолпаң киімді, саба-саба қымыз ішіп, тау-тау
ет жеген жуандар образын ақын ... ... ... ... Ащы ... улы ... ... күлкі бар.
Акын асқа келгендерді шолып көрсетіп, адам бейнелерінің ... ... Бір үйде ... ... ... бір үйде
шымырлаған қобыз, бір үйде ыңыранған домбыра дауысы естіледі, құранмен жем
түсірген молда ... бір үйде ... кәрі ақын мен сары ... бала ақын айтысып жатыр. Ит басына іркіт ... ... ... ... ... тағы ... асып, пышақ қайрап, малды қырған,
Кедейге сонда ырза емес бай антұрған.
Жалғыз-ак бұл жиында малшылар жок,
Аңсаған ас ... ... ...
деп теңдік, әділет, шындық бұл жерде де жоқ екенін көрсетеді.
Еуропалық әдебиеттерде сан алуан шығармалар арналған дәлірек ... пен ... ... күрес тақырыбы қазақ поэзиясында алғаш терең
бейнелеген Абайдың:
Қыран бүркіт не алмайды, салса баптап?
Жұрт жүр ғой ... мен ... ... ... ... да екі кұсын екі жақтап.
немесе,
Жаны аяулы жақсыға қосамын деп,
Әркім бір ит сақтап жүр ырылдатып, -
деген пәлсафалык сарындарының ... осы атақ пен ... ... ... ... ... әp түрлі көрінісін "Құлагер" поэмасынан да табуға
болады. Балуан күреске ортаға бірінші ... ... ... ... оны жолбарысқа, бұқаға, бураға теңейді. Бір - екі ... бері ... ... ... ... ... ... де күрескен бұл кең төс,
кең жауырын, ... ... ... ... ... ... ... көз, үрпек сары, дембелше жігіт ... ... Осы ... ... ... ... бейнелегенде ақын сексеуіл, шегіртке, оқжылан,
шортан, көк бөрі деген метафораларды қолданады. ... ... ... Бірі — қүж ... екіншісі — үрпек сары. Бірі — қара қабан, екіншісі
— сары мысық. Бір-біріне тіс салып шайнасқан екі айғыр. ... ... ... ... ... ... ет. ... қарғып, мысықша ырғыған Сарыны
дөңгелек айналдырып, сереңдетіп, ... ... ... ... ... өңкиген өгіз қара. Екеуі өлерменге жеткен кезде халық оларды айырып
жібереді.
Ақын жан ... жан ... ... арпалысты өмір мен өлім тайталасы
ретінде суреттейді. "Біздің қара жықты!" деп наймандар ... ... деп ... дес ... ... әңгі, жынды қара "Дәл жықпай
даулы бәйгені алмаймын" деп шіреніп тұрып, тағы күреске ... ... неге ... ... тағы ... ... Сары ... шалып жүнді
қараны қайыстырып, бұрағанда, жіліншігін күл-күл етіп сындырып жібереді.
Сарыға тиген түйе ... ... ... ... үлестіріп әкетіп жатыр. Өлі-
тірі болары белгісіз, енді ешкімге керексіз Қара палуан жақын жоқ, жанашыр
жоқ ... ... жеп, ... ішіп ... ... аз сәттік көз рақаты үшін кұрбан
болған даңғой Қара ... ... ... Дүлей қара күшті, мактаншақ, паң
кеудені, айла-тәсіл, қулыққа үйренген цирк алпауыты намысы үшін ... ... бола ... бара ... ... сахараның шегедей шымыр ұлы жеңді.
Сахара өмірінде ерекше серуен, халықтың серпінді күшінің ... бір ... — ат ... ... ... ... ... нақты сурет
арқылы, қимыл-қозғалыс үстінде, жанды, тірі қалпында кең тыныс, ... ... ... ... Бұл ... автор ғасырлар бойы
қалыптасқан, фольклорлық көркемдік тәсілдерді, тұрақты теңеу, метафора,
эпитет ... ... ... мол ... Ал ... қосылған мың
үш жүз аттың ішінен қазақ даласына атағы жайылған жиырма жел аяқ, ... ... ... ... ... аттарының өзінде тамаша образ,
жүйріктің нақты қасиетін ... ... ... бар. ... Серке санды
Көкшетаудың Қүлагері, Алтайдың серпінді Көктұйғыны, меруерт жалдас Шудың
Ақсұры, Сырдың Қызқарасы, Ұлытаудың ... ... ... ... ... ... ... аласы, Ертістің Елік құбақаны,
Есілдің ... ... ... ... ... ... ... Семейдің Сүрсеркесі, Тобықтының Тұйғыны, Жауғашардың Жамбыл
торысы, Алатаудың Аққанаткері. Бәйгеге отыз боз, ... ... ... ... ... жетпіс көк, екі жүз кер, саны белгісіз ала-кұла ... ... ... ... ... ең ... ат боп ... белгілі ат сыншысы Күреңбайдың көзімен беріледі. Екінің бірі,
көлденең көк атты ... ... ... ... ... ... ... сала
сүйек, салбыр тірсек, қату бас, қаншыр мойын, ит өндіршек, бөлшек-бөлшек
кедір-бұдыр көк еті, олақ өлшеп ... ... ... ... көрінеді, мақтаған жануарларын осы ма деп ... ... ... ... аң ... ... жылқы жетпес өрен жүйріктігін
бірден танып, оның ... ... таяқ ... ... ... ... сыншы.
Тәует бас, қамыс құлақ, қураған жақ,
Құлан жал, ... ... кой ... жон, ... жая, жауырынды,
Құс топшы, кос шынтағы ... жер ... аяғы ... төс, тазы ... ит ... шақпак етті, аласа ұршық
Құндыздық калай біткен ... ... ... сырт ... ... ақын ... ... құлан, бұлақ, қой, қоян, құс, түлкі, тазы, ит ... ... ... ... ететін жан-жануар қасиеттерін, солардың мүше бітімін
алады. Жүйріктің бұдан кейін басқа касиеттері айтыла ... ... ... ... қою, не ... емес сұйық
Бұтының арасынан ел көшкендей,
Жамбастың басы делдек, қуыс қолтық.
Шүйделі шоқтығы өрген, шідерлігі,
Серке сан, желмаядай тілерсегі.
Тау желін ... ... ... ... ... ... ... де жаздай кұры болмайды тоқ,
Кез жарым кесер баста кесім ет жоқ.
Қакпан бел, қалбағайлы, ... ... жел, ... ... ... ... мен батысың жоқ,
Ағылшын арғымақтың шатысы жоқ.
Қашаннан қазағымның кол тумасы,
Араптың дүлдүлінің катысы жоқ.
Бұл шабыс үстіндегі, қозғалыстағы ат емес, ... ... ... қиқу ... ... ... ... көшпелі өмірінің эстетикасы
тудырған тұлпардың суреті. Ұлы Абай "Аттың сыны" өлеңінде жүріске берік,
ұзақ сапарда ... ... ... аттың бейнесін жасаса, Ілияс халық
фольклоры, классик ақын дәстүріне сүйене отырып, ұшқан кұстың канаты ... ... ... ... ұзақ ... ... ... малына жеткізбейтін
өрен жүйрікті сипаттап берді. [20:23:52]
Поэмада түрлі әлеуметтік топ көз ... ... ... ... көз, саба ... ... карын семіздерін өгізге, бұқаға, қошқарға
теңеуде сатиралық образ жасау тәсілдері жатыр. Көлдей асқа ... ... обыр ... ашады.
Осындай ет пен майды ішке тыққыштаған, қазы-қартаға түйе ... ... ... ... ... әрекетіне Ақан сері өнері қарама-қарсылықта
алынған. Көлеңкелі ақ отауға түскен әнші ... ... ... ... ... ... сағынышты әндерді майда, нәзік сызылтады. "Үш ... ... ... "Сырымбет", "Көкшетау", "Ахау арман", "Жайдарман",
"Ақ шашақ", ... ... ... ... "Кер ... "Ой ... "Мейлің-
мейлің" әндерін Ақан сері аққудай әсем дауысымен, биязы ырғақпен тербетіп
салғанда, естіген жұрттың буыны босап, ... ... ... ... ... көзіне жас келеді. Әсемдік, сұлулық, ләззат дүниесі,
мәңгілік махаббат, ... ... жыры ... ... ... ... жұртқа, халқына, оның бүгінгі ұрпағына ғана емес, болашақ буын,
келер нәсілдеріне өлмес байлық, әсем әуезді сиқыр ... ... ... өнер иесі ... ... әнші, сері жағдайын Ілияс оқырман шым-
шымдап сездіріп отырады.
Кішкентайынан Ақан қолында өскен жетім бала Құлагерге талай ... ... ... алып ... кәнігі болған, бұл жолы да Сері айтқан ақылдан
ауытқымай, тізгінді ... ... ... жел ... шаң ... ... — бұлт, екпіні — жел, аттар —
қаңбақ,
Балалар ұран салып, безді ... ат, ... ұран — ... У да шу, ... ... жан-жақ.
Күңірентті ойды, қырды өңшең күлік,
Арқаны дүбірлетті дүбір қылып.
Көшіріп жерді, көкті келеді аттар
Керілген кер даланы ... ақын мың сан ... ... көз ... әкеледі. Мың үш жүз жүйріктің
алдына төрт саңлақ шығады, судан кеуіп, түтігіп, ... ... ... ат ... ... ... көлге ойысқан төртеу енді Көкөзекке ... ... ... ... бірі — қылаң, бірі — ... ... бір ат қылт ... болады, сол-ақ екен баран ат мүлде
көрінбей қалып, қылаң ... ... Бұл — ... ... ... ... өтіп, қарақшыға кайқайып жетіп барады. ... ... ... ... ... "Жалғыз қазық" тарауында құстай ұшып, бұлдырықтай безіп,
Көктұйғынмен құйрық тістесіп келе жатқан Құлагердің бала ... ... өзге ... ... тастап оза жөнелейін деп келе жатқан ... ... мерт ... қаны ... трагедиялық картина етіп
суреттейді:
Ақ мылтық, ұшқыр боз ат бар ... ... ... жар ... үсті тасқа біткен қарағанның,
Әлгі тұр атты күтіп дәл ... — боз, ... кара ... ... бала үстінде.
Мылтытың ауызына ұшқан құстай
Ағызып жетті жаудың дәл үстіне.
Екі көзі қанталап, бойын ыза кернеген жендет жанаса беріп, заулап келе
жатқан ... ... ... сақ ... ұрады. Бұдан кейінгі
қайғылы халді ақын аллегориялық, символикалық сипатпен береді.
Аспанда күн күйініп, ... ... жел мен жер де ... ... ... ... ... кел күрсініп, көңіл айтты.
Қайғылы ақын, қанатынан айрылған Ақан сері ... ... ... ... аяқ ... ... ... ән шығарады. Ілияс бұл
жерде Ақан серінің әйгілі шығармасының өз мәтінін ... ... ... ... ... ... ... жұрт әуелде толқындай
көтеріліп, селдей ... құны ... ... ... ... бірақ дәлді
айғақ, ұстап берер дерек табылмай, Алтай жағы мойындамайды, қайта ... ... деп ... ... жер ... ... ... салып, тіпті "Қарауылдың бір жылқысын тартып сойдым, неғыласыңдар,
керек болса, ... ... деп ... ... ... басы ... әркім өз бетіне тарап кетеді. Айдалада Құлагердің басын ... ... ... ... жасы ағып Ақан сері отыр.
Қорлық, таба, жала кыспағында өмір сүргеннен гөрі ашық майдан, ... мерт ... ... ... Пушкин, Лермонтовтар поэмада тегін
айтылмаған, ... Ақан ... ... ... ... көрсетіледі. Шығарма прологі мен финалы ұксас. Әсем үні
аспанға ... Ақан сері енді бір ... кісі ... тірі ... Оны ... ... сүм заман, әділетсіз ортаның тепкісі. Мойынға түскен зіл
батпан азаптың біреуі — Құлагердің мерт ... еді. ... — Ақан ... әсемдік идеалы. Құлагерді өлтіру, акын, әншінің керкемдік мұратын
өлтіру ... ... ... ... ... ... даңқты
таптауын, жарықты кара түнектің жұтуын трагедиялық ... ... ... поэмасының оптимистік рухы қайғыдан ... өр, ... ... ... ... ... кол ... таңба басқан, қазақ
қиялының ғажайып аты, өрен тұлпарға ескерткіш орнаткан «Құлагер» әнінің
туып, ... ... ... ... ... поэзия жанрындағы ең биік жетістігі ... ... ... ... ... ... құрылысы шымыр бұл
шығарма ақын творчествасындағы зор ... қана ... ... ... ... ... ... «Күйші мен Құлагердің» озық орнын сөз ете келіп,
М. Әуезов: «Бұл ... ... ... ... ... соңғы дәуірде
революциялық тәрбие нәтижесінде биік сатыға шыққанын дәлелдейді», - деп
жазды. [21:19:386]
І. ... ... ... ... жолына жақын тақырып –
халықтың ән-күйін, дарынды өнерпаз адамдарының тағдырын жырлаудағы үздіксіз
ізденістерінің жаңа асуы өмір ... ... ... ... оқиғалары
ішінен әлеуметтік қайшылықтармен теңсіздіктердің себебін ашып, кейіпкерлер
мінезін шебер талдауы жағынан поэма әдебиетіміздің үздік табысы.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. З. ... Өлең ... ... ... ... ... ... 1974.
3. С. Қирабаев. Өнер өрісі. А. Жазушы. 1971
4. Р. Нұрғалиев. Арқау. Алматы. ... М. ... І. ... А. ... ... М. ... Асыл арналар. Алматы. Жазушы, 1986.
7. С. Сейітов. Тоғысқан толқындар. Алматы. Жазушы, 1975.
8. Қазақ ССР ... І том. ... ... ... Ә.Дербісәлин. Мезгіл және қаламгер. Алматы. Жазушы,1968.
10. Сөзстан. 8 кітап. Алматы. Жалын, 1987.
11. Қ. Бекхожин. ... және ... ... ... , ... Қ. ... ... ерекшеліктері.
13. У. Омаров . Әдеби талғамдар. Алматы. Жазушы, ... ... ... ... ұласуы. Алматы. Ғылым, 1981.
15. Қ. Қуанышұлы. І. Жансүгіровтың екі поэмасы туралы «Қазақ ... 10 ... ... ... ... ... Жазушы.
17. М. Әуезов. Әр жылдар ойлары. Алматы. Жазушы,1959.
18. М.Қаратаев. І. Жансүгіров. Алматы. Жазушы, 1961.
19. І. Жансүгіров. Шығармалар ІІ том. А. ... ... ... ІІ том, А. Жазушы, 1960.
21. А. Құнанбаев. Шығармалары І том А. 1983.
22. С.Қирабаев. ... ... А. ... ... ... ССР ІҮ том ... энциклопедия.
24. Уақыт және қаламгер. А. Жазушы, 1984.
25. М. ... ... және ... А. Жазушы, 1966.
26. С. Шаймерденов. Әдеби толқындар. А. Жазушы,1986.
27. З. Серікқалиұлы. Жандауа. Астана, Елорда, 2004.
28. Қ. ... ... мен ... ... А.Егеубаев. Сөз жүйесі. А. Жазушы,1985.
30. І. Жансүгіров. Шығармалар І том. А. Жазушы, 1960.
31. Ә. ... Өмір және ... ... ... І. ... ... ІҮ том. А. ...

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2379

^