Мемлекеттік дума [ 71 бет ]

Жоспар

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ.......................................................................................................................3

1 1905-1907 ЖЫЛДАРДАҒЫ РЕСЕЙ МЕН ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ
ҚОҒАМДЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ–ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙ..................................9
1.1 Ресейдегі 1905—1907 жылдардағы революциялық қозғалыс және
казақ зиялылары....................................................................................................9
1.2 Ресейдің отаршылдық саясаты және қазақ халқы өміріндегі рухани
өзгерістер................................................................................................................20

2 МЕМЛЕКЕТТІК ДУМАДАҒЫ ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ
ҚЫЗМЕТІ...............................................................................................................30
2.1 Мемлекеттік Дума: мәні жөне мазмұны........................................................... 30
2.2 Дала және Түркістан өлкелерінен Мемлекегтік Думаға
депутаттыққа сайланған кайраткерлердің тағдыры.........................................50
2.3 Мемлекеттік Думадағы қазақ депутаттары және жер-су мәселесі.................68

ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................72

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............................................................................................75



Дисциплина: Жалпы тарих
Тип работы: Дипломдық жұмыс

Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 900 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку


Урезанное содержание работы для ознакомления
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қазақстан және
шет елдер тарихы кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы : МЕМЛЕКЕТТІК ДУМА
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..................................................3 1 1905-1907
ЖЫЛДАРДАҒЫ ... МЕН ... ЖӘНЕ ... ... Ресейдегі 1905—1907 жылдардағы революциялық қозғалыс және
казақ
зиялылары................................................................
....................................9
1.2 Ресейдің отаршылдық саясаты және қазақ халқы өміріндегі рухани
өзгерістер................................................................
................................................20
2 МЕМЛЕКЕТТІК ДУМАДАҒЫ ... ... ... ... мәні ... ... Дала және ... ... ... ... ... кайраткерлердің
тағдыры.........................................50
2.3 Мемлекеттік Думадағы ... ... және ... ... ... ... тәуелсіздікке ұмтылған
асыл арманы, қасиетті мұраты 1991 жылы желтоқсан айында жүзеге асты. ... бір жыл ... 1990 ... 25 ... ... елінің терең құқықтық
сипаты бар Мемлекеттік егемендігі ... ... ... зор ... ... кабылданды. Сөйтіп, біздің мемлекетіміз осыған дейін кей ретте
аумақ көлемі, тұрғындарының саны, ... ... ... ... ... ... да ... салиқалықық теңестіруге мүмкіндік беретін
мәртебеге ие ... ... ... Декларация шалғай және ... ... жаңа ... ... ұлтгық мемлекеттілікті
қорғау, сақтау және нығайту жөніндегі ... ... ... ... бөлу ... меншіктің көп нысандарын, саяси және
идеологиялық плюраллизм, ... ... мен ... ... тұжырымдар жариялады. Біздің мемлекетіміз алғашқы
кадамдарынан бастап, ... ... ... саяси-құқықтық принциптерге
сүйеніп өмір сүре бастады.
Осы жылдар кезінде саяси сахнаға бірнеше Жоғарғы Кеңес, Парламент
келді. Жаңа ... ... ... ... ... кәсіби заң
шығарушы орган - XIII сайланған Жоғарғы Кеңес пен оның орнына келген қос
палаталы Парламенттің ... ... ... аз ... ... бір ... - ... заң шығару қызметінің бастау көзі кайда?
Ол неден басталады? Заң шығару қызметіне қатысқан алғашқы ... ... Олар ... не ... - деген сауалдарға жауап беру ойға алынды.
Өлкенің қателіктерінен ... алу. ... ... ... ... ... ... мол сайлау жүйесінің тетігін қадағалаудың,
Мемлекеттік Дума депутаттарының заң шығару ... ... ... ... және ... ... ... катысы мен бір-біріне
ықпалын зерттеудің бүгінгі кәсіби парламентін қалыптастырып ... үшін ... аса зор. ... ... ... парламентгің өмірге
келуіне пәрменді ықпал еткен 1905-1907 ... ... ... ... күллі жұртшылықтың сайлауы арқылы кұрылатын
Заң Кеңесін шақыру жөніндегі 1906 жылғы бастама ... ... мен шет ... қазақгар үшін де тарихи аса маңызды оқиға болды.
Дала және Түркістан өлкелері тұрғындарының булыгиндік, ... ... ... ... ... ... ... елдегі
демократиялық өзгерістерді іске асырудағы маңызы айрыкща болатыны анық ... бұл ... ... ... тең ... ала алмады. Олардан
сайланатын адамдардың саны ... ... ... ... ... ... ... бетбұрыстың басталғаны оған шет ... ... ... бар ... ... ... Метрополиядағы,
яғни Ресейдегі орыс халқының озық ойлы зиялылары да, отар болып ... киіп ... шет ... ... ... - ... ... жеке-дара ел билеудің келмеске кетіп бара жатқанын түсінді.
Егемен Қазақстанды құру жағдайында ұлтгық ... ... ... ... өткенін зерделеудің мейлінше қажеттілігін танытады. Соңғы
кезге дейін казақ этносының тарихы жекелеген ... мен ... ... түрғысынан қаралған жоқ.
Осы түрғыдан қарағанда, ақтаңдақтарды анықтап, өткеніміз ... ... бен ... ... жасаған кезде Ресейдің І-ші
және П-ші Мемлекеттік Думаларына депутат болған казақ зиялыларының қоғамдық-
саяси көзқарастарын талдап, зерттеудің ... зор. ... ... ... ... ... ... тарихымыздың құрамдас бөлігі
болып табылады.
– көп ... бойы ... жүйе ... ... айтпағанда, өз еліміздегі қажетті кұжаттармен танысу мүмкіндігіне
шектеу жасап, тыйым ... І-ші және П-ші ... ... Думасын, оған қатынасқан қазақ
депутаттарының қызметтерін, көзқарастары мен ... ... ... кейінгі күрделі де қайшылықты тағдырларын ... ... ... ... бүгінгі саяси-әлеуметтік мәдени-рухани ахуалға,
қоғамдағы жаңғыру, жаңаруға тікелей байланысты және ... ... ... ... ... ... ... оқиға:
– Мемлекеттік Думаның мәнін және мазмұнын ашу, ... ... сөз ... ... ішкі ... ... ... мәселесіндегі Дума депутаттарының көзқарастарын арнайы
талдау.
Алға койылған міндеттерді жан-жақты шешу — ... ... ХХ ... ... даму эволюциясының ерекшеліктерін анықтауға
мүмкіндік береді. Ал бұл мүмкіндік бүгінгі мемлекеттік биліктің ... ... ... тұжырымдар жасауға, ұлтаралық қарым-қатынас мәселелерін
және ... ... ... ... ... ... жол ашады деген ойдамыз.
Бітіру жұмысының хронологиялық шеңбсрі. ХХ- ғасырдың басындағы
қазақ зиялыларының Мемлекеттік Думадағы саяси ... ... ... ... жаңалығы. Қазакстан тарихындағы
"ақтаңдақтардың" бірі болып келген бұл мәселеге ... ... ... ... көзкарас тұрғысынан емес, жаңаша жалпы адамзаттық ... ... ... ... ... қазақ депутаттарының саяси қызметтерін
бүгінгі уақыт талабына сай тарихи-ғылыми жағдайда жан-жақты ашып көрсетуге
әрекет жасалды. ... ... бұл ... тоталитарлық жүйе жылдарында
жазылған зерттеулерден өзіндік ерекшелігі бар ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының тәуелсіздік алуына байланысты елде демократия ... бір ... ... ... ... төл тарихын
жаңаша көзқараспен жазу қолға алына бастаған шакта оның "ақтаңдақ" беттерін
жан-жақты ашып көрсету, біздің ойымызша, ... ... ... жүйелілік тәрізді принциптерге, сыншыл талдауға сүйенеді.
Тарихи салыстырма әдістерін ... ... ... ... ... ... барысында еліміздің тарихындағы
айқындалған ойларды бағытқа алуға ұмтылдық.
Бітіру жұмысының ... ... ... өз ... ... ... тарихымыздың "ақтаңдақ" болып келген беттерін,
оның қатарында Ресей Мемлекеттік ... ... ... саяси
қызметтері мен оның деректемелік негіздерін қайтадан жан-жақты қарастыруға
мүмкіндіктер туды. Зерттеу жұмысымызда төмендегідей деректемелік ... ... ... ... ұйымдарының Дума сайлауы қарсаңындағы
қазақ ұлттық баспасөзінде жарық көрген деректемелік мағлұматтар;
– жеке ... ... ... ... ... шығармалар,
туындылар;
Бітіру жұмысының тарихнамасы. 1905-1906 жылдардағы Ресейдегі ... ... ... ... ... ... және оған ... бүған дейін жазылған тарихнамалық ... ... ... ... ... Мемлекеттік Дума саясатының Қазақстан
сияқты шет аймақтағы отар ... ... ... орны ... ... ... ... даму үрдісі кезінде Думаның өз
тарапынан реакциялық, монархиялық, либералдық деп ... ... ... ... Жеке-дара басқарушы өкімет билігін сақтауды
жақтайтын көзқарастағы еңбектер де жоқ ... ... бірі ... "Сайлау жүйесінде
партиялық үгіттің пәрменді ықпалы, әрі шет аймақтағы орыс емес халықтарға
тигізетін кері ... [16] ... ... ... ... көлемі де едәуір баршылық. Осы ... Дума ... ... тағдырын шешеді, немесе осы мақсатқа
барар жолдағы басқару әдісі ... ... ... ... ... орыс ... өміріндегі рөлі мен маңызын барынша көтермелеп, бағалауға тырысты.
Ресейді мекеңдеген күллі орыс емес бөгде ұлттар мен ұлыстарға тек ... ... ... ғана ... пен ... ... болуы қажет — деп жазды .
І-ІІ-ші Мемлекеттік Думаның жұмысына және оның ... сан ... орыс ... ... баға ... ... ... начало в государственном
строе и при выборах ... в ... ... [16] ... ... сайлау заңдарының мазмұнын бірден өткір сынауға
алады. Бірақ автор ұлы державалық ... ... ... федеративтік
бастамаға негізделген балама сайлау жүйесін ұсынады және ... ... ... Дума ... саны аймақтың халықтар есебінен
екі есеге жуық өсетін еді — дейді. Қоғам ... ... ... да осы ... ... ... ... Шаруашылық
мәселесі адам баласының жеке басы ... ... ... ... ... ... ұсыныстарына қарсы: "...Мемлекеттік
Дума... бостандық жолында тек қана кедергі болуы мүмкін" [32, 56 б.] ... ... ... ... и деятельность первой Государственной
Думы" деп аталатын еңбегінде булыгиндік-виттелік зан шығаруға, І-ші
Мемлекеттік Дума ... ... мен ... және сол ... ... саяси ұйымдар өкілдерімен күресінің тарихына баса назар
аударылған. Ол Дума ... ... ... ... ... ... Еңбекте Мемлекеттік Думадағы шет аймақтардың, оның ... да ... ... мәселелері қамтылған.
Айта кеткен жөн, тар өрісті таптық көзқарас тұрғысынан ... ... ... ... ... ... көп қалам
тартты. Солардың ішінде Т.Ю.Бурмистрованың [15] еңбектерін бөле-жара айтуға
болады. Автор 1905-1907 жылдардағы Ресейдің ұлт ... шолу ... ... ... бағдарламаларының ұлттық аспектілеріне талдау
жүргізген. Ол өзінің келесі ... ... ... жұмысында
"ұлттық және аграрлық мәселеде Ресейдің өкіметтік ұйымы Мемлекеттік Думада
еліміздің таптары мен партиялары бір-бірімен қақтығысып, жан ... ... деп ... ... ... ... и царизм в первой русской
революции" атты енбегінде ... ... ... ... ... құралына айналдырмак болғанын архивтік жаңа құжаттар ... ... ... ... ... ... ... Р.Ф.Смирнова, И.И.Малярдің еңбектерінен кездестіруге де
болады. Бүл зерттеулерде Қазақстанның ... ... ... ... оларға большевиктік идеяның ... ... ... көрсетілген.
Кейінгі жылдары Әлихан Бөкейханның [12, 13] ертеректе жарық көрген
кейбір мақалалары мерзімді баспасөз беттерінде жариялана бастады.
Сондай-ақ, бүл ... ... ... ... ... ... штаб-пәтерінде 1996 жылы 29-30 сәуірінде
"ТМД елдерінің мемлекеттік парламентаризм тарихы" деген ... ... ... 90-жылдығына орай шақырылған конференциясында кеңінен
қарастырылынды.
Бітіру жұмысының құрылымы.Кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ... ... ... МЕН ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОҒАМДЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ –
ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙ
1.1 ... ... ... ... ... және казақ
зиялылары
XX – ғасырдың ... ... әлем ... атап ... Азия мен ... Америкасы құрлықтарында демократиялық революциялық
дүмпулер болып, ұлт-азаттық ... өріс ... ... ... 1905-1907
жылдары Ресейде болған революцияның орны ерекше болды. Өйткені, бұл
біріншіден, жаңа ... ... еніп ... ... ... еді. Екіншіден, бұл өзгеріс әлем елдерінің өз азаттығы үшін
күресін бір саты жоғары көтеруге ... ... ... ... ... ... қараған ұлттар мен ұлыстардьң бұқаралық барлық әлеуметтік ... ... ... ... ... ... [52, ... дәуірде Ресейде жаңа өндірістік қатынастар енді ғана өркен жайып,
елдің ... ... ... ... ескі ... ... әлі де жойылып біткен жоқ болатын. ... ... ... үшін жаңа ... қатынастардың дамуы, елде демократиялық
тәртіптің орнауы жолында ... ... ... ... ... кең жол ... Соңғы кездерге шейін бұл төңкеріс тұсындағы Ресей
социал-демократиялық жұмысшы партиясының ғана тәжірибесін оқып ... ... да, ... ... ... объективті шындық түрғысынан
пайымдаудан біраз ... ... ... 1905 ... ... бұл ... "Қанды жексенбі" деген атпен Ресей ... ... ... ... ... ... бүгінгі күн талабы осы
мәселеге қайта оралып, байыпты зерттеп, пайымдауды қажет етіп ... ... ... ... ... ... орай, елде саяси жағдай күннен
- күнге шиеленісе түсті. Халықтың наразылығын басу үшін 18-ші қаңтарда ... ... Ішкі ... ... Булыгиннің атына жергілікті адамдардан
сайлау арқылы заң ... ... ... мақсатында қол қойылады. Осы
уақыттан ... ... ... ... ... ... ... [52, 75 б.].
Жер иеліктері сайлау съездері жөнінде, Қазақстанда помещиктік жер
иелігі болмағандықтан; үкімет ... их едва ли ... ... мүмкіндігі шек келтіреді) — деп есептеді. ... ... ... ... ... ала есеп бойынша Мемлекеттік Думаға бір адам
шақырылатыны" айрықша айтылды" [52, 75 ... ... дума ... ... ... ... ... қарапайым өкілдерін заңмен таныстыру қызметіне
амалсыздан бас тартуға тура келді. ... ол ... ... куә ... ... басым көпшілігі өлкенің орыстар тұратын бөлігін қалалық
және шаруалар курияларын ғана қамтыған.
Енді жергілікті халыктарға келетін болсақ, алғашқы дайындық ... ... ... ... тарапынан былай деп көрсетті: "не
допускать к участию в этих ... ... и ... ... ... ... населения в управляемой Вами области".
Патша үкіметінің қазақтарға ... ... ... ... ... ... наразылық туғызбай қоюы мүмкін емес еді. Мысалы, ... ... ... 1905 жылы 31 ... ... ... Жетісудан
Думаға депутаттыққа 4 адамды жіберуді өтінді [53, 12 б.].
1905 жылғы 6 ... ... ... заңдары жөнінде хабарлады.
Сайлау заңдары бойынша Ресей империясына енетін бодан елдердің ... ... Орта Азия мен ... да ... ... ... акт ... мекендеген күллі халықтардың наразылығын туғызды.
Казақстан халқының сайлау қүқығы жоқ болғанмен, ... ... ... жая ... Осы белсенді наразылықгың көш ... ... ... шыққан, сол кездегі ат төбеліндей ғана зиялылар ... ... ... Олар патшалық Дума сайлауға шақыруымен келіспей
көпшіліктің революциялық белсенділігін көтеруге ықпал ... ... ... ... шыға ... ... ... үгіт-насихат
листовкаларының негізгі мазмұны патша ... ... ... ... күн ... өріс ала ... қатты сезіктенген әрі
қорыққан үкімет қалың бүқараны күшпен басуға талпыныс жасады. Дала генерал-
губернаторы 1905 жьілы 14-қазанда Ішкі ... ... мен ... ... ... Онда Дала ... ... төтенше жағдай енгізуді өтінді.
Жедел хатта былай деп ... «бұл ... ... пен азаттық
күресінің өркендеуі, "бұқараны таңдатарлық "әсер ... ... ... жатқан басым билігін оятады»-деді [40, 57 б.].
XX-ғасырдың басындағы қазақ қауымының рухани және саяси сұраныстарына
толық жауап ... ... ұлт ... ... ... ... ... барлық деңгейдегі орыс әкімшілігімен бетпе-
бет келіп отырды. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... осы 1905-1907 жылғы орыс
революциясы белгілі дәрежеде ықпал ... Бұл ... ... ... һәм ... атты ... ... да құнды
дерек келтіреді.
Алаш қозғалысының белгілі жетекшілерінің бірі ... ... ... ... ... әскери Медициналық
Академияда оқыған. Оның саяси көзқарасының қалыптасуы мен саясатқа белсене
араласып, көріне бастауы осы ... дөп ... Оған ... ... құжат:
Халел Досмұхамедұлының 1931 жылы 14 қыркүйекте Біріккен мемлекеттік саяси
басқармасының ... ... өз ... ... ... мәлімдемесі: «Мен
Петербургке бірінші орыс революциясының қарсаңында келдім. Бұл ... ... оның ... ... қауымы да жиі-жиі ... ... ... ... ... ... ... саяси
білімімді жетілдіруге кірістім. Әр ... ... ... ... Мені және ... казақ студенттерін ешбір саяси
партия бағдарламасы қанағаттандырмады. Солшыл-демократтар тек ... ... ... ... ... ... сөйлеп
жататын. Кадеттер орыс халқының ұлылығы ... ... ... халықтар
туралы жұмған аузын ашпайтын, ал оңшылдар ... орыс емес ... ... ... ... Сол ... жолдастарыммен бірге
митингіге кездейсоқ тап болғанымызда сонда сөйлеген ... ... ... ... осы ... дейін ұмытқан жоқпын. Ол: патша
үкіметі орыс емес халықтарды аса ... ... ... [40, 83 б.] ... соңы мен ... бас кезінде Ресейдің бір ... ... 20-ға жуық ... ... ... Б.Құлман,
Б.Сыртанұлы, А.Тұрлыбанұлы, М.Шоқай,Ж.Ақбайұлы және басқалар. Сондай-ақ,
Мәскеу мен Санкт-Петербургтың ... ... оқу ... ... ... сияқты қазақ жастары бітірген.
Бұл дерек сондай-ақ, қазақ зиялыларының алғашқы легі ... ... ... Бақытжан Қаратай, Бақыткерей Құлман,
Мүхаметжан Тынышбайұлы, Жақып Ақбайұлы, Жаһанша Досмұхамедұлы ... ... ... Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы төңкеріс кезіндегі
орын алған саяси хал-ахуалға сергектігін әрі сын ... ... ... ... ... үлгі алу ... ... көрсетеді [52, 75 б.].
Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы ... ... үшін де ... ... ... дала ... додаға тартылып, азаттық үшін ... ... ... ... В.И. ... дәл атап ... Ресейдегі 1905 жылғы
орыс революциялық қозғалысы мен "ортағасырлық тоқырауда тағыланған жүздеген
миллион" ... ... ... ... ... ... де өз ... үшін
күрес жолына түсуі арасында тікелей байланыстың бар екендігін ешкім жоққа
шығара алмайды. Бүл ... ... ... ... де, әрі ... да бар. Орыс азаттық козғалысының негізгі көздеген мақсаты-
Ресейді ... ... пен ... ... ... ... қарышты
экономикалық даму мен демократия жолына алып шығу болды. Ал, ұлт ... ... ... ... басты мақсаты - отарлау саясаты кең
етек алып, бұғаудағы ... ... ... ... ... қалпына
келтіру арқылы ұлттық өркендеуге жол ашу болды. ... бұл ... ... ... ... дәрежеде әлеуметтік-таптық міндеттерді де
көтергенін ... ... ... ... ол үшін ... ... ұлттық
еркіндік тұрған еді. Профессор М.Қойгелдиевтің сөзімен айтқанда, ... ... ... ... қоғамында таптық санадан гөрі ұлттық
сананың тезірек пісіп жетілуіне колайлы алғышарттар басым ... ... ... б.]. 1905 жылы қазақ азаттық қозғалысының өрлеу, жаңа ... ... ... ... ал саяси күрес әдісі ең алдымен патшаға, орталық
билікке петиция ... ... ... ... Жетісу облысы Лепсі уезінің
қазақтары дайындаған петицияға 1000 адам ... ... ... ... ... ... Орал және Торғай облыстары
қазақтары атынан жазылған петицияға 44 адам қол ... Бүл ... ... ... Қарқаралы уезіндегі ... ... ... жөн ... жылы жаз шыға саяси ахуал қазақ жеріндегі губерниялық, уездік
орыс әкімшіліктерін де мазасыздандыра бастады. Олар Омбыға, Дала ... ... ... ... ... ... ... жіберіп тұрған.
«Күллі Ресей өз өмірін түгелімен қайта өзгерту керектігін мәлімдеп
жатқан казіргі тұста тағдыры Ресеймен тығыз байланысты қазақ ... да ... өтіп ... ... тыс қала ... ... ... жеткізу қажет» делінген. Шындығында да, Ресейден бастау алған
демократиялық қозғалыстың қазақ даласына әсер етуі заңды еді. ... ... ... ... кезде өздерінің діни-рухани тұрғыдағы
істерінен қағажу көргені сонша, әкімшіліктің рұқсатынсыз бір қадам да ... ... ... ... ... ... ашуға, Меккеге қажылыққа
баруға және басқаларға рұқсат беру не ... құқы заң ... тек ... ... . ... ... ... даласын отарлау саясатын
жүргізгенде әр ... ... ... түрліше әдіс, айлалар қолданып отырған.
Түпкі мақсаты- шикізаттың мол қоры ... ... ... байлық
көздерін басыбайлы, түбегейлі иемдену еді. Ол үшін ... ... ... ... ... ... шұрайлы елді-мекендерінен кұмды,
шөлейт жерлерге ығыстырып, оның ... ... ... келіп шоғырланған
аймақтарынан мұжықтарды күштеп әкеп ... ... ... орай,
отаршыл әкімшілік қол астындағы халықты жан-жакты кіріптар ету ... ойын ... ... ... әр түрлі заңдар мен ... ... ішкі ... ... ... ел билеу жүйесін өз пайдасының
ыңғайына көшіруге күш ... "Бұл ... өзі де іс ... ... ... мешіт салу, медреселер мен мектептер ашу жөніндегі
тілектер көп ретте жауапсыз қалады. Соңғы кездерде қазақтардың діни-рухани
істері тұрғысында ... ... ... ... айту қиын".
"Әсіресе миссионер ғалымдар алдымен қазақ елінің рухани болмысы мен
өткендегі тарихи жолын, психологиясын, мінез-құлқын, ... ... ... ... яғни ... қажет буынды да ұрымтал тұстарын
терең барлап, зерттей отырып, ... ... ... мақсаттарын анықтап отырды.
1912 жылдың бірінші ғинуарына (дәдуге) дейін қазақтан он екі миллион
десятина жер алынған.
Жер ... ... да ... ... һәм ағаш ... де ... барлығына да қазынадан ақша төленген, әзірше алыну
ықтиярсыз ... да... ... ... ... алынған жерлерге екі
миллион мұжық орналастырылған, яғни екі жүз қырық мың ... әр ... жүз ... ... болады" Патша өкіметі 1900 жылы қазақ өлкесіне
Ф.А.Щербина бастаған экспедиция жіберді. Бұл ... ... ... және ... ... ... ... І-ші Думаның
депутаты болған Әлихан Бөкейхан да қатысып, ... ... ... ... ... ... ... тиісті жер үлестерінің
мөлшерін де ... ... ... қазақта "артық" жер аз болмағанмен
"қоныстандыру басқармасының" ... көзі ... ... ... ... әкімшілігі экспедицияға Лев Карлович Чермакты
жіберді. Ұлы Абайдың досы ... ... ... Лев ... ... бір ... ... шаруа жайын көп зерттеген ғалым адам ... ... ... ... ... ... ... ғылыми байламмен
дәлелдеп шығады. Бірақ мұнымен тынбай ... ... ... әкімшілігі
тарапынан бірнеше рет экспедициялар шығарылып, "артық" деп саналған
жерлердің барлығын ... ... ... ... жоқ. Осындай
мәліметтердің негізіне сүйенген "Қоныстандыру басқармасы" қазақ ... ... ... тартып алып, мұжықтардың пайдалануына беріп отырды
[52, 98 б.]. Министрлер Кеңесінің төрағасы ... ... ... ... шаруаларды Дала өлкесіне қоныс аудару арқылы
шешуді ұсынған жобасынан соң, бұл қозғалыс ... ... ... ... ... орай, жер мәселесінің төңірегінде XX- ... ... ... ана ... төл ... ... бетінде ұдайы екі түрлі
пікір жарыса айтылды. Біреулері — қала ... ... ... ... ... деп ... екіншілері — жоқ, қазіргі патша
өкіметінің жүргізіп отырған саясаты ... мал ... ...... егін ...... ... қала бергені жөн
деген уәж айтты. Бүл екі ... де ... ... ... ... — қазақ жері патшалықтың
меншігіне айналуы, қара бұлттай көшіп келе ... ... ... ... жем ... ... -ала қам жасасақ, шұрайлы жер-суымызды
иемденіп, 15 ... ... да өз ... алып ... ... Егер ... жиылып қала болса, "бірлік бар жерде, тірлік бар" ... ... ... мүмкіндігіміз туып, мәдениетті елдердей өнер-білімге
қолымыз жетер еді дегенге саяды. Бұл пікірді ... ... ... ... ... ... ... депутаты
Бақытжан Қаратай, Жаһанша Сейдалин сияқты қазақ ... ... енді бір тобы — ... І-ші ... ... ... ... Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Мемлекеттік ІІ-ші
Думаның депутаты Мұхамеджан Тынышбайұлы, Халел Досмұхамедұлы екінші пікірді
қолдады; яки мал ... ...... ...... қала бергендері жөн деді. Өйткені қазақтың
жеріне ... ... ... ... ... арқылы патша өкіметінің
ұстанған басты саясаты — ішкі ... ... ... ... шешуді көздеді. Ал бұл саясатты түбегейлі ... ... ... ... Дала ... ... ғылыми зерттеуге мұрындық
болып, жерге орналастыру үшін қазақтың жаны мен малын есептеп, алатын үлес
мөлшерін белгіледі. Министрлер ... ... 1909 жылы 9 ... бұл ... ... екі ... ... енгізілді. Бірі-көшпелі,
екіншісі-отырықшы калып нормасы. Осы екі ... ... ... ... ... ... Әлихан Бөкейхан кезінде "Қазақ" газетінде ... еді: ... һәм ... ... ... жүр, біз ... жұртына
ақыл берушілерді екіге бөлдік. Біріміз- қазаққа жаудан олжа, 15-тен жер ал
дейміз, біріміз — бұған ... түк олжа ... ... ... ... ... ... талас-тартыс жоқ болса, ғұмыр — абақты болар еді. Айыр сөзде
айып ... дей ... ... ... адам баласының шаруасы бірте-
бірте қиыншылықпен, көп жылдарда аударылады. Мал ... ... ... ... ... орыс ... жер берді деп егінші бола қоймайды. Мал шаруасын
тіршілік үшін ұстап жүрген жұрт 15-тен жер ... ... ... тар етік ... Біз, ... 15-тен жер алмай тұрып жан-жағына қара ... 15-ті ... осы ... жерге мал бақпақ; бұған мал бағылмайды..."
— деп мәселенің саяси бүркеулі астарынан хабардар ... [40, 250 ... ... осы екі шаруашылық қалыптың бірін тандауға келгенде ... ... ... саясатының қақпанына түсіп, ата қонысы —
тіршілік көзі шұрайлы жерінен айрылып, соңы ... ... ... ... ... ... көкейтесті бұл ... ... ... ... ... ... жатқан нәзік иірімдерін
меңгеріп және өз білігін ел-жұртқа жете ... ... ... ... ... ... етуі — ... кажеттіліктен туған еді.
Патша өкіметі өзінің саяси-экономикалық шекарасын отарлау жүйесі
арқаны кеңейте келіп, Дала ... де ... бай ... ... ... ... ... олардың Сібір "бұратаналары" мен башқұрттарға
істеген амал-айласы құдды ... да дәл ... ... ... ... Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Мұхамеджан
Тынышбайұлылар кезінде орыс, ... ... ... ... ... алдымыздағы үлгі болған бұл тақырыпқа қайта-қайта, дүркін-дүркін
соғып, ... ... ... еді. ... одан еш нәтиже шықпады.
Қазақ арасында да өз иелігіндегі жерді арендаға ... ... ... қалып жатқан оқиғалар аз кездеспеді.
Қыр баласы деп қол қойған Әлихан Бөкейханның "Казақ" газетінің ... N47 ... ... ... ... 1915 жылғы N147 санында
"Башқұрт жері" атты мақалаларында патша ... ... ... ... ... ... мақаласында ол қазақтың
"Қызым саған айтам, келінім сен ... ... ... ... эпиграф орнына
қолданып, туысқан башқұртқа туған күннің қазақтың да басына келетіндігін
құлағдар етіп, бүған күллі ... ... ала ... болып, сақтандыру
шараларын ескертеді. ... ... ... ... ... адамзат тарихындағы зор қылмыс ретінде айыптап, көшпелі қазақ
еліне төнген ... ... ... ... түскен Мұхамеджан
Тынышбайұлының "Санкт-Петербург ведомости" газетінің 1905 ... N75 ...... о ... ... ... ... степей" атты
мақаласында осы мәселені ... ... ... еді. ... ... бұл ... із-түссіз босқа кеткен жоқ; кетпегені ... ... ... кейінгі тағдырын ойлаған. Қазақ қоғамының өткен
тарихын зерделей білген жанға ... ... ... ... ... ... ... санаған елді көшпелі тұрмыстан ... ... ... ... ... түрде мүдделі етуге
тырысуында гәп бар. Осы саяси әдістің ішкі иірімдерін терең түсінген Халел
Досмұхамедұлының ... ... ... ... нақты жағдайдағы
тиімсіз жақтарын өз пікір-пайымымен дәлелдеуі — ... ... ... ... ... ... сеп ... шүбәсіз. Бұл жайға көз жеткізу
үшін ұлы тұлғаның өз сөзіне кұлақ түрелік; "Жұқпалы аурулар қазақ ... ... жуық ... шыға ... ... естімеген-білмеген оба жиырма
жылдай Бөкейлік пен Орал облысының қазақтарынан кетуді қойды. Жыл ... ... ... алып тұр. ... қала болып отыру қазаққа әзір ерте деген
Алаштың азаматтарын кейбіреулер мысқылдап келемеж қылады. Қала ... ... көп ... ... ... жұқпалы аурудың араларында қандай ... ... ... қазағым, қала болсақ, құрт бәлесін аларсың"
— деген азаматтың зары сонда есіңе түсер..." [40, 255 б.]. Иә, ен ... ... ... бір оқ шығармай кырып жібермек ... ... ... ... Халекендер сынды ұлтжанды
күрескерлердің қам-қарекеті ... ... ... ... ... ... айтатын кез жетті.
Міне, XX ғасырдың беташар оқиғасы — ... ... ... қарсы 1905-1907 жылдардағы орыс революциясының жойқын дүмпуі Дала
өлкесін де шарпып, қазақ зиялыларын саяси белсенді күрес ... ... ... ... ... ... мәдени-рухани өмірдегі
теңсіздігін, демократиялық қарапайым құқының жоқтығын тілге тиек етіп, ел
арасында ... ... ... жүргізген листовкалар таратып,
петиция үлгісіндегі жоғарғы мәртебелі билік иелеріне талап қойды. ... ... ... ... ... ... алдаусырату
мақсатымен бірсыпыра демократиялық жеңілдіктер жасап, талап-тілектерін
орындауға мәжбүр болды. Әсіресе, заң ... ... ... ... қазақ халқының мүддесін қорғайтын ұлт өкілдерінен депутат сайлауға,
ана тілінде төл мерзімді баспасөз құралының жарық көруіне қол жеткізуі ... сол ... ел ... жеген зиялы жандардың үлкен жеңісі еді. Алайда
патша әкімшілігі ... бұл ... ... қарымтасын қайырып, орнын
толтыру үшін шет аймақтағы бодан елдерді отарлаудың бұғауын бұрынғыдан ... ... ... Империялық саясат ішкі Ресейдегі шаруалардың ... ... ... ... өрлеуді басу үшін ... ... ... ... ... жылға алым-салықтан босатып,
мемлекеттік қолдау ... Бұл — бір. ... — орыс ... мен ... бір-
біріне айдап салып, саясаттың бетін бұрып сырттай бақылап ... еді. ... Дала ... ... ... орыс ... ... қолын ұзарту
жағы да көзделді. Төртінші — шет аймақтағы ... ... ... ... ... ... ... көңіл аударды. Бесінші — ... ... ... жергілікті халықтан үлес мөлшері тез арада
асып түсуі есепке алынып, православие ... ... ... үшін ... ... орта ... жан-жақты жоспары құрылды.
Сөйтіп, метрополиямен шет аймақтағы отар ... ... ... ... Отарлық езгінің қанауына бұдан әрі төзе алмайтынын түсінген
халық, бұл тығырықтан шығудың жолын іздеді, көш бастайтын ұлт зиялыларының
соңына ... ... ... ... ... ... ойлантқан да,
толғантқан ұлт зиялылары тарихи үлкен сыннан өтуіне тура ... ... да ... қасиетті істе халқын шексіз сүйген жайсаң ... мен қаны ... ... ... ... жер ... асылды, абақтыға жабылды. Патша әкімшілігі ұлт ... ... олар ... ... күрес майданының ауданын
кеңейтіп, әдіс-айласын ұштай түсті, Ең бастысы, қазақ ... ... ... жаңа ... ... еріп, өркениетті елдермен
терезесі теңесуі үшін оқу-өнердің ... ... ... ... күн
тәртібінде тұрды. Бұл ретте Ахмет Байтұрсынұлы "Қырық мысалмен" үлгі ... ... ... ... "Оян, ... деп кең ... ... жар салды. "Айқап" журналы мен "Қазақ" ... ... ... ұлт ... ... дәріс берді. Әлихан Бөкейхан, Ахмет
Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Халел ... ... ... ... сынды саяси-рухани көсем ... ... күш ... ... жаныды. Казақ оқығандары самодержавияға
қарсы орыстың алдыңғы қатарлы ... ... ... ... ... ... ... Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып
Дулатұлы, Мүхамеджан Тынышбайұлы, Мұстафа Шоқай, ... ... ... сынды бұл тобы патша өкіметі тұсында да, кеңес дәуірінде де ... жер ... ... ... ... ұшырап, ең соңында
"халық жауы" ретінде атылып тынды. Мұнан біз ... ... үшін ... ... келген қайсар да өр ұрпақтың өкілдері — жаңа сапалы
өркениеттің талабына сәйкес от-жалында әбден шыңдалған ұлттың шын ... ... ... ... сынына шыдап, елеулі оқиғалардың
бәрінен өздері бастаған ел- жұртты шетінетпей ... алып ... ... ... ... және ... халқы өміріндегі рухани
өзгерістер
Қазақ даласы ... ... ... ... екі ... саяси-экономикалық, мәдени карым-қатынасы ерте басталды. Міне, ... ... ... ... ... ... ... алғанын, сондай-
ақ бұл жағдайлар қазақ халкының рухани өміріне қаншалықты дәрежеде әсер
еткенін зерттеп білудің ... ... ... ... ... байланысқа белсене көшуі ХV-ХVІ ғасырлардан
басталады [35, 152 б.]. Орыс елшілігі қазақтар арасына алғаш ресми сапармен
XVI ғасырдың бірінші ... ... осы ... ... ... ... ... жиілей түсті. Мәселен, 1569 және 1573 ... ... ... ... ... пен ... ... қазақ халқының
өмірімен, тұрмыс-тіршілігімен, жер жағдайымен жете ... ... ... жөнінде келіссөз жүргізді.
Орыс отаршылары қазақ даласына 1580-ші жылдардан бастап-ақ ене
бастады. Өйткені өзара ... ... ... княздігінен жеңіліс тапқан
Ермак ығысып, жан сауғалай, орыс қаруының күшімен жаулап алған. ... ... ... ... ... ... салмақшы болды.
Ермактың басшылығымен келген орыстың алғашқы отаршылдары арада ... ... ... бойымен жоғары өрлеп, оның Шаған өзенімен қиылысқан
жеріндегі казақтардың қонысын ... ... ... ... ... жан-
жаққа қуып, бекініс салуға кіріседі, ... бұл ... ... ... ... ... деп атаған қала пайда болады.
XVII-ғасырда Ресей империясы күшейіп, қанатын ... ... ... ... ... ... ... елдерге көз аларту сияқты дертпен
ауыра бастады. Көршілес қазақ елінің халқын, байлығын ... ... ... ... түсінді [35, 155 б.].
Қазақ даласымен көршілес жатқан Ресей тарихына XVIII- ғасыр жаңа бір
кезең алып ... ... І-ші ... Ресейді нығайтуға бағытталған
реформалары мемлекетгің беделі мен ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатыңда Казақстан айрықша орын алды. Өйткені І-
ші Петр ... ... ... шығаратын қақпаның кілті" деп есептегені
белгілі.
1731 жылғы Кіші жүз ханы ... ... ... өтуіне ықпал
еткен жағдайдың түп төркінін осы мәселемен байланыстырған жөн.
Бұл мәселеге кеңірек қарауға міндеттіміз. Казақ елін отарлау, яғни ... ... үшін екі ... екі ... ... мен ... ... дайындалды.
1.Ресей өкіметі Сібір мен Қазақстанға түгелдей казачествоны, яғни
"тісіне дейін каруланған" бұзықтар - казактар отрядын ... ... ... мен ... аямады. Сондыктан, "Ресейдің Казақстанды отарлау
тарихын казачество тарихынан" бөліп қарауға ... ... ... өз ... Жоңғар елін жақсы қаруландырып
Қазақстанға ұзақ жылдар бойы ... ... ... Ал ... ... Қазақстанға жасаған әрбір жорығына іштері жылыды.
Батыс Казақстан өлкесіне шекаралас Ресей империясына иек ... ... ... ... ... күні болмады. Сол
қақтығыстардың ... орыс ... ... тұтқиылдан жасаған
шабуыддары мен жүгенсіздіктерін кағазға түртіп, есепке алу жағы ... ... ... ... жасаған жорығын қадағалап,
бағдарлап кағазға түсіріп отырды. Себебі, оны Ресей елінің басшылары ... ... ... [22, 2 ... жылы ... елінің басшылары Сібір губернаторы М.П.Гагаринмен
келіссөз жүргізіп жоңғарларға ... ... ... жоспарын жасайды.
Ресейдің Жоңғар мемлекетімен ... ... ... ... қазақтар
олардың екі жүзді саясатын көпке дейін түсінбейді. Ақыры ... ... ... Оның ... ... 1717 жылы ... мықтап күшейткен
Жоңғарлар Орта жүз бен ұлы жүз жеріне бірнеше дүркін шабуыл жасады.
Кайып хан 1718 жылы Ресейдің жасырын ... ... ... ... ... ... ... рет өз елшілерін жіберді.
Ресей өкіметі әрқашан бос уәдемен үміттендіріп, керісінше ... ... ауыр ... ... еліне казак, калмақ кейде ... ... ... ... ... ... ... ішкі-сыртқы калыптасқан саяси-экономикалық
хал-ахуалын ой сүзгісінен өткізіп, терең зерделеп, ғылыми таным тұрғысынан
сараптай келіп, көрнекті ... ... және ... ... Әбіш
Кекілбайұлы мынадай тұжырым жасады:
Сонау Тәуекел ханның тұсында-ақ қазақтар тек кана өз ... ... ... ... да ... аудару керек екендігін жақсы
түсінген-ді. Сол 1690 ... ... ... өлгенге дейін қазақ хандығы
Ресеймен ықпалдастық саясат орнатуға тырысты, Өйткен ... ... ... ... беру ... болды. Ол Жоңғардың өзінен қорыққандық
емес еді. Жоңғардың ар жағында Цин империясы батысқа бағыттап келе ... ең ... ... ... ... Соны пайымдаған қазақ билеушілері
бірде жеңіп, бірде жеңіліп жүретін ... ... ... ... ... ... керек екендігін түсінді. Екіншіден, батыстағы Ресейдің
қытай экспонционизміне қарсы Жоңғарияны ... ... сол үшін ... кару беріп отырғандығы белгілі болды.
Әбілқайыр ханның ұстанған түпкі саяси мақсатын Қөшке Кемеңгерұлы 1924
жылы Мәскеуден шыққан "Қазақ тарихы" атты ... ... ... ... ... арқа ... Хиуалықты, Қарақалпақты бағындырамын, үш жүзге
үлкен хан боламын; 2) Тақты мұралы қыламын; 3) ... ... ... ... ... кетемін, деп ойлады. Соңғы пікірімен толқыған халықты
иландырды [35, 159 ... жылы ... ... ... ... ... пен Қотыр
батыр"Түркияға бағынамыз" деп, соңғының елшісіне жолыққан.
Қарақалпақты қаратуға шыққан ... ... ... ... ... үкіметке қарсы наразылығы аяқталмай қалды" .
1740 жылы яғни екі жылдан соң Орынборға Орта жүз ханы ... ... ... ... ант ... келді. Осынау салтанатты жиылыстың бел
ортасында Жәнібек Шақшақұлы, Әбілқайыр хан және оның ... ... ... құрамына кіргенмен, Казақстанның саяси жағдайы күннен күнге
нашарлай берді. ... ... ... толастамады. Оның үстіне Ресейдің
казактары мен қалмақтары қастандығын бұрынғыдан бетер үдетті. Тіпті ... ... ... құрылып, қазақтарға орыс-казак отрядтарымен
бірігіп заңды түрде шабуыл ... ... ... Бұл ... 1743 ... қыркүйегінде бекітілген "Постановление Правительствующего Сената об
использовании ... ... ... ... — деп ... ... ... Ресейдегі шексіз монархиялық билік индустриялды-
урбанизациялық ... ... ... ... ... талас оны сыртқы жаулау саясатына итермелегенін естен шығармаған
жөн.
Дүние жүзіндегі, әсіресе Батыстағы отаршыл ... ... ... ... болды. Біріншіден, Ресей отарлық бұғауды ... ... ... ол отар елге ... не бір ... ... топтарын үзбей жіберіп, жергілікті халық арасына жаман әдепті
жұқпалы аурудай таратты. ... олар ... ... елге ... ... ... ... Жетісу өлкелерін сақиналап әскери қорған салды.
Төртіншіден, отар елге өзінің ... ... ... ... ... ауыз ... ... таратты.
XVIII-ғасырдың алғашқы жартысындағы Ресейдің отаршылдық саясаттағы іс-
әрекеттері әр ... ... ... ... 1822 жылғы "Сібір
қырғыздары туралы жарлық" дсп ... ... ... ... ... ... ұмтылды. Бұл хандық деңгейдегі мемлекеттікті біржолата
жоюға бағытталған реформа еді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Әбілғазыұлы мен Кенесары Қасымұлы
бастаған сұлтандардың белсенді іс-әрекетіне, кейіннен бұл ... ... ... ... ... отаршылдықтың алғашқы кезеңінде орыс патшалығы жер
аумағын кеңейту, байлығы мен дәулетін арттыру мақсатында орыс ... ... ... ... оны ... сүйеніп іске
асырды. Кейбір зерттеушілер казактарды, кейіннен орыс-казактар деп ... ... ... халықка жақсылық, жасау үшін келді деп, ... ... ... ... ... тырысып бақты. Шындығында олар
кімдер еді? Оған жауапты Т. Седельников бастаған авторлар ... ... ... болады. Осы еңбекте казак дегендердің бет перделерін
жұлып, олардың кім ... ... ... паш ... ... ... ... ұры-қары, өз жерінде күнін көре алмаған шектен
шыққан ... ... ... қырық жамау ел екен. "И.Грозныйдың патшалық
құрған ... ... ... Еділ мен Каспий теңізіне, оның жағалауымен
Жайықтың жағасына жетіп, қоныс тепкен ұры-қары адамдардың бар ... ... Орал ... ... ... ... ... жаулап
алуы барысында нағыз авантюристер болып шықты". Олар жергілікті халықты
езіп-жаншып, оған ... ... ... ең ... ... ... ... қауымның табы кетпеген дөрекі, әдепсіз ... ... ... ... ... ... өз ... асырауға ниеттенген жоқ. Керісінше, дәулет жинаудың варварлық
тәсіліне бой ... олар ... ... ... ... өзі ... ... бүлдірумен әуестенді.
Келімсектердің қазақ даласына өздерімен бірге алып ... бірі — ... еді. Оны ... аударушылардың елді
мекендеріндегі маскүнемдікке салыну фактілерінің кең етек алуынан ... ... 1910 жылы ... ... 200 ... ... ... арақ ішкен және жергілікті тұрғындарды да бұл ... ... мен ... ... әскери-әкімшілік отарлаушы
империяның билігін нығайтуға көмектесті және қазақ жеріне қоныс аударушы
мұжықтардың ... кең жол ... ... ... ... бір ... ішкі ... шаруалардың жер үлесімен өздерінің құқы үшін
жүргізіп жатқан күресін әлсіретпек болса, екінші жағынан қазақ ... ... ... ... бұл ... өзіне тірек таппақшы болды.
Сөйтіп, қоныс аударған шаруалар арқылы ... ... ... ... ... 1861 ... 19-шы ... жарияланған басыбайлылықты жоюға
байланысты реформадан кейінгі уақытта метрополияда қалыптасқан әлеуметтік
шиеленісті, ... ішкі ... ... ... орыс мұжықтарын
Қазақстан сиякты отарлық тәуелді аймаққа қоныс аударту ... ... ... қоныс аударушы орыс және басқа еуропалық шаруаларды жаңа
елдердегі өзінің саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... күштерді біржола әлсірету, ... ... ... ... ... ... ... құрамды бөлігіне
айналдыру болды.
Қазақтар тіпті өз ата-қонысында отырып, жатжұрттық тонаушы-қарақшылық
ниеттегі отарлаушыларға жерді пайдаланғандары үшін ... ... ... ... ... Кереку қазағы жылына жер үшін казак-
орысқа 90 мың сом ... алым ... ... бүл ... ... ... ... оның еңсесін езіп шарасыздыққа душар етті [39, 251 б.].
1868 жылы 21 казанда патша бекітіп, Орал, Торғай, Ақмола жөне ... ... ... "Уакытша ереже" бойынша Маңғыстау тұрғындары
көшіп-қонғаны, мал өрісін жайлап, қыстағаны үшін бұл жерлердің мемлекеттің
меншігі деп ... орай ... ... тиіс ... ... ... өз атамекенін мемлекеттік деп жариялауға
калың ел ... көне ... ... Оның ... сол ... приставы подполковник Рукиннің екі жылдың салығы әр ... 3 сом 50 тиын етіп ... ... деп ... ... ескі ... тырнап, отқа май кұйғанмен бірдей әсер етті. Қолында салық төлегені
туралы қағаздары жоқтар жағалауға көше ... ... Ал бұл жай ... бар ... ... ... нұқсан келтірмек. Сол үшін ереуілге ... ... ... ... әрі оны ... үшін 1870 жылы ... подполковник Рукин бастаған 38 казак және ... ... ... ... ... ... Сарытасқа келеді.
Табиғи бекініс Үшауыздың ұрымтал жерлерін басып алған кетерілісшілер
жазалаушыларды қамап алып, отряд басшысымен ... ... ... ... ... ... ... Рукинге бір зеңбірек,
Колесников басқарған 20 казак, дәрі-дәрмегімен фельдшер Лысовты қосып ... ... ... ... келісімге көнбейтініне көздері
жеткен соң, оларды қоршап шабуылға шығады. Сол қоршаудан Беймембет Маяұлы,
Қосым Мырзабайұлы және бір офицер ғана ... шыға ... ... ... ... өз ... жол ... атып өлтірсе,
офицердің ажалы Медет руының ... ... каза ... ... ... Қосым Мырзабайұлы ғана кашып құтылады [35, 152 б.].
Ресейдің қазақ даласындағы ... ... ... ... ... алуына орай дамып отырды. Қоныс ... ... төрт ... ...... жж. Бұл кезде өкімет тарапынан қоныс аударуға
дәйекті зейін қойылмай, ... ... Елде ... қаулап өсіп келе
жатқан бұл тұста патша өкіметі ... ... ... шығысқа ағылуына мүдделі
болған жоқ. Сөйтіп, 1881 жылы қоныс аударудың "Уақытша ... ... Бұл ... 1889 жылы ... көрді'.
2-ші кезең — 1897-1905 жж. аралығында куаңшылық болып ... ... ... аштыққа үшыраған орталық аудандардағы шаруалардың
Қазақстанға, шығыстағы шет аймақтарға қоныс ... ... ... ... жылдан бастап кең етек ала бастады.
Шаруалар толқуларына тоскауыл болып, бір ... ... ... жерлерді алып қалу үшін Ресейде көшіп-қонуды заңдастырып, ... өріс ... ... ... ... ... ... беріп, оған
ауыл шаруашылық кұралдарын сатып алуға жәрдем үйьмдастырылатын болды.
3-ші кезең — 1905-1910 жж. аралығы. Бұл ... 1905 ж. 9 ... ... ... ... Осы ... орталық аймақтардан
"бүлікшіл" шаруалар топтарын басқа жаққа көшіру және сол ... ... ... ... ... аграрлық реформасының да белгілі
дәрежеде ... ... ... ... жж. Бұл ... ... аударудың жаңа кезеңі деп
аталып жүр . ... ... бұл ... ... ... өркендету
арқылы шеткері аймақтардан өздеріне сенімді тірек таппақ ... ... ... отыру үшін әскери күш ұстап, оның шығынын жергілікті
халықтан жинау қажет деп табады [39, 255 б.].
1868 жылы ... ... ... үшін ... ... ... Бүл
ереже бойынша ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық басқару жүйелері жойылып,
қазақ даласы ... ... ... ... Орал ... ... ... мұжықтар саны (тек ер адамдарды ғана алып отыр) Ақмолада
47%, Семейде 15%, Орал-Торғайда 38%, барлығы ... ... . ... ... жыл ... казақ даласында 600 мыңдай мұжық қоныстанған болады. Бұл ... ... ... ... 1 миллион 200 мыңдай ... ... ... ... күшейіп, әбден шегіне жеткен жылдары болатын. Орыс
мұжықтары қазақ даласында сандық жағынан өрлеп, ... ... ... көрсете бастаған еді.
Ресей империясы "орыстандыру" ... ... ... ... ... ұмыттыру, жергілікті ... ... ... күш ... ... ... ... ойын жақсы түсінген башқұрт
ұлтының өкілі, белгілі ... ... ... ... ... ... — А. ... Ә.Бөкейхан, Ж. Досмухамедұлы сияқты
көзі ашық, көкірегі отты біртуар перзенттері өздерінің сын-мақалаларында,
баспасөз беттерінде, Дума ... ... ... ... ... ... айтып жеткізуге тырысты. Аты аталған қайраткерлердің
еңбектері соңғы кездері баспасөз беттерінде қайтадан басылып та ... жылы 1-2-ші ... ... ... ... Ресей мұсылмандарының
жалпы конференциясында: «Біз өз жерімізде өзіміз билік ... ... ... бізге қажет емес. Ондай оқу-білімнің дәмін
татқанбыз. Оның "Ұлы" екенін де ... - ... еді ... ... жүз жыл ... біз аяусыз қаналып келдік. Құқысыздыққа душар болдық.
Бізге өзін ... ... ... ... ... қажет емес.
Біздің өз елімізде өзіміздің арман-тілегімізге сәйкес өмір сүргіміз келеді
[39, 269 ... ... ... деп ... Біреулер облыстық
басқарушылармен ауыз жаласып, түземдіктердің ... өте ... ... сатып
алды; екіншілері, әр түрлі қызметі үшін бай ... ... ... ... тазалайтын зауыттар салды, полицейлер мұнда мақта тазалауға
адамдарды күшпен айдап әкелді. Үшіншілері, ... ... ... көлденең жолмен жүзім алдырып отырды.
Қазақ жеріндегі назар аударарлық тағы бір келеңсіз жайт етек ... ... жай ... ... татарлар мен ... ... ... араласуымен көбінесе сол ... ... Әр ... ... ... шаруалар мен орыс- казактарының
жаласымен де жергілікті қазақтар ... көп ... ... ... аудармашыны сатып алушылықтың да әсері ... ... ... 55 б.]. ... аяғы мен ... ... Ресейдің
Қазақстандағы отарлау процесі бұрын-соңды болмаған деңгейге ... ... ... ... сол ... ... ... тән болымсыз
дербестіктің ізін де қалдырмай жойды. Қазақ даласында ... ... ... басқару жүйесі орнаған Еуразиялық империяның шет ... 1868, 1886 ... ... ... ... және ... ... басқаруға арналған заңдар қазақ жерін орыс ... деп ... оған ішкі ... ... ... кең ... берді. Сөйтіп, XIX-ғасырдың аяғы мен XX-ғасырдың басындағы Ресейдің
шегіне жеткен отаршылдық әрекеттері казақ ... ... ... өзгерістерге ұшырауына әсер етті. Әлемдік тәжірибеге сүйенсек,
отарлау жүйесі қанқұйлы әрекеттерін іске ... ... ... МЕМЛЕКЕТТІК ДУМА ЖӘНЕ ОНДАҒЫ КАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІ
2.1 Мемлекеттік Дума: мәні және мазмұны
Мемлекеттік Думаның мәні мен ... ... үшін оның ... өмірдегі
қажеттіліктен туыңдағанын ескеру керек. Ресей Мемлекеттік Думасының ... ... ... өсіп-жетіліп келе жатты. Бірақ оның түпкілікті
орнай ... ... ... ... ол ... ... ... соған жауап беріп көрелік.
Ресейде Мемлекеттік Дума дүниеге келген кезде шаруалалар елдегі
халықтың ... ... ... Ал Ресейдің отарындағы казақ даласының
қалыптасқан саяси-әлеуметтік болмыс пішіні бұл тұста төмендегідей еді. ... ... ... ... ... саны 4442,8 мың ... оның 10,3
пайызын қоныс аударушы шаруалар, 6,3 процентін казактар, 83,4 ... ... [22, 32 б.]. Яғни ... даласындағы ішкі отарлау саясатының
салдарынан халық кұрамының едәуір өзгергенін көрсетеді. Ресейдің ол ... ... ... жер ... мал ... шаруалар мемлекеттің ең басты
тіректерінің бірі, ... ... ... ... күн көрісін
камтамасыз етіп ... ... ... топ ... ... ... ... сипат беріп, дамыған еддердегідей
патша билігін жоймай-ақ, Мемлекеттік Дума Ресейдегі сан ... ең ... ... ... ... ... болды. Шаруа үшін жердің
ең маңызды мәселе екені әуел бастан белгілі. Сол себепті де Дума өзі ... ... ... бұл мәселені өз назарынан тыс қалдыра алмады.
Осылайша жаңа демократиялық ... ... ескі ... ... тартыстың өзегі болып жер мәселесі тұрды.
Патша ағзамның қол шоқпар ... ... ... ... ... ... де ... Мемлекеттік Думаға сайлау біріншіден, партиялар мен ... ... ... ... ... ... ... партияларға да
либералдық ағым ... ... де ... мен ... ... ... 1906 жылы ақпанда Дала генерал-
губернаторы мемлекеттік мекеме ... ... ... қаңдайының
қатарына болса да өтуіне тыйым салған ... ... жылы ... осы ... ... ... ... Думаға байкот жариялау туралы шешім қабылдады. Өйткені, төңкеріс
үшін сайлау кампанияларына қатынасудан гөрі ... ... ... ... жаюы ... еді. В.И.Лениннің сөзімен айтқанда "конституциялық болмас
іспен жұбатудан, парламенттік ойыннан қауіпті ... жоқ" ... ... ... ... ... социал-демократиялық
ұйымдар қолдады. Дума шақыру жөніндегі ... және үгіт ... ... орын ... Соңдықтан да, 1906 жылы 8-ақпанда үкімет
виттелік дума, булыгиндік думаның ... ... ... ... ... шығарады.
Онда: Мемлекеттік Кеңес және Мемлекеттік ... ... ... ... қоюы ... ... ... әрекеттерге байланысты әкімшілік жаза
қолданып, (4 ай мен 8 айға ... ... жабу ... ... [32, 30 ... жылы 6-13-ші қарашада Мәскеуде Ресей ... ... ... ... ... ... кайраткерлері бірігіп съезд
өткізді. Олар І-ші Мемлекеттік ... ... ... айналдырудың
жолдарын қарастырды. Съезд Ресейдегі әрбір азаматтың ... ... ... ... ... және ... құқықты екендігін мойындауды
талап етті. Осы съезге Әлихан Бөкейхан қатысып, қазақ елінің атынан ... Орал мен ... ... ... ... деген халықтың барлығын,
өзінің сол халықтың перзенті екендігін айтты. ... ... ... ... ... ... отырып, мен ескі кітапты оқығандай боламын.
Бізде де қырғыз (қазақ) тіліндегі мектептер қуғын-сүргінге үшырауда. ... ... ... ... ... ... осы жылы Петербургте қараша
айында өтеді. Бұл ... ... ... ... ... М.
Тынышбайұлы катынасып, баяндама жасады. Науқан барысында патша үкіметінің
шарасыз халін ... ... ... ... ... көздегендер де
кездесті. 1906 жылғы 22-ші ақпандағы күн ілгері уәде ... ... ... ... бет ... жаңа ... ... ұстанған партияларды
қалыптастыруды тездетті. Алғашқылардың бірі болып кадет партиясының филиалы
құрылды — деп жазады сол ... ... ... ... [34, 201 б.].
Қазақ конституциялық-демократиялық партиясы бағдарламасынан
байқалғанындай жалпы ... ... ... ... ... орын алып келгендей, қазақ конституциялық-демократиялық партиясын
ресейлік кадеттер партиясының жай ... ... ... буржуазияның таптық
мүддесін мұрат еткен ұйым ... ... ... ... Әрі бұл ... ... кадеттермен байланысын жоққа шығара алмаймыз. Бұл алғашқы
саяси ұйым — ... ... ... ... ... ... пен еркіндігіне
барар жолдағы ұлттық, демократиялық мұраттарды көздеген дербес төл ... ... ... ... ... ... ... кімдер кірді деген ... ... ... ... ... ауыл мен деревняларда
революциялық үгіттің жағдайы нашар болатын. Өкімет тарапынан болған куғын-
сүргіндер, ... ... ... ... ... да ... өз әсерін тигізді [22, 32 б.].
Ақмола ... ауыл ... ... конституциялық-
демократиялық партия белсенді қызмет жасады. Омбы кадеттерінің арасында кең
тараған "Степной голос" былай деп ... ... ... ... ... но ... обязанность приложить все усилия к тому, чтобы
выборы в Государственную Думу во всех стадиях проходили не ... ... но и дали бы ... ... ... . Аты аталған
газет кадеттердің бағдарламасын, әсіресе аграрлық мәселе бойынша ерекше
тоқталып: "Кім ... ... ... келсе, сол сайлау кезінде "Народная
свобода" партиясын қолдау керек" — деп ... ... ... Дума жөніндегі тактикасына қарсы ұсақ буржуазиялық саяси
ағымдарды сайлау науқаны алдындағы күреске бірігуге шақырды Шаруалар ... ... ... ... ... жоқтар тобынан
корінді. ... ... ... ... ... халықтың басым
көпшілігінің сайлауға қатыспау себептерін кадеттердің ... ... Ал ... ... ... ... сондай-ақ "Народная
свобода" партиясына сенімсіздігінен деп ... ... ... да бір ... ... жағдай ол төңкерісшіл социал-демократиялық
партияның белсенді іс-қимылы болатын. Әйтсе де, ... ... ... ... ... да өз ... көрсетті.
Думаға меньшевиктік бағытты жақтаушылар да енген еді. ... ... ... ... ... билікті, оның отарлау саясатын өткір сынға
алып, оған карсы ашық та пәрменді ... ... ... "Народная
свобода" партиясы жағында болу Әлихан Бөкейхан және басқа қазақ зиялыларына
тактикалық ... ... бір ... дейін тиімді көрінгені тарихи
шындық. Ол туралы Әлихан ... 1913 жылы ... ... ... ... түзу жолда жүргендерінің отына жылынып келген, империялық ... ... ... ... жұрт ... ... ілесіп жүріп болады.
Өз бетімен қазақ жол аша алмайды"— деп жазған еді [32, 30 б.].
Торғай ... ... ... ... ... Олар ... 56
сайланушыны таңдау керек болды. Оның 47 орыны Қостанай ... ... ... ... ... ... Әсіресе сайлау Қостанай уезінде
қызу жүрді. Онда ... ... ... кулактар өздеріне пайдалы
үміткерлерді сайлауға жіберуге ықпал етті. Бірақ ауыл ... ... ... ... қарсылыққа ұшырады. Басқа уездерде көпшілік сайланушылардың
құрамы қатардағы шаруалардан тұрды.
Социал-демократтардың ... ... ... әр жерде әрқалай
болды, 1906 жылы 30-шы ... ... ... ... болысының
шаруалары патша үкіметінің заңына қарамастан Думаға екі ... ... ... ... ... ... және басқа да ... ... ... ... ... ... ... амнистия жариялау, өлім жазасын жою, аграрлық мәселені шешу,
т.б.
Торғай қаласы мен облысы көлеміндегі сайлау ... ... һәм ... ... ... белсенді түрде көрінді. ... ... ... ... ... ... ... науқанына
қатысты әлі күнге дейін сайлаушыларды шақырған түрлі-түсті ... ... ... ... ... мен какпаларында
сақталған" — деп ... ... ... ... қарсы бағытталған тұстары
қалың бұқараның кейбір әлеуметтік тобына өзінің тиімділігін байқатты.
Сайлау науқанының алғашқы ... ... ... мен ... ... сайланушысының 4-уі саудагер, 4-мещандар болды. Олар жалға жер ... ... ... өнім ... ... [34, 59 б.]. Калған біреуі —
молда, соңғысы — мещан старостасы. Ақтөбелік таңдаушылардың (выборщики)
бірі — ... ... ... ... — судья болса, Торғай мен Ырғыз
уездері саудагерлерді сайлады . Сол кездегі құжаттар ... ... ... ... ... болғаны жөнінде нақты деректер жоқ.
Дегенмен де, таңдаушылардың көпшілігіне кадеттер идеологиясының ... қиын ... Сол ... ... ... ... губернаторына Ақтөбе
уезінің шаруалар жетекшісі былай-деп жазды: "Жергілікті халық ... ... ... кең тарады. Мемлекеттік
Думаға осы партияның атынан үміткерлерді талдау жөнінде үгіт ... ... ... ... ... ... өте жоғары
деңгейде болмағанын көрсетеді. Облыстық ... ... ... ... ... келген 57 таңдаушының, 31-і өз ... ... ... ... ... ... Халықтың неғұрлым
демократиялық ой-пікірге жақын тобы ... ... ... тікелей
қысым көрді" Қостанай қаласының ... ... ... ... ... 1. ... негізінен жергілікті
әкімшіліктің ықпалымен, түрлі қасақана ... ... 2. ... қорқыта отырып, оларды тізімге кіргізді. 3. ... ... ... ... ... 4. ... ... де еніп кеткен; 5. ... ... ... ... қажет
кандидатты жазуға мәжбүр етті, ерікті сайлау болған жоқ, әкімшілік зорлығы
болды. Ескі ... ... ... ... ... Осы ... ... болған бассыздыққа орай, Торғай облысының басқа жерлерінде де
арыз-шағымдар ... ... ... ... нәтижесінде қазақ ұлтынан
депутаттыққа Ахмет Бірімжан өтті. Семей қаласында 1906 жылы ... ... ... ... құрылды. Сайлау алдындағы ... ... ... кадеттердің бағдарламасы оқылып, талқыланды.
Мамыр айының екінші жартысында кадеттер жеті мәрте жиналыс өткізді. Осы ... ... ... ... ... Мемлекеттік Думаға кандидаттыққа
мүше етіп 16 сайлаушыны белгіледі. Жергілікті әкімшілік бұл істе ... ... ... мен ... ... ... ... өз бағдарламаларын ауызша, жазбаша, түрде үгіт
жүргізуге құқық ... ... ... үгіт ... ... ... ... Өскеменде және басқа жерлерде бірнеше партиялық
ұйымның бар екендігі анықталып, алғашқы сайлау алдындағы үгіт жүмыстарында
"Народная ... ... ... басым екендігі сезілді. Кадеттер
жергілікті ... ... ... үгіт ... ... ... қауыммен байланыс жасады. 1906 жылы ... ... ... ... ... мынадай шешім қабылдады: "войти в
соглашение с ... ... бюро ... ... свободы" для
совместной по возможности, работы" Айта кететін жайт, 1906 жылдың ... күні ... ... ... ... Семей облысынан Әлихан
Бөкейхан сайланды. Ол жөнінде жергілікті газет: "15 ... күні ... ... ... ... мүше ... ... өтті. Оған бірауыздан
Карқаралы уезі, Тоқырауын болысының ... ... ... Бөкейхан сайланды. Редакция қазақ халқын нәтижелі сайлау
қорытындысымен құттықтайды, олар ... ... ... Думада өз
мүддесі үшін күресе алатын нағыз қайраткерге сенім ... ... - деп ... 205 б.]. Әлихан Бөкейханның алдымен Омбыға, содан соң Петербургке ... ... ... ... осы ... ... Ол Петербургке І-ші
Мемлекеттік Думаның соңғы ... ... ... еді.
Кадеттер қала, ауыл арасында дауысқа түсуге құлықты болған жоқ,
керісінше казактарды жағалап, ... ... ... Осы облыс
бойынша сайлау науқанының соңғы мәресінде "Трудовая группа" ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік өңірлерінде сайлау науқаны өте кеш ... ... ... сайлауға қатынасу құқы жөніндегі жарлыққа патша
І-ші Дума ашылуына санаулы күн ... ғана қол ... Оның ... ... жарлық шыққаннан кейін де ... ... ... ... ... ... тізімін
жасаған жоқ. Верный қаласы сайлаушыларының бірі өзінің арыз-шағымында былай
деп жазды: "вся подготовительная работа ... ... ... ... ... сборником нарушений и может быть отлично использована ... в ... ... указывающего, как не Следует делать" ... ... ... және ... ... ... үлгерді, ал
облыстың қалған қалаларында сайлаушылар тізімі әйтеуір жасалды деген ... ғана ... жылы 4 ... ... ... ... таңдауы болды.
Онда 1408 адам катысты. Таңдаушылар болып төмендегілер: Покров шіркеуінің
бастығы, ... ... ... ... ... меңгерушісі, гимназия
мұғалімі және Верныйлық мещан ... ... және ... ... ... ... күш ... Мысалы, Верныйлық сайлаушылар былай деп жазды: "осы сайлау тізіміне
тірілерге қоса марқұмдардың да ... еніп ... ... өлген
адамдардың сайлау карточкалары мен қосымша деректерді анықтау тапсырылды.
Әрі ... ... ... ... ... ... меңзеді".
І-ші Мемлекеттік Думаның тарағасы жөнінде жарлық шыққанда, Жетісу
облысында сайлау науқаны енді басталған болатын. Верный ... ... ... ... ... ал ... уезінде 2 сайланушыны таңдап
үлгерді. Ал қалған жерлерде тіпті сайлаудың өтуіне дайындалып та үлгермеді,
Ал енді ... ... ... ... ... депутаттары Алпысбай
Қалменұлы мен Ахмет Бірімжан Петербургке Дума ашылғаннан бір жарым ай өткен
соң, яғни 10-17 маусым ... ... ... Бұл ... ... ... һәм ... теңдік туралы және басқа да мәселелер ішкі
талқылаудан өтіп, ... ... ... қойған-ды. Сол себепті де олар
аталған комиссиялардың құрамына енген жоқ. Алпысбай Қалменұлы мен Ахмет
Бірімжан ең ... ... ... алмаған жиырмаға жуық Дума Облыстарыньң
есебімен және жұмыс жасаған ... ... ... ... ... болса, деректерге сүйенсек Дума жабылуға бірер күн қалғанда ғана
келіп жеткен. ... ... ... сайланған депутаттарға ... Дума ... ... ... шын ... ... ... 2-ші шілде күні Дума отырысында Ахмет Бірімжан сөз
сөйлеп, қазақ елінің жерге байланысты шешілмей ... көп ... ... айтып, аграрлық мәселе бойынша құрылған комиссияның құрамына Қазақ
депутаттарының өкілін енгізуді ұсынады". І-ші ... Дума ... ... ... ... ... қатарында ат салысты.
Аталған фракция аграрлық мәселеге байланысты бас ... боп ... ... ... күш салды. Олар мұсылмандар партиясыньң бағдарламасына
сүйене отырып аграрлық түжырымдама ... ... ... облыстық
меншікке айналдырып, сол арқылы қарауындағы ... ... ... ... арасында үлес мөлшерінің көлемін бөлу, отырықшы егіншілер ғана
емес сондай-ақ, көшпелі ... ... ... үшін де қатар өсуін
күн тәртібіне қойды. Сырттан қоныс аудару ... ... һәм ... жеке мүшелерінің арасында тиісті еншісін алу құқы ауылдың қауым
меншігіне берілуін талап ... ... ... ... осы ... Ахмет Бірімжан, Алпысбай Қалменұлы басқа да депутаттар жоғарғы үкімет
органдарына қоныс аударушыларды жерге орналастыру комиссияларының ... ... ... ... ... ... сұрау салды.
І-ші Мемлекеттік Дума бар болғаны 72 күн ғана жұмыс жасады (кейбір
деректерде 73 күн). 1906 ... ... күні ... Дума ... ... ... Дума тарағанымен қазақ даласында төңкерісшіл
қозғалыс ... жоқ. 1906 жылы ... қала ... ... мәселе
бойынша қозғалысы жаңаша сипат алды. Төңкерісшіл көтерілістерді басу үшін,
шет ... ... ... мақсатында патша үкіметі түрлі айла-
шарғылар жасады.
Елдегі саяси жағдайдың өріс алуына орай, ІІ-ші ... ... сол ... партиялардың да алдағы сайлауға деген көзқарастары
өзгере бастады. І-ші Мемлекеттік Думаға байкот жариялаған ... оны ... ... сайлау науқанына қатысу керек деп шешім
қабылдады. Большевиктер сайлау науқанына ... ... ... бағыттан ауды деуге болмайды. Олар оған катынасудың негізгі
мақсаты толықгай ... ... деп ... жылы ... ... ... ... Сібір
большевиктерінің жаңа Думаға қатынасу мәселесін ... Бас ... ... ... ... ... жөнінде шешім
шығарды. 1906 жылы 20-шы қазанда арасында В.В.Куйбышев те бар ... ... Омбы ... 38 мүшесі жиналды. Комитет жаңа Думаға көзқарасын
айқындап, ... ... блок құру және ... келу ... ... ... өз ... аяктамады, полиция оларды жиналыс кезінде
тұтқындап, ... ... Біз ... ... ... ... болашақтағы
Дума сайлауына, оның барысында қандай тактикалық позиция ұстау қажеттігіне
көңіл бөлгенін байқаймыз.
Қазақстанның солтүстік облыстарында В.И.Лениннің "Мемлекеттік ... ... ...... прокламациясын Петропавловск РСДРП бөлімшесі
көбейтіп, әлеуметке таратты. РСДРП-ның Омбы ... ... ... к ... атты ... 8 мың данамен басып шығарды . Халықты
саяси жағдайлармен ... ... ... ... ... ... ... бағыттағы мәселелермен қатар, Мемлекеттік Думаға сайлау
ережелері һәм оның шет аймақтардағы ... ... ... жарияланымдар жарық көрді. Баспасөз беттерінде сайлау зандарының
халыққа қарсы сипатын ашып, науқан барысындағы жергілікті әкімшіліктің ара-
тұра ... ... ... [32, 30 ... түрлі саяси партиялардың бағдарлама жүгенсіздіктерінен ... және ... ... Дума ... ... ... жан-жақты көңіл бөлді. Баспасөз беттерінде І-ІІ-ші Думаның
сайлау науқандарының барысы бойынша салыстырмалы талдаулар берілді.
Газеттің ... ... ... қолдайтын партияға
шақырып, үгіт жүргізді. Мақсаттары оларды өздеріне тартып, шаруалар
тарапынан қолдауды ... еді. ... ... ... басталған сайлау
науқандарына ақпарат кұралдары ... ... ... ... ... сайлаушылардың құқықтарының қорғалмай жаткандығы туралы сан алуан
фактілер келтірді. Тілшілер казақ жұртшылығын ағымдағы саяси ... ... бел ... ... ... .
Мерзімді баспасөз оқырман қауымды ІІ-ші Мемлекеттік Думаның жұмысы
барысымен, оның ... ... ... ... ... ... мемлекет декларациялары, оңшылдар ұмтылысы мен ... ... ... ... орын алды . Бұл ... ... ... Семей облысы әскери губернаторына жазған есебінде: "Том,
Семей газеттеріндегі сайланғандардың мақалаларын оқу- ... ... ... ... ... ниеттегі партияларды құрды" — дейді.
ІІ-ші МемлекеттІк Думаға ... ... ... ... да ... қаңтар-ақпан айларында болды. Оған дайындық жұмыстары уездік-
қалалық сайлау комиссияларының құрылған ... ... яғни 1906 ... ... соң басталды.
Сайлауға сайланушылар мерзімі қалаларда 1906 жылдың желтоқсанынан
1907 жылдың ақпаны аралығында өтуге тиіс ... ... ... ... ... деп белгіленді.
Мемлекеттік Думаға мүшелерді сайлау орыстар тұратын жерлерде 1907
жылдың 16-ақпанында, ал қазақ елді мекендерінде 20-ақпан деп ... ... ... ... ... ... ... даласында негізінен
ескі жүйе бойынша өтті. Ешқандай да ілгерілеудің нышаны байқалған ... ... ... заң, ... ... ... соң
үкімет сайланушылар санын қысқартуға ұмтылды. 1906 жылы ... ... ... ... әскери губернаторына жіберген жеделхатында: сенаттық
түсіндірмелеріне орай, ... ... ... жеке ... ... ... жағдайының нашарлығына байланысты ... ... ... ... ... мен ... қызметкерлері, баспанасы ... құқы жоқ" — ... [32, 355 ... ... ... әкімшіліктерге егер мемлекет берген
үйлерде тұрған болса, вахтерларды, курьерлерді (жедел тапсырмалармен ... ... ... от ... да ... ... ... бұйрықтар берілді. Дәл осындай жағдайда сайлану құқынан
темір жол қызметкерлері де айырылды, Олар: дабыл ... ... және ... ... бу машинасын жүргізушілер мен оның көмекшілері,
вагон тексерушілері, жөндеу шеберханасының ... ... жол ... ... ... ". ... 19шы ... Ішкі істер министрлігі жергілікті өкіметке: "қалалық
сайлаушылар қатарына пәтер цензі бойынша өз атына ... ... ... сол ... тұрмаса сайлауға катыса алмайды"— делінген.
Қалалық сайлаушылар санын осы құжат негізінде ... тағы да ... ... 2-ші ... ... (оның қатарында төңкеріске
дейінгі Қазақстан да ... ... ... ... төлеу мүмкіндігі
бола түрса да сайлау құқын алуға ... ... ... ... ... ... науқандарының басталуымен Ақмола облысы
көлемінде саяси партиялар ... үгіт ... ... жүргізе бастады.
Олар листовкаларды көбейтіп және таратып қана қойған жоқ, ... ... ... ... мен ... да ... ... социал-демократтар большевиктердің Дума жөніндегі ... ... ... қарсаңындағы жиналыстарды, ... ... бас ... кеңінен пайдаланды, 1907 жылы 1З-
ші қаңтарда Омбы қаласында алғашқы ... ... ... ... партия
өкілдерімен большевиктер қатысып, олар ... ... ... ... ... ... ... соған дауыс беруге
шақырды.
Кадеттер мен эсерлер ІІ-ші Дума ... ... ... ... ... екіден үміткер ұсынды. Ақмола ... ... ... ... ... ... өз үміткерлерін
қолдауға үндеп, кең көлемде үгіт жүргізді". Губернатор дерегіне сүйенсек
"бұл блоктардың ... ... ... социал-демократиялық партия
өздігінше үміткерлер ұсынып, жасырын іс-әрекетке көшті". Осының нәтижесінде
Омбы қаласынан ... ... ... де ... окілдері еді. Олардың екеуі — теміржол жүмысшысы, бірі—қызметкер,
екіншісі—дәрігер еді.
Ал Петропавлда кадеттердің ықпал күші ... ... ... социал-
демократтар қала халқының басым бөлігінің қолдауына сүйеніп, өздерінің
өкілдерін сайлауға мүмкіндік алды. ... ... ... ... ... ... ... Думаға сайлау науқаны ... ... 9 ... ... 5-уі ... ... болды. Ал қалған 11 шаруа тандаушылары Ақмола әскери-губернаторының
берген мінездемесі бойынша партияда жоқ "катардағы шаруалар" ... ... ... ... ... әкімшілік тарапынан
демократияға қарсы іс-әрекеттер айқын көрінді. ... "1907 жылы ... ... ... тінтіліп, социал-демократиялық партияның мүшесі
Иваницкийді нақақтан нақақ әдейі сайлау құқынан ... ... ... жазды жергілікті баспасөз. Сондай-ақ, Омбы ... ... ... көп жылдардан бері тұрмайтындармен ... ... да ... ... ... ... да сайлау қарсаңында түрлі саяси
топтар арасында күрес болды. І-ші ... ... ... бүл ... ... ... ... беделі бәсеңсіп қалған
еді. Оған үкімет ... ... ... ... ... тыйым салынуының да әсері бар еді.
Торғай облысы бойынша ІІ-ші Мемлекеттік Думаның сайлауы қарсаңында
социал-демократтар мен еңбекшілер және ... ... ... ... ... 9-ы ... партия өкілі болса, 1-уі қай партияға кіретіні
жөнінде ешнәрсе айтпаған
Кадеттер сайлаушылардың өздеріне ... ... ... көп
жүмыстар жасады. Бірақ І-ші Мемлекеттік Дума тарапынан шешімін таба алмаған
жер мәселесі, соған байланысты орын ... ... ... шаруа
таңдаушыларының көпшілігінен айырды. Ол ... ... ... земельного вопроса принято евангельское учение, по которому
земля богово, а собственность на нее ... деп ... ... ... ... үгіт жүмыстары да әсер етті.
1907 жылдың 14-ші қаңтарындағы сайлау қорытындысы бойынша Ақтөбелік
таңдаушылардың көпшілігі слесарь ... ... ... және ... айналысатын Н.Морозовқа дауыстарын берді. Соңғысы Ақтөбе ... ... ... ... ... Бұл таңдаушылардың тікелей
қай партияның қатарына жататыны жөнінде нақты ... жоқ. ... Ішкі ... ... ... ... бойынша Ақтөбелік осы
екі таңдаушының екеуі де еш партияға кірмейтіндер деп шамалауға негіз бар.
Торғай мен ... да ... ... осы ... ... Онда да тандаушы болып майда саудамен айналысатын адам және
көпес ... Олар да ... ... ... енбеді. Осындай қорытындылар
мүмкіндігін сайлау заңымен танысқан адам алдын ала айта алар еді. ... ... ... 92 ... 47-сі негізінен мүліктік цензісіне
қарай тізімге ілінсе, 15-і кәсіпкерлік және саудагерлік куәлігіне ... ... ... отырған қызметіне орай болса, тек 12-і ... ... ... ілінген.
Тандаушылар құрамы, негізінен халықтың дәулетті тобын қамтығандықтан,
көптеген жағдайда сайлаудағы таңдаушылардың құрамын алдын ала ... ... ... ... зор ... еткені байқалады.
Мысалы, Торғай каласының түрғындары арыздарында: "сайлау өтетін күн ... ... ... ... ... ... екі ... ғана жарияланды — деп заңды ... ... ... қала ... қалағанындай қорытынды бермеді. Торғай
облысы мен қаласындағы ... ... ... ... ... ... таңдаушының 9-ы солшыл партияның өкілі болса, 5-уі партияда жоқ
адамдар.
Ауылдық жерлерде сайлау компаниясы қалай ... ... ... ... ... ауылдық, жерлеріндегі үгіт-насихат жүргізген кандай
да бір партиялар жөнінде құжаттар мен ... ... ... де
төмендегі құжатқа сүйенуге болады. Қостанай уезінің ... ... ... ... ... ... деп хабарлайды: "өткен
Мемлекеттік Думаға сайлау ксзінде Торғай облысының атынан солшылдар жағынан
И.Голованов сайланды".
Қостанай, Торғай, ... ... ... ... ... ... бойынша 51 өкілдің 41-і ауылдық жердің шаруалары,
2-уі ... ... 1-уі ... ... ... 1-уі ... 1-уі ... саудагер болды.
1907 жылы 12-ші ақпанда Қостанай қаласында II-Мемлекеттік Думаға
орыстар тұратын ... ... бір ... ... ... ... жиналысы ашылды. Облыс бойынша 65 тандаушының ... ... ... олар 5 ... қойды. Күрес өткір, әрі ымыраға ... ... ... ... солшыл блоктың өкілі большевик И.Ф.Голованов
жеңіске ... ... ... ... ... құру ... бір ... басталды. "Сенаттық ... ... ... ... ... өкілдерінің тобьн қамтыды.
Осыған орай қала және ауыл ... ... ... ... ... ... ... көбейіп кетті. Осындай өтініштерге
жергілікті әкімшілік орындары ... ... ... ... ... қанағаттандырылмаған күйінде қалдырылсын"—деп жауап
берген [32, 357 б.]. ... ... ... ... ... ... ... айыру жөнге келмесе, енді сайлау ісінде ерікті шағым жазу
жолына түсті.
Верный қаласының сайлау ... ... ... ... ... ... шығып қалды. Олардың бәрі мещандық қоғамға жазылды да цензі
бойынша өтіп, сол ... ғана ... ... ие бола ... ... Верный қаласындағы сайлаушылардың санын Қазақ даласының басқа
қалаларын уездермен салыстырғанда, І-ші ... ... ... ... ... олардың саны кеміген жоқ еді. Жетісу облысының басқа
қалаларында да ісі ... ... жоқ. ... ... ... ... құрамын төмендегідей етіп көрсетті.
Лепсі қаласы бойынша 664 сайлаушының 513-і ... ... ... алынса, 62-сі кәсіптік және сауда ... 16-сы ... ... 28-і атқарып отырған кызметі мен жоғары жалақысына орай, ... 41-і ... ... бойынша тізімге ілінді. Келтірілген
көрсеткіштерден байқайтынымыз, ... ... ... ... ... ... каласында да шамамен осындай жағдай болды. Бұл жерде татарлар
көптеу тұратын жерлер атынан таңдаушы болып ... ... ... да ... ... әкімшілік араласып ... Оны ... ... төрағасы анық айтуға мәжбүр болды. "Қапал қаласындағы ... да ... ... ... еді" [32, 375 ... ... ... әкімшілік органдары шаруаларды ... мен ... ... ... ... ... деп ... "жақсы адамдар" деп жергілікті әкімшілік өздеріне сенімді адамдарды
айтқаны белгілі. Уәкілдер мен ... ... ауыл ... ... ... сайлау алдында жиналыс өткізуге рұқсат
берілмеді.
1907 жылғы 3-ші сәуірдегі Жетісу облысындағы ... ... ... ... ... ... жеңді. Оның үміткерлігін
жергілікті социал-демократтар қолдады.
Жетісу облысында ... ... ... ... ... ... күрес қазақ даласының солтүстік аудандарындағы ... ... ... ... ... ... ұйымшылдығы
саны жағынан көп болмады. Облыс көлемінде олардың үлкен рөл атқармағаны
көрініп тұрды.
Ал ... ... ... негізгі күрес кадет партиясын
жақтаушылар мен жергілікті саудагерлер тобының консервативтік ... ... ... газет ескертпесінде: "консервативтік партия атынан
көзделген таңдаушылар көпшіліктің ... ... ... емес ... ... І-ші ... Дума ... шығарған үн парақтарын
осы ІІ-ші Мемлекеттік Дума кезінде шаруалар мен казактар тұратын жерлерге
көптеп ... Бұл ... ... ... ... Семей әскери
губернаторына жазған хабарламасында, "Народная свобода партиясы нені кажет
етеді?", "17-ші қазандағы Манифест ... ... ... ... ... ... станица басқармасы үйінің қабырғасына
шегеленгенін казак станицасының ... ... ... ... айтады .
Бұл саяси үндеулерде кадеттер патшалық ... ... ... ... ... ... атқаратын қызметімен таныстырып, шаруаларды
деревняларда ... ... ... ... Олар сөздерінің соңында: «Мемлекеттік ... ... ... ... ... "Народная свобода" партиясы таңдаушысына бір
ауыздан дауыс ... ... ... бір ... өлкедегі аграрлық мәселені кең
түрде шешумен қатар ... ... тең және ... әрі ... ... ... ... Бірақ кадеттер осындай ... ... ... Сол ... ... газет: «Дума сайлауына шаруалар
сенбеушілікпен қарады"—деп жазған болатын.40 тандаушының сеніміне ие ... ... ... ... облысыньң депутаты болып
сайланды.ІІ-ші Мемлекеттік Думаның Дала өлкелеріндегі ... ... ... ... Енді ... ... Патшалық үкімет сайлаушылар
құрамы қатарына патша әкімшілігінің сенімін ақтамайтындарды енгізгісі
келмеді.1906 жылы 9-шы ... күні ... ... ... бар І-ші Мемлекеттік Думадағы ... 182 ... ... қаласында жиналған болатын. Олар онда манифест даярлап,
өздерінің қолдарын ... ... ... ... ... ... дейін салық төлеуден бас тартуға ұйғарған еді. Сол манифестке
Әлихан Бөкейхан да қол ... ... ... ... 1906 ... ... Ішкі істер министрлігінің келісімімен әділет министрі ... ... ... берді. Онда Дала генерал-губернаторына
тез арада Омбы ... ... ... ... ... ... Өйткені, ол "Выборг үндеуіне" қол қоюына байланысты сотқа жауапқа
тартылады—деп айтылды. Жоғарыдағы әкімшіліктің бұйрығын ... ... Омбы ... ... ... ... бұрынғы мүшесі
Ә.Бөкейхан сайлаушылар тізімінен ... Әрі ... ... ... Семей облысы қазақтары атынан ... 1907 жылы ... Ішкі ... ... көмекшісі Крыжановский Ә.Бөкейханды «Омбы
қаласының сайлаушылар тізімінен, Қарқаралы уезі қазақтарының таңдаушылары
қатарынан шығарылсын... Оның ... ... емес деп ... ... үкімет тек "Выборг үндеуіне" қол қойған адамдарға ғана емес,
өкіметке күмән келтіргендерге де осындай жағдайлар жасады. ... ... ... ... ... Қарқаралының таңдаушылары
құрамынан Ә.Бөкейханды және адвокат ... ... ... ... ... комиссияның шешімімен келіспесе де санасуы
қажет, егер осы шешім қабылданса, соңғысы ... ... ... ... ... болып шешілді. Облыстық ... ... ... ... ... ... ... Жетісу облысының кейбір болыстық басшыларын былайша
мәлімдеуге мәжбүр етті: ... ... ... ... таңдаушы
ретінде сайлау үшін орыс тілін білетін адамдар жоқ...". Орыс ... ... ... жеңе ... ... ... ... сайлау науқаны тұсында шешімдер мен ... ... ... ... басқа бірде-бір таңдаушы орыс тілін
білмейтіндіктен, ... мен ... ... ... толтыру
мүмкін емес еді.
Құжаттар куәлік бергендей ауыл старшындары, ... ... ... ... ... ... ойлайтын бөлігіне қысым
көрсетіп отырған. Бұл жағдай Семей облысы, Зайсан уезінде орын ... ... ... да ... ... ... Торғай уезінің Жүзалақ
болысында кейбір тандаушыларды сайлауға болыс ... ... ... ... ... ... ... өзіне ұнамағанын сайлауға жібермеу арқылы
таңдаушылардың санын ... ... ... барысында тек сайлаушыларға
қысым көрсетумен ғана шектелген жоқ, пара ... тағы ... ... да орын ... Өз ... 1907 жылдың 20-шы ақпанында бастаған ІІ-
ші Мемлекеттік Думаға қазақтар ... ... ... ... ... облысынан — Ш.Қосшығүлүлы, Торғай облысынан — сот қызметкері
Ахмет Бірімжан, Семей облысынан — Т.Нұрекен, ... ...... Тынышбайұлы, Сырдария облысынан — көпес ... ...... ... ... ...... Б.Құлман
сайланды. Қазақтардан сайланған депутаттар Ш.Қосшығұлұлы, Т.Нұрекен,
Т.Аллабергенұлы, Б.Құлман, А.Бірімжан және ... ... ... ал, ... ... ... қолдады.
Осылайша қазақ елі империялық, түрлі кемсітушіліктер мен құқықтарының
аяқ асты болуымен күресе жүріп, Ресейдің ІІ-ші ... ... ... ... ... Қазақ даласына әсерін тигізгенімен,
социал-демократтар, кадеттер партиялары қазақ шаруаларының саяси санасын
біржолата ... ... ... ... де ... ... ... саяси сахнаға шыкқан болатын. Бұл ... орыс ... ... ... ... ... еткен кезең еді [54, 209 б.].
Ал енді ІІ-ші Мемлекеттік Дума құрамы күн ... ... ... ... ... ... ... айырмасы болды?
П-ші Мемлекеттік Дума І-ші Мемлекеттік Думаға ... ... ... Оған ... астам социалист-депутаттар, (37 эсер, 66 социал-
демократ, Оның 2/3 меньшевиктер), 100 ... ... 100 ... 80
депутат ұлттық аймақтардан, 19 октябрист, 33 монархист ... ... гөрі ... ... ... ... аграрлық және қоныс ... ... ... ... екінші сессиясы Сібір және аз ұлттардың
шаруа депутаттарының ынтасымен Сібірдегі жерге ... ісі ... ... берген жауабында Бас Басқарушысы тағылған айыпты
мойындаудан бас ... ... ... ... қарай табиғи қоныс
аударуын заставалар, баррикадалар, шлагбаумдар құрып, күш қолдану арқылы
ғана бәсеңдетуге немесе тыйым ... ... деп ... [54, 205 ... жылы 16-шы ... депутаттық сұрауға орай жарыссөзде Орал
облысынан барған ... ... ... сөйледі. Сөзін қазақ халқының жер
мәселесіне арнады. Бүл жергілікті ... ... ... ... ... отарлау саясатын әшкерелеген сөз еді. Үкімет "Ресей ішіндегі
алпауыттар мүддесін, яғни 130000 алпауыттың ... ... ... ... ... қазақ жерлерін тартып әперіп отыр. Әрі үкіметтің бұл
саясаты ... ұлы ... ... ... ... отыр.
Қазақ даласынан барған басқа депутаттармен қатар қазақ ұлтының ұлдары ... ... ... ... ... енді. Ахмет Бірімжан —
әскери дала соттарын жою туралы заң жобасын ... ... ...... реттеу комиссиясы, тілек комиссиясы, ар-ұждан
бостандығы комиссиясы, ... ... ... ...... болып тағайындалды.
Солшыл депутаттардың үкіметтің аграрлық және отаршыл саясатын сынау
мінбесіне айналған Дума ... мен оның ... ұнай ... ... П-ші ... ... 1907 ... 3-маусым күні шығарған
заңымен таратып жіберді. Қазақ депутаттары қатынасқан бірінші және ... ... ... ... ... ... ... өзгеріс енгізе
алатындай ешқандай заңдар қабылдаған жоқ. Қазақ ... ... ұлт ... ... ... осымен шектеліп қалмады. ... ... үшін Дума ... және оған қатысты саяси шараларға
қатынасу ... ... Ең ... ... жағдайында Дума сияқты "өкілетті"
органның ең алдымен, орыс алпауыттарының мүддесіне, империялық мүдделерге
қызмет жасайтындығына көздері ... ... ... ... Думаға
қатысты шараларға араласа отырып, негізгі мақсатқа жету үшін жалпы халықтың
белсенді, мақсатты кимылы және ... ... ... ... ... алдыңда жауапкершілігімен ерекшеленетін үлкен күрестер күтіп тұр
еді.
2.2 Дала және ... ... ... ... ... ... тағдыры
XIX-ғасырдың соңы мен XX-ғасырдың басында Қазакстандағы әлеуметтік-
экономикалық қатынастарда және қоғамдық-саяси өмірде елеулі өзгерістер іске
асты: өндіргіш күштердің айтарлықтай ... ... мен ... ... ... ... ... түсуі, тауар-ақша қатынастарының күрт
көтерілуі сахара ауылдарының ... ... және ... біржола күйретіп, туған жер топырағында жаңа ... ... ... ... ... ... ... етек алуы жаңа экономикалық қатынастар дамуының заңды салдары
болды. Ресейдегі оның шет ... ... ... жолындағы
қозғалыс, 1905-1907 жылдардағы бірінші орыс революциясы өлкені дара ... ... ... ... ... ... кеңшіліктерге баруға мәжбүр
етті. Мұның өзі бастапқыда булыгиндік Думаның тағайындалуынан ... ... ... ... сондай-ақ 26дан төмен жастағы адамдар, барлық оқу
орындарының оқушылары, әскери қызметшілер, шетелдік ... ... ... ... ... "Мемлекеттік Думаға орыс
тілін білмейтін адамдар сайлана алмайды" деген ережедегі бап қазақ халқының
жұртшылығының Думаға катысуына басты ... ... ... төте ... болған жоқ. Дала өлкесі мен Түркістан
аймағының негізінен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қала халқының сайлауы екі сатылы жүйе бойынша
жүргізілетін болды: алдымен калалық ... ... ... ... кейін шаруа таңдаушыларымен бірлесіп облыстық сайлау жиналысында
Мемлекеттік Думаға ... бір ... ... ... ... ... үшін төрт ... сайлау белгіленді. Мәселен, Ақмола облысында
солай ... ... үй ... 10 ... бір адам ... өз
ауылдарынан болыстық жиын мүшелерін сайлады, олар өз кезегінде болыс
шегіндегі әрбір мың ... бір, ... ... үшін екеуден кем емес
және ... ... емес ... ... Болыстықтар уәкілдерінің уездік
съезде таңдаушыларды белгілеген саны: Омбы уезінен- 1таңдаушы, ... ... -5, ... және Ақмоладан -1 таңдаушы болды. ... ... ... ... ... бұл 11 ... ... 9
таңдаушысымен бірлесіп облыстық съезде облыстың еуропалық халқынан Думаға
бір мүше сайлады [54, 305 б.].
Көшпелі шаруалар үшін ... көп ... ... ... ... ... ... білімсіз, мәдениеті төмен, ой-өріс танымы шектеулі
шаруалардың көп болуымен түсіндірілді.
Ақмола, Семей, Орал жөне ... ... ... халқы үшін,
әлдеқайда жеңілдетілген екі сатылы сайлау ... ... ... ... де жай ... ... ... сайлауына жал бермейін қиындыктар
аз болған жок, Түптеп келгенде, сайлау қүқығьшың өзі тең болмады. ... ... ... жергілікті және еуропалық деп екіге бөліп шек ... ... ... солтұстік аудаңдардан сайланған 10 депутаттан бүкіл
халықгың 70 пайызын ... ... ... яғни ... 4 ... ... ... және Орал облыстары) сайлады, ал осы орайда елдегі
халықтың 30 пайызын құрайтын еуропалық 6 депутат сайлау құқығына ие ... ... пен ... және ... ... ... ... және оның шет
аймақтарында парламентаризмнің калыптасуы мен дамуының ... ... ... ... сайлау болып өтті. Бірақ бұл ... ... ... ... және тең ... ... ... қажет еместігі жөніндегі
үкімет басындағыларының көптеген пікірлері болғанын да айту керек. Мәселен,
Түркістан ... ... ... сайланған депутаттар
саны қоныстануға көшіп келген халық депутаты санынан асып кеткен немесе тең
болған ... ... ... ... ... ... ... табады"-деп жазды. Өйткені, бұл адамзат қоғамыңдағы ... өзі ... тыс ... тұс ... ... ... ... кеңес Мемлекеттік Думаға депутаттар
сайлау туралы ережелерді жасап жарыққа шығарды. Сол ... 22-ші ... ... 23-ші ақпанда Түркістан өлкесінде, 25-ші наурызда Астрахан
губерниясы мен Ішкі Ордада Мемлекеттік Думаға ... ... ... бекітілді.
Түркістан және Дала өлкелерінде депутаттарды сайлау—жалпыға бірдей
болған жоқ. ... ... ... және ... аз ... ... ... қатыстырылмайтын болды.
І-ші Мемлекеттік Дума сайлауы Казақстанда 1906 жылдың көктемінде
басталды. Сайлау науқанының ең ... кезі ... ... ... Дала ... ... ... жағдайдағы сайлау өткізуге және
оған қалың, бұқараның қатысуына көп қиындық ... . Дала ... ... орын ... ... ... мен ... осы
еңбектің "Мемлекеттік Дума мәні мен ... атты ... ... ... ... ... ... шамалы деп ойлаймыз.
І-ші Мемлекеттік Думаға Торғай облысынан Ахмет ... ... ... ... Орал ... ... ... губерниясынан. Бақтыгерей Құлман мен Дәуіт Ноян-Түндүт, Ақмола
облысынан ... ... ... Жетісу облысынан Молда
Тайынұлы және Семей облысынан ... ... ... ... қалаулылары
депутат болып сайланды. Бірақ І-ші ... ... ұзак ... ... ... ... патша өкіметі 1906 жылдың 8-ші
маусымында оны таратып жіберді. Жүздеген жыл елді ... ... ... ... ... ел ... ... кұлағына
ілмеген патша үшін демократиялық ... ... ... ... боп ... Дей тұрғанмен, ол Думадан мүлде қол үзе алмады.
Жаңа Дума ... ... ... ... ... Мемлекеттік Дума өз жұмысын
1907 жылғы 20-шы ... ... Оның ... ... ... ... ... А.Қ.Бірімжан, Семей облысынан Т.Нұрекен,
Жетісу облысынан М.Тынышбайұлы, Сырдария ... ... ... ... ... ... ... сияқты қазақтар
депутат болып ... [1, 59 ... ... 3-ші ... ... Дума да таратылды. Патшаның
осы жарлығы ... ... ... ... ... ... депутаттар
сайланбайтын болды. Бұл мәселелер жөнінде өткен тарауда ... жан ... ... ұлт ... туралы мол мағлұмат табуға
болады. Олардың оқу-білімге ыстық ықыласы мен құштарлық көрсетуі, мәдени-
рухани ... ... ... ... өсіп, шыңдалып отырғанын,
халқына әрдайым қорлық жасап, қол ұшын беруге әзір ... ... ... ... ... қиын ... ... пешенесіне қасіретті
тағдыр жазылып қойғандай бірін-бірі ауыстырған екі қоғамдык. ... ... ... ... перзенттері еріксіз қыспаққа түскенін көреміз.
Оларды монархиялық ... ... ... бір ... сталиндік
жезтырнақ жаналғыш жазалаушылар екінші кезекте қыспаққа алды,
Заңсыз қудалауға ұшырап, атылып, асылып, қуғын-сүргінде шейіт болған
құрбандарды ақтаудың 1953 жылы ... ... ... жеке ... мен оның зардаптарын айыптаған КОКП XX ... ... ... ... ... Сол ... ... нақақ айыпталған, жазықсыз
жапа шеккен көптеген мемлекет қайраткерлері, ғалымдар мен мәдени-ағарту
саласының қызметкерлерінің ... елі мен ... ... ... ... ... бұл оң шара ... жеткізілмей тоқтап қалды. Тек 80-
жылдардың екінші жартысынан бастап қоғамды ... ... ... бюрократизммен бітіспес күрес жүргізілуіне
байланысты тарихи ... пен ... ... ... ... ... ... айқын да нақты баға беріле бастады, сөйтіп, аға
ұрпақтың аруағы алдындағы ізбасар буын ... ... ... табанды түрде талап етілді.
Ал ендеше, Дала және Түркістан өлкелерінде ... ... ... қайраткерлер кімдер еді, олардың қиын да күрделі
тағдыры жөнінде осы бітіру ... нені ... ... ұрпағы
алдындағы қалдырған аманаты, арман-тілектері мен ... ... ... ... Мемлекеттік Думаға қазақ елінен депутат болып ... ... ... ... ... өмір жолы былай қалыптасты. Екі
кластық училищені бітіріп, оқуын Орынбор гимназиясында жалғастырған ол одан
кейін ... ... ... ... ... ... бітірген, адам құқы туралы терең білім алып, оны ... ... ... біраз уақыт Орынбор округінде және Ақтөбе .уезінде
сот қызметкері болып істейді. Бұл қызметінде де ол ... ... ... ... ... шешудегі, қылмысты істерді қараудағы
қалыптасқан жағдайға, іс ... ... ... көп тәжірибе
жинақтады. Соры арылмаған ағайындарының азаматтық теңдігі үшін ат салысып
қолдан келген ... ... Ол ... ... ... ... еді. ... ағартушылық дәстүрін жалғастырушы
ол—қазақ мектептерінің қамқоршысы, кезінде ... ... ... бітірген маман. Бір қызығы, сол тұстағы қазақ зиялыларының
көпшілігі жоғары оқу ... заң ... ... ... ... білім алу арқылы жерін, елін заңсыздықтан қорғамақшы болды. Ал бұл
тұста қазақ даласында заңсыздық, ... ... ... алып ... жер ... малы мен ... дәулеті оның көбеюіне себепші
болған құнарлы жері ұстағанның қолында, Лотегеннің аузында кетті. Қараңғы
халық заңсыздықтан азап ... ... ... ... білуге ұмтылу жұрттың
алдына қойған үлкен арман-мақсаты ... [5, 2 ... ... ... қоғам қайраткері, халықтық
мұсылман партиясының жергілікті ұйымының өкілі. Орынбор ... ол ... ... ... ... Санкт-Петербург
университетінің заң факультетіне, сонымен бір мезгілде Мәскеу мемлекеттік
университетінің физика-математика факультетіне ... ... ... ... Екі ... ... ... үш жыл сот болып істеген ол
төрт жыл земствоны басқарды. 1903 жылы Уфа ... мүше ... ... ... ... мәселелерімен шұғылданды. Үш мерзімге уездік және
губерниялық земстволар бастығы болып ... Ол ... ... ... ұлт ерекшелігіне карай халыктар үшін ... ... ... ... ... . Мектептерде сабакты ана тілінде сол ұлттан
шыққан мүғалім беруге тиісті деп ... ... ... ... депутат болып сайланған. Бұл ... ... ... ... ... орналасуы, тұрмысы, салт-дәстүрі, басқа
да ... ... ... ... ... керек. Қазақ халқының
көрнекті ұлы Сәлімгерей ел-жұртының мұң-мұқтажын, мүддесін жақсы білді. Ол
башқұрт жерінен Думаға депутат ... ... ... халқының қасіретті
тағдырын бір сәтке де естен шығарған жоқ. Орыс емес халықтардың оньң ... ... ... аз ... ... кетуінен кауіптенді. Сондықтан
да ол жергілікті жерлерде ұлттық ... ... ... ... ... ... ... Орал облысынан сайланған Алпысбай Қалменұлы
Қалмен Орынбор гимназиясының ... ... ... ... ... ол, ... ... үкіметтің Ордадағы мәртебелі кеңесшісі болды.
Алпысбай қазақтарға ... ... ... ... және мал
шаруашылығын дамыту мәселелеріне айрықша көңіл бөлді. Бұл ... ... ... ... ... жоқ. ... бәрі ... халқының
жаңа өндірістік сауда карым-қатынасына бет бұруын дұрыс көрді. ... ... ... ... керек" деген мақалдың пайда болуы осындай
пиғылдан туған еді. ... ... есеп ... ... ... қажет
етті. Ол үшін әрине мектеп керек. Сол ... ... ... ... ... ... ... Ал қазақ зиялылары мұны іске
асыртпау үшін мектептерді ана тілінде ұйымдастыру ... ... Олар ... ... ... ... ата ... ұлттық әдет-ғұрпын
насихаттамақшы болды. Демек, бұл тұста отырықшылану, оқу-білім ... ... де ... ... Ол туралы сол кездің өзінде: "Өз халқының
арасында құрметті, Хан ... ... ... ... ... ... ... бірі—Дәуіт Ноян-Түндүт. Ол
1860 жылы ауқатты ақсүйек отбасында туып өскен, ... ... ... шетелдің көптеген университеттерінде лекция курстарын
тыңдаған аса зиялы азамат еді. ... ... ... ... ... және Ставрополь губернияларының көшпенділер комиссиясының
құрамында қазақ ... ... үшін ... ат салысты.
Ресей Мемлекеттік Думасына Қазақ жерінен депутат болған азаматтардың
ішінде осы Дәуіт Ноян-Түндүт жөнінде жарияланымдардың аздығын атап ... ... ... ... Астрахан мен Ставрополь губерниялары болғандықтан,
оның шығу тегі туралы күмәнді сауал да айтылып келді. Дей ... ... ... ... алынған арнайы анықтамада оның ұлтының
қазақ екендігі ... ... Оның ... мен саяси қызметінің кейбір
мәселелерін толығырақ анықтау болашақ зерттеушілер үшін қызығушылық ... ... [32, 55 ... ... ... ... Қосшығұлұлы. Оны ел-
жұрты аса қадір ... ... ... ... ... бір ... ... сайлағанымен, комиссияның шешімі бойынша орыс тілін білмейді
деген желеумен ол Дума мүшелігіне тіркелмеген ". Ел ... ... ... үшін жұрт ... ... ... күшті Ш.Қосшығұлұлы іскер
де құнтты адам болған. Ол өз күшімен бірнеше кітап дүңгіршегін ... ... ... ... етіп сайланғанда ол 36 жаста болатын. Ақмола
облысының халқы оны ... ... ... да ... ... ол ... ... екі Дума жұмысына да белсенді қатыса алмады.
Соңғы жылдарда мерзімді ... ... ... ... ... мен ... ... бірқыдыру мақалалар мен жарияланымдар
басылды.
Олардың бірсыпырасында оның тегі ... ... ... ... өз ... оның достары мен жолдастары оны Александр Николаевич
Бөкейханов деп атағаны да ... ... ... ... ... еңбектеріне
Бөкейхан деп қол қойған. 1927 жылы ... ... ... ... очерки" атты соңғы еңбегінде де ол "Бөкейхан" деп ... ... және ... ... ... зерттеулерінде
оның тегі Бөкейхан деп көрсетілген [18, 35 б.].
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан 1866 жылы 5-ші ... ... ... ... ... ... ... (қазіргі Қарағанды облысы
Ақтоғай ауданының жерінде) туған. Әлихан төре (Шыңғыс ұрпағы) ... ... ... ... ... ... ... болып келеді.
1877 жылы Әлиханның әкесі Нұрмұхамед баласын Қарқаралы орыс-қазақ
бастауыш мектебіндегі Зариф молданың медресесіне береді, оны ... ... төрт ... ... ... ... оқып, "етік тігудің шебері"
мамандығын алып шығады [18, 35 ... ... ... нақ ортасында жүріп, ұйымдастырушы әрі
жетекшілерінің бірі болған. ... ... ... ... ... Мәселен, Оксфорд университеті жанындағы Орталық Азияны
зерттеушілер қоғамы ғалымдарының пікіріне ... "Жас ... ... ... бағыттағы революционер социалист және патша
әкімшілігіне ... ... ... ... мүшесі болған", - деп
түжырымдайды :. ... ... І-ші ... ... ... ... ... "Наша жизнь" газеті оны Орман институтында оқып ... ... ... ... ... ... араласатынын,
әрқашанда солшыл топтарға бүйрегі бұрып, марксизм туралы қызу пікірталаста
экономикалық материализм тезистерін өршелене қорғайтын»-деп жазды.
Әлекең ... ... ... ... бастап-ақ қаланың коғамдық-саяси
өміріне қызу араласып кетеді. Омбының ... ... ... ... ол, ... Орман шаруашылығы училищесінде математика пәнінен
дәріс береді.
1896 жылдан 1901 жылға дейінгі ... ол ... ... ... ... ... Щербинаның экспедициясы құрамында
қызмет етеді. Сібір темір жолын ... ... ... ... ғалым қазақтың жер кауымдастығының тарихын
зерттеп, үлкен ғылыми мәні зор жаңалықтар ашады [18, 45 ... жылы ... ... бастамасымен қазақ халқының алғашқы
ресми саяси талаптарын білдіретін "Қарқаралы петициясы" атты құжат жазылып,
Қоянды жәрмеңкесіне келген 14,5 мың ... ... ... ... ... ... ... өзіне жолданды. Ол өз алдына өткен тарауда әңгіме
болды.
1905 жылғы қараша айында Мәскеуде өткен ... ... ... ... кұрылтайының жұмысына қатысып, онда бүкіл туған
ұлтының атынан сөз ... "Мен ... ... ... ... темір
жолынан Омбыға дейінгі ұлан-ғайыр аймақты алып ... 4 ... ... халқының өкілімін,-деді ол.
Мәскеуден оралысымен елдегі І-ші Мемлекеттік Думаны сайлау алдындағы
науқанға қызу араласқан ол ... ... ... ... ана ... шығарсам деген талаппен бастады. Алдағы болатын ... ... ... ... ... ... казақ халкының кезек
күттірмейтін мұң-мұқтаждарын талқылау үшін ол Дала ... ... ... басындағылар шынында да оның Мемлекеттік Думаға сайланып
кетуінен қатты қауіптенді. Ақырында оның ... ... ... заң ... жергілікті жерден арыз-шағымдар қардай бораған соң
1906 жылы 15-ші сәуірде ... ... ... Павлодардан Омбы
түрмесіне ауыстырды. Көп ұзамай оны өз ... ... мен ... ... ... Думаға депутат етіп сайлағандығы белгілі болғаннан
кейін, 30-шы сәуір күні ... ... ... ... Өз
кандидатурасын Ресейдің заң органдарында мүшелікке үсынған Әлихан Бөкейхан
П-ші Мемлекеттік Дума сайлауына алғашқылардың бірі ... ... ... ... ... ... ... алмады. Тіпті А.Беннигсен, Ш.Лемерсье-
Келькежей секілді кейбір шетел ғалымдары мсн Оксфорд ... ... ... ... ... ғалымдары атап көрсеткендей
сайлаудың әділетсіздігін көрген ... ... өз ... ... түрде бас тартып, алып тастаған. Архивтік түпдеректерге сүйенсек
Жақып Ақбайұлы екеуіне жоғарғы әкімшілік тарапынан ... ... ... катыстырмауға мәжбүр еткенін дәлелдейді . Патша үкіметі
Әлихан Бөкейхан мен ... ... ... ... ... ... жандарды Мемлекеттік Думаға сайлауына құлықсыздық ... ... ... ... ... ... ұсынылған елге қызмет
етуге шын пейілдерімен құлшына кірісіп жүрген бес үміткердің ... ... ... ... ... Абайдың туысқандары белгілі ақын,
пәлсафашы ... қажы ... ... ... ... ... Хасен,
Омарбек деген азаматтар да болды. ... ... ... ... ... ғана ... ... деген сылтаумен
қабылдамай тастады. ІІ-ші Мемлекеттік Думаға олардың арасынан ... ... ... ... сайланды.
1914 жылы шілдеде Самарда Ә.Бекейхан осы губерниядан ІІ-ші Думаның
мүшесі болып сайланған А.Ф.Керенскиймен кездесті. Онымен ... ... ... мұң-мұқтажы туралы пікірлесіп, елдегі
демократияның өріс жая алмай отырғаны жайында ... ... де оның ... күрестегі елеулі жетістігі 1913 жылғы
акпанда Дала өлкесінде "Казақ" газетін шығара бастауы ... ... ... ... ... ... төл мерзімді баспасөзі
еді. Ол қолдан қолға өтіп, ауылдан ауылға тез тарап кетті. "Қазақ" газетін
шығарушылар ... ... ... ... ... ... ... салдарынан жойылып кеткен дәстүрлі мемлекеттігімізді
қайта қалыптастыруға ат ... ... ... ... ... ... саясатының қыр-
сырына түсіндіріп, езгіден құтылудың ... ... ... ... 1916 ... карулы көтерілісіне Әлихан Бөкейхан бастаған ұлт
зиялыларының газет арқылы үзілді-кесілді қарсы ... да ... ... алып қалудың саяси бейбіт жолын ұсынуынан еді.
"Алаш" козғалысының көсемдері қазақ халқы үшін демократиялық өзін-өзі
басқарудың ең ... жолы — ... ... ... земство деп есептеді.
Әлихан Бөкейханның осы мақсаттағы ұзақ жылға созылған күресі Дала өлкесінде
тек патшалық билік кұлағаннан кейін ғана ... ... еді. ... ... ... ... басқару құрылымдарындағы өрши түскен
дағдарыстың салдарынан, ... ... тағы ... ... ... Қазақстанда тежеле берді, ақыры жергілікті Кеңестердің қарсылығына
ұшырады.
Әлихан Бөкейхан басшылық еткен "Алаш" ... 1917 ... ... партиялық сипат ала бастады. Уақытша үкімет билік құрысымен
Қазақстанның ең үлкен ... ... ... ... ... ... ... еді. Ол 1917 жылы 15-желтоқсанда екінші жалпы ... ... ... ... ... ... жүрген комиссарлық кызметтен
отставкаға кететінін мәлімдеді .
Ә.Бөкейхан 3-ші сәуірде ... ... ... ... ... ... ынтымақтаса отырып, өзінің автономиялық Құрылтай
жиналысын шақыру, жоғарғы заң ... және ... ... оған ... ... талап етеді» - деп жазды. Оның пікірінше, Алашорда ... ... ... кейін демократиялық негізде ұйымдастырылған
Уақытша ұлттық Кеңестерге берілуге тиіс ... ... һәм ... ... ... жеделхатында
Алашорда туралы И.Сталиннің жауабы хабарланды. Ол ... ... ... ... ... ... ... шешімін кабылдауға болады
деп есептеп, қамауға алған Алашорда ... тез ... ... ... ... ... комиссарлар кеңесі Алашорданың шартындағы ұлттардың
тендігін сақтай ... ... ... ... ... Кеңесі туралы тармақты қабылдай алмайтындығын мәлімдеді. Сонымен
1917 жылы желтоқсанның 5-13-і аралығында Орынборда ... ... ... ... ... ... Халел жасап, онда күн тәртібіне
қойылған ұлтгық ... ... ... милиция құру ''Ұлттық Кеңес"
сайлау мәселесін кетерді. ... ... ... бір ауыздан
қолдады. ... ... ... ... ... 25 мүшесі
бар «Алашорда» үкіметін құру, халықтық милиция күшін жасақтау туралы қаулы
қабылдады [18, 35 б.].
Алашорда қазақ-қырғыз халқының ... өз ... ... ... ресми құрылғанын қазақ халқы зор қуанышпен қарсы алды. Үкімет
төрағасына ұсынылған үш үміткердің арасынан жасырын дауыс беру ... ... ... Екі ... жуық ... ... ... жасыған қазақ халқының еңсесі көтеріліп, өз ... ... түзе ... орыс ... ұнай қоймады. Бұл ретте
Орталық Кеңес үкіметінің басшысы В.И.Ленин мен ұлт ... ... ... И.Сталин Алашорда ... ... ... мойындауға
үміттендіріп, әуелгі кезекте келіссөз жүргізгенімен, кейін тайқып ... ... ... ... ... ... ... мақсаты
азамат соғысның өршіп келе жатқан шағында өзара қанға бөккен орыстардың күш
алуы үшін уақыт ұтуы ... ... ... Кейін келіссөздің большевиктер
тарапынан күрт үзіліп ... өз ... ... тиімді болғандықтан еді.
1920-1921 жж. Казақстан Жерхалкомы басшыларының бірі болған Әлихан
Бөкейхан қызметтен шеттетіліп, ... ... ... ... шақыртылды.
Мәскеуде Әлекең "Шарық" баспасының қазақ бөлімінде әдеби қызметкер
болды. 1925 жылы ол КСРО Ғылым Академиясының ... ... ... ... сарапшы, осымен бір мезгілде Ленинград университетінің
профессоры қызметін атқарды [18, 39 б.].
Денсаулығы нашарлағанымен рухы ... 71 ... қарт ... тоталитарлық басқару жүйесі өз ажалымен өлуіне мүмкіндік бермеді.
Ұлтының саяси көсемі Әлекең ... ... ... ... ... ... Думаға сайланған қазақ депутаттарының арасында
Торғай облысынан Ахмет ... ... ... ... ... Аллабергенұлы, Астраханнан Бақыткерей Құлман болғанын
жоғарыда айтқанбыз. Солармен бірге Мүхамеджан Тынышбайұлы мен ... да ... ... ... ... ... ... Думаға Семей облысынан сайланған ... ... ... ... ... ... ауыр жағдайына жаны күйзелген,
көкірек көзі ояу жан еді. Ол Әлихан Бөкейханның Мемлекетгік ... ... ... ... ... ... ... бірі болды.
Темірғали Нұрекең Мемлекетгік Думаға 49 жасында депутат болып сайланды.
Сырдария облысынан Мемлекеттік Думаға Тілеулі Аллабергенұлы сайланды.
Оның Мемлекеттік Думадағы ... мен өмір ... ... ... қасы ... айта ... абзал.
П-ші Мемлекетгік Думаға қазақ халқынан сайланған депутаттардың бірі —
Мүхамеджан Тынышбайұлы. Ол — қазақтар арасынан шықкан ... ... ... ... ... ... авторы. Мұхамеджан 1879 жылғы 12-ші
мамырдаЖетісу облысыныц Лепсі уезіндегі ... ... ... ... Мақаншы-Садыр болысы, Жыланды тауының ... ... ... отбасында дүниеге келді. ... ... ұлын ауыл ... хат ... ... ... ... көп үміт күткен әке,
еңді орыс тіліндегі ... ... ... үщін уез ... ... ... ... Мұхамеджанның дүниетанымын түбегейлі өзгертеді. 1905
жылғы 9-шы қаңтардағы "Канды жексенбі" оқиғасынан соң, ... ... ... ... ... ... тсңіздей тасыды. Осы
оқиғаларды көзімен көріп, куәсі болған Мұхамеджан саяси істерге ... ... ... ... ... халкының тағдыр-тауқыметін өткір
тілмен айтып, баспасөз беттеріне жиі-жиі мақалалар жазады. Патша өкіметінің
үні ... "СПб. ... ... 1905 ... N75-ші ... ... даласындағы көшпелі ел тұрмысының мұқтаждығы ... ... ... ... Ресейдің орталық аудандарынан
сахараның шұрайлы, нулы-сулы жерлеріне жаппай ... ... ... ... ... ... ... нұқсан келтіріп,
әлеуметтік тұрмыс-тіршілігін күрт төмендетіп жібергендігін, санақшы-ғалым
Щербина ... ... ... қате тұжырымдармен
келісугс мүлдем болмайтындығын сынай отырып, өз ... ... ... ... ... отырықшыландырып, "мәдениетке үйретудің"
нәтижесі зияңды зардаптарға әкеліп ... және ... ... ... аз ... ... аударады. Дер кезінде
Ресейдің ішкі губернияларынан қоныс аударушылардың тасқынын токтатпайынша,
отарлау жүйесінің толкыны ... ... таяу ... ... ... ... ... бейбітшіл, меймандос қазақ елінің басына да
төнері сөзсіздігін ... тиек ... ол. Осы жылы ол ... І-ші Құрылтайында "Қазақтар һәм азаттық қозғалысы" деген ... ... ... ... қол ... ... шет ... жасап отырған озбырлық, адам төзгісіз ... ... ... ... ... ... өкілетті өкілі болмаса да, орайы
келген мүмкіндікті мүлт ... ... ... ... ... ... ... қауым алдында уытты жеткізуі — ... ... ... Тынышбайұлының есімін күтпеген жерден әйгілі еткен
көпшілік аузына іліккен оқиға болды.
ІІ-ші Мемлекеттік Думаға Жетісу өлкесінен 28 ... ... ... ...... ... оның зор беделі мен үлкен сенімге
ие ... ... ... ... мұндай таңдауы патша әкімшілігіне
ұнамағаны белгілі.
1917 жылы Мұхамеджан Тынышбайұлы Ақпан төңкерісін қуана қарсы алды.
Төңкеріс жас қазақ ... ... ... жол ... ... 1917 ... 6-шы ... Уақытша үкімет кадет Щепкиннің
басқаруындағы Түркістан комитетін ... Оның ... ... эсер ... ... Бөкейхан және Мұхамеджан ... ... бір ... ... мен ... ... үкіметтің
Жетісу облысындағы комиссарлары болып тағайындалды.
1917жылы Мұхамеджан Тынышбайұлы әр өлкеде өткен ... ... ... ... ... аграрлық және ұлтгық (тіл һәм қазақ
мектептері туралы) мәселелердің ... оның ... ... болды. 1917
жылғы 21-26-шілдеде Орынбор қаласында жалпы қазақ съезі өткізілді. ... ... ... ... ... ... ... облысынан Мұхамеджан Тынышбайұлы да бар еді. 1917 ... ... ... ... съезде ол Ұлттық Кеңеске, яғни "Алашорда" ... ... ... Мұхамеджан Тынышбайұлының ұлты үшін белсенді саяси
кызметі ұлы державалық шовинистік пиғылдағы орыс чиновниктерінің ... ... ... үнемі қарсылығына ұшырап отырды .
1918 жылғы жазда ... ... ... ... "Алаш" автономиясының аумағында жерді уақытша ... ... ... ... Бұдан сәл бұрын саясаткер жан Түркістан
өлкесі мұсылмандарының Қоқан қаласында өткен (1917 жылғы ... ... ... ... болатын. Осындай саяси-әлеуметтік жағдайдың қиын
шағында кәнігі күрескер зиялылардың басшылығымен Қоқан автономиясын ... сәті ... ... Уақытша үкіметінің төрағасы және Ішкі істер
министрі болып Мұхамеджан ... ... ... ... ... ... ... жергілікті жағдайдың күрделі мәселелерін
шеше ... ... ... ... екендігін ескерген еді.
1919 жылы атаман Анненковтың екі ... ... ... ... ... нәтижесіңде басшыларымен ортақ
келісімге келіп, соғыссыз Кеңес ... ... ... ... ұлы жүректі тұлға азамат соғысы бярысында жұтқа ұшырап,
аштыққан қазақтарды аман алып қалу ... ... ... ... Ол
"Солтүстік Жетісудың 31 болысындағы қалыптасқан шаруашылық жағдай хақында"
деген ... өлке ... ... ... ... шараларының
жоспарын көрсететін баяндама дайындап ... ... ... Бұл баяндамамен танысқан Түркістан АКСР ... ... оны өте ... ... 1921 жылы ... маман Ташкент
қаласына шақырылып, онда Түркістан ... Жер ... Су ... ... ... ... ... жылы Шымкснт қаласының Су шаруашылығы басқармасының бастығы
болып ... ол ... ... ... ... ... ... қатысты.
Кейін Орта Азия мен Қазақстанда ... ... ... ... жерін межелеуге байланысты Мұхамсджан Тынышбайұлы ОАК-нің жерге
орналастырудың ерекше комиссиясының көшпелі шаруашылық жөніндегі аға ... ... ... ... ... ... ... 22-сәуірде Түрксіб темір жолының бастығы, инженер
Мұхамеджан Тынышбайұлының да ... бұлт ... өзге де ұлт ... ... ... ... ... жер аударылды. Айдауда жүріп ол
Москва — Донбасс темір жолын жобалау бөлімінің инженері ... ... ... ... ... ... ... барғаны үшін ұлы Ескендір ... ... жер ... Иә, бұл ... ... ... көрмеген тоталитарлык, жүйенің қатыгездігін айдай әлемге паш еткен
тарихтағы орны толмас қасірет.
Ресей ... ... ... ... ... тарихнамадан белгілі тұлға — Бақытжан Бейсалыұлы Қаратай. Ол ІІ-
ші Мемлекеттік Думаның екінші сессиясының мәжілісінде 1907 ... ... ... ... ... сөз ... Оның бұрын баспасөз бетінде
айтылмай келген осы сөзі ... ... ... ... ... ... ... арқау еткен . Автор ... ... ... ... тұрғыдан түсінбеді, аграрлық мәселелер
жөніндегі лениндік бағдарламаны білмеді" деп сынау үшін ғана еске ... бұл ... ... ... ... ... және 30-шы- 80-ші
жылдарда жазылған сан алуан еңбектерде де дәл солай ... ... ... Думаның мәжілісінде сөйлеген сөзінде Бақытжан Қаратай
Ресей мен ... ... ... ... ... ... ... өзінің ізгі ықыласын білдіріп, Казақстандағы отарлау саясатын
айыптайды, озық ойлы орыс ... ... мен ... ... Мемлекетгік Думаның мінбесінен сөйлеген сөзінде Бақытжан Қаратай
"... әлгі помещиктерді ... қалу үшін ... ... ... ... ... ... қуып, көшіріп жатқанын естеріңізге алыңыздар" — деп
қазақ даласындағы империя тарапынан жасалып ... ... ... ... шара ... ... ... шешуді талап етті.
Бұл арада Бақытжан Каратайдың ... ... ... ... өзі ... ... Бейсалыұлы Қаратай 74 жыл өмір сүрді (1860-1934). Әбілхайыр
ханның шөбересі, атасы Қаратайдың тәрбиесіндс болып, ... ... ... ... ... тегі етіп ... Ауыл ... мұсылманша сауатын ашқан
ханның шөбересі, сұлтанның ... ... ... ... ... оны 1886 жылы ... шығады. Ол Петербург
университетінің заң факультетіне түсіп, 1890 жылы ... ... ... Дума ... ... бұрынғы депутат Бақытжан
Бейсалыұлы 1911-1913 жылдары Орал өңірінде ... ... ... ... ... ... қатыса жүріп, өзінің солшыл
позицияларға көшуін нығайта ... ... ол ... Орал ... ... ... 1918 ... көктемінде Бақытжан Қаратай
Орал өңірі Кеңестерінің ... ... ... жұмысына қатысып, онда
әділет істері жөніндегі комиссар қызметіне сайланды.
Төңкерістен кейін Бакытжан ... ... ... 59 ... абақтыдан Плясунков бригадасының ... ... ... Ол
РК(б)П қатарына кіріп, облыстық ревкомның ұлттық бөлімінің бастығы, кейін І-
ші казак кавалериясы бригадасы саяси бөлімінің бастығы ... ... ... ... революииялық комитетінің мүшесі болып бекітілді.
Ресейдің І-П-ші Мемлекеттік Думасына жергілікті ұлт ... өзге ... ... ... болғанын да айтпай кетуге болмайды.
Олар да Қазақ даласының жоғын жоқтап, соның намысын жыртуға тырысып бақты.
Әсіресе, ... ... ... ... орыс ... ... саяси солшыл қанатта болды. Олардың арасында: 5-уі РСДЖП
өкілі, 2-уі еңбек партиясынан, 1-уі социал-революционер, 2-уі ... және ... ... ... еді. ... Думаның мәжілістерінде Қазақстанның
көшпелі халқының құқығын қорғауға ат салысқан ... ... ... есте ... ... тұлғалардың бірі.
Сонымен, Дала және Түркістан өлкелерінің кезінде қозғалған түйінді
мәселелерін шешуге қазақ және орыс ... ... ... бірлесіп ат
салысканын айту керек. Қазақ ұлтының зиялылары Ш-ші және ІҮ-ші Мемлекеттік
Думаға ... ... ... ... сан ... ... және ... мәселелерді олар жоғары деңгейде талқылануы үшін өлкеден
сайланған орыс ... ... ... ... да естен
шығармағанымыз жөн.
2.3 Мемлекеттік ... ... ... және ... мәселесі
XIX- ғасырдың аяғы мен XX-ғасырдың бас кезінде Ресей империясының
қоғамдық-саяси өмірінде аграрлық мәселе маңызды орын ... Оның ... ... Ресейдегі халықтардың үнемі наразылығын тудырып отырды.
Ресейдегі ... ... және ... ... және ... басты себептерінің бірі де аграрлык мәселеге ... ... ... отар ел ... ... алғашкы ширегінен бастап Рессй
империясының әлеуметтік-экономикалық және саяси өмірімен тығыз байланысты
болды. Әкімшілік-аумақтық ... ... және ... жылдардағы
реформалар Қазақстанның отар ел ретіндегі метрополиядағы рөлін нығайта
түсуге ... [8, 102б.]. ... ... үстемдігі нәтижесінде
бүгінгі Қазақстан алып ... сол ... ... ... ... иелену
мен жерді пайдалануды реттеудің кажеттігі мейлінше айкын да өткір қойылды,
Жетісу және Сырдария облыстары үшін де ... ... ... Жер ... ... көші-қон, табындық орнын анықтау және тағы
басқа мәселелерді кезінде генерал-губернатордың жеке өзі бақылап, ... ... ... ... және жартылай шөлейт, сортаң жерлерге қарай
тықсырылды. ... ... ... су ... де алынып койды, мұның өзі сайып
келгеңде ... ... ... ауыр ... ... ретінде Қазақстан бұл кезде империяның бастырмалатқан ... ... ... болды. Мүнда жаппай орыстандыру саясаты
жүргізілді. Соған байланысты шаруашылық пен ... ... ... ... қазақ халқы рухани бастауларын өздері білдірудің жолдарын
табуға ұмтылды. Бірінші шақырылған ... ... ... ... ... болды және олар империяның 1-ші парламентінің жұмысында қазақ халкының
мүддесін ... ... сол ... ... ... оларды ондай
мүмкіндіктен айырған еді. Бұл ... ... ... мүддесін
білдірушілер қатарында, ... ... ... қоныстанған
аудандардың кейбір депутаттары, соңдай-ақ, Казақстанда ... ... ... ... де кездесті. Олар туралы әлі де әңгіме болады.
Ресей империясындағы аграрлық көзқарас туралы сол ... ... ... ... мен ... ... болды. XX- ғасырдың
бас кезіндегі Ресейдегі жалпы саяси өрлеумен дағдарысты жағдайлар ... ... мен ... ... ... қараған әр түрлі күштерді
саяси аренаға шығарды. Олар белгілі бір ... ... да ... 17-ші ... ... пен ... ... сайлау туралы заңның
жариялануы Қазақ зияларының ... де ... ... Нәтижесінде
қазақтардан Мемлекеттік Думаға: Торғай облысынан А.Бірімжан, Орал облысынан
Д. Қалменұлы, Семей облысынан Ә.Бөкейхан, Бөкей ... ... ... ... [18, 350 б.]. Ақмола облысынан сайланған Щ.Қосшығұлұлы орыс
тілін білмейтіндігінен облыстық комиссия Думаға жібермеді. Бұл, ... ... ... санаспай құқын аяқ асты ететін факторлардың
бірі болатын.
Ғасыр басында көтерілген осы ... ... ... да осы ... жоқ. Уфа ... ... қазақ С.Жантөре көп мәселеде қазақ
жерінен келген депутаттармен пікірлесіп бір көзқараста болды. ... ... ... қазақ емес депутаттар арасынан Ш.Сыртланов,
Т.Седельников, В.Недоносков, Н.Бородин, тағы басқа адамдар белсенді қолдау
көрсетті. Бұлардың соңғы екеуі ... ... ... ... байланысты қалам тартқан Т.Седельниковтың
көзкарасына арнайы тоқталып ... жөн ... ... ... ... жөнінде мейлінше мақсатты да дәйекті пікір ... ... ... ... жеті жыл бойы ... аграрлық
мәселе жағдайларымен жан-жакты және мұқият таныс ... ... ... . ... ... ... аграршы А.Кауфманның көзқарастары мен тұжырымдарын
өткір сынға алды, "Қоныс аударушылар учаскесі үшін ... ... ... ... алуды ұйымдастыруға белсенді қатысқан ... ... ... Даланың «білгір», белсенді «зерттеушілері» үшін ... ... ... ... мұқтаждары мен қажеттіліктеріне
тап болған жағдайда мұны «көшлелі тұрмыстың өзіндік жағдайлары" ... бұл ... ... да ... ... ... оларға
баяғыдан-ақ "нағыз орыс иеленушілеріне" ... ... ... тоқтата
тұрып, сол қазақтардың өзін жерге орналастырудың күрделі де қиын ісімен
шүғылдануларына тура ... еді. ... ... ... ... мен жер ... ... нормаларын тәртіпке келтіруді басты
мәселе етіп қойды, бұл ретте ол объективті табиғи-тарихи жағдайлар ... ... ... аудару саясатындағы тағы бір жай — ... ... ... ... ... ... Бұл ... Ш.Сыртланов:
«Түркістан өлкесінде мұсылмандарға жылжымайтын мүлікті сатып алуға тыйым
салынған, ал онда ... ... өте көп — ... бір де бірі ... немесе жер сатып ала алмайды»-деп атап көрсетті.
І-ші Мемлекеттік Дума ... ... оның ... ... қаралған мәселелер бойынша өздерінің пікірін білдіретін
мақалалар жинағын ... Ол ... ... да ... ... ... ... Г.Гейден (халық бостандығы партиясынан) "жерге
құқық — бұл қайыршылықты теңестіру деп ... ал ... ... емес халықгарды жерге орналастыру туралы өз пікірін былайша білдірді:
"Бұратана халықтардың жер ... ... кең ... болса да, бәрінен
бұрын солардың өздеріне тиесілі һәм әзірге толық ... ... ... ... бос ... ... аз ... жол беру мүмкін емес". Бірақ, ол өз әрекеттерінде ресми ... ... ... ... Дума ... ... бұл
мәселелер жөнінде өзінің дербес көзқарасын ұстанды.
Осы ... ... өз ... ашық ... ... сөзі де ... аударарлық болды. Думадағы орындарды бөлу
кезінде кейбір өлкелер мен облыстардың үлестері бос ... сөз ете ... ... ... "... Бұл бос ... ... Мемлекеттік Дума Сібірге,
Орта Азия мен Кавказға ... ... ... ... далалық
облыстар туралы ештеңе айтылмаған; мүмкін олар Сібірге немесе Орта Азияға
жатқызылған шығар, бірақ Дума ... бұл ... ... ештеңе
айтылмаған". Бұдан кейін ол сөзін: "қырғыз өлкесінің өкілі ретінде мен осы
артық бес орынның үшеуін ... әрі ... ...... ... Орал және ... ордасы кіретін қырғыз облыстарына беруді сұраймын"
— деді. А.Бірімжан сонымен бірге, Казақстандағы ... ... ... ... да ... тұру жөнінде мәселе қойды. Бұл мәселе А.Бірімжан
сияқты халқын ... ... ... ... ... азаматгардың
көкірегінде қонақтап, орын алған жан ауыртар жағдай болатын.
Қазақ даласына орыс шаруаларының ... ... ... ... ... ... ... мақсатымен Дума депутаттары Б.Қаратай,
А.Бірімжан, Ш.Қосшығұлұлы, Т.Нүрекендер егіншілік пен ... ... бас ... ... Васильчиковке барып, осы мәселені қойған
кезде: "XX-ғасырда ... ... ... өмір ... ... Сол үшін де жаңа ... ... жауап берді.
Аграрлық комиссия мүшелерінің санын арттыруды Орал ... ... Ә. ... және І-ші ... Думаның басқа да
депутаттарымен жақсы қарым-қатынаста болған депутат Бородин де талап ... ... Дума ... әр ... ... және ... орай аграрлық мәселені, кейінгі думалар да шешкен жоқ. Алайда
Ресей мен оны мекендейтін халықтардың жер ... ... ... ... ... ... ... жок. Мәселелердің
мәнін айқындап, олардың шешімін табудағы сәтсіздіктер әр түрлі саяси ... ... ... ... ... ... рухани кемелденуі мен жаңа сапалы
өркениетке қадам басуының белесі болды. Әлемдік саяси-өлеуметтік ... озық ... ... даму ... монархиялық билік
үстемдік еткен мешеу Ресей империясына да өз ықпалын тигізді. ... ... ... ... ... пен ... өндірісінің
мөлшерінен және оның өтімділігінен алдыңғы қатарлы ірі ... ... ... ... Жер ... аумағы мен табиғи шикізат
қорының ... ... оны ... ... қол күшті — халқының ... ... ... алды алып ... көп ... мемлекеттің ішкі-сыртқы
саяси-экономикалық, мәдени-рухани тыныс-тіршілігіндегі ... ... ... ... ... ... және ... барлық буынын қамтитын сілкіністер туғызуына әкеп соқтырды.
Ресейдегі өлеуметтік таптық теңсіздіктің даму ... ... ... ... басындағылардың басқару жүйесіне бұқараның жаппай наразылық
пиғылының өрши түсуі патшалық мемлекетгік құрылысты ... ... ... Бұл ... өзі ... ... қарапайым демократиялық
бостандығына ескі үкімет тарапынан пәрменді ... ... ... ... ... ... ... тежеп келсе, ендігі жағдайда
бұқараның саяси белсенділігінің қуатты екпіні ондай ... пен ... ... ... ... жол ... ... бұл ретте орыс
халқының демократиялық бағыттағы өкілдерінің қозғағышы негізгі күш ... ... атап ... ... ... ... шалалығы шет аймақтардағы отарлық езгіден әбден қалжыраған
қазақ халқының да ой-санасына игі әсер ... ... ... көрнекті
өкілдері халқының империялық қанаудан құтылып, азаттық пен тәуелсіздікке
қолы жетуі үшін оқу-ағарту ісі арқылы да ... ... адал ... Осы ... орыс ... өз ішіндегі демократияның әкелген айтулы
жеңісі, ұлы оқиға—Ресей Мемлекетгік Думасының сайлануы, оның ... ... қол ... ... бодан елдердің де өкілдерінің енуі еді.
Солардың қатарында Дала ... ... ... ... ... ... үлестерін косқан қазақ зиялылары да болды. Туған елі ... ... ... ... ... екі ауыз ... ... бабалар
дәстүрін жалғастырып, өркениеттің мүмкіндіктерін иіп ... ... ... ... ... ... Дума мінбесінен сөйлеген олардың ... ... ... ... ... ... ... Думасының тарихы
белгілі дәрежеде біздің де халқымыздың саяси-әлеуметтік мәдени-рухани
дамуына қатысы бар. Сондықтан ... ... ... ... еткенде үстіміздегі ғасыр басындағы Ресей Мемлекеттік Думасына, оған
мүше болған қазақ депутаттарының ғұмыр ... ... өте ... ... ... Думасы және Қазақстан" деп аталатын бітіру
жұмысымызды аяқтай келе бұл еңбектегі көтерілген мәселелерді әлі де ... ... түсу ... ... ... ... аударғымыз
келеді. Осы ретте төмендегідей ізгі шараларды іс жүзіне асырса нұр ... ... еді ... ... ... ... жанынан ел билеген хаңдар мен дуалы ауыз
билерден бастап бүгінгі заң ... ... ... ... тарихьн, үлгісі мен үрдісін, оның сабақтарын зерттейтін
институт ... ... топ ... ... ... оның екі Палатасының да мәжілісі бүгін ... мен ... ... ... ғана ... Оған ... ықыласты адамдар қатыстырылмайды. Ал көптеген ... ... ... ... көкейтесті мәселелерді талқылау
үстіндегі пікірталасты кез келген жанның ... не ... ... ... туғызылған. Мұңдай тәжірибенің демократиялық ... ... үшін ... көп. Яки, ... ... де ... пен ... кең өрістету мақсатында
өркениеті ... түзу ... ... ... ... жөн.
3. Парламент үйінде Қазақстан парламентаризмі тарихында өз орны ... ... ... ... қазақ депутаттарының да)
галереясы, портрет-суреттері, тас ... ... ... ... жақсыларымыздың игі істерінің өзектілігі қамтамасыз етілсе;
4. Америка ... ... ... ... оқушылары,
жоғарғы сынып тәрбиеленушілері конгресс мүшелерінің қолын ұзартып шай-кофе,
қағаз, кітап, заң жобаларын тасып ... ... ... ... хал-
ахуалды көзбен көріп, заң шығармашылық қызметке құрметі артып, ... ... ... ... ... ... пен ... қатарынан орын
алу, олардың өмірлік мақсатына айналады, соған жету үшін олар ... ... ... ерте ... дайындайды. Осындай тәжірибе Қазақстан
Парламентінде де іске ... ... ... ... ... ... ... әрекеті жүргізілсе дұрыс болар еді;
5.Ресейдің І-ші және ІІ-ші Мемлекеттік Думаларының қазақ ... мен ... ... ... ... ... ... мәңгі
сақтау мақсатымен олардың есімдерін ... ... мен ... ... беру ... шараларды да іс жүзіне асырса, адамгершілік тұрғыдан
парызымыз ... ... ... ... ... болары ақиқат.
Қазақстан тақыр жерде пайда болған жоқ, өзіндік өткен жолы, бастан
кешкен тарихы, тағылымы мол ... бар ел. ... ... ... ұлы ... нақ ... ... Ұлытаудағы,
Ордабасындағы, Күлтөбедегі күнде ... ... ... ... ... ... ... тиісті түжырымдар жасаған. Тәуке ханның "Жеті
жарғысы", Қасым ханның "Қасқа жолы", Есім ... ... ... ... ... заң ... өмірге келтірген елдің, мемлекеттің
мүрагері, жалғасымыз. Одан бері де ... ... ... ТІЗІМІ
1. Аманжолова Д.А. Казахи - депутаты Государственной Думы / ... // ... ... - 1994. –№ 1. –С. ... Аманжолова Д.А. Движение Алаш в 1917 г. / Д.А. ... –М.: ... – 526 ... Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия. История движения Алаш
/Д.А. Аманжолова. - А.: ... 1994. – 330 ... ... Д.А. Алаш: история и историография. –Семей: Асу, 1994. – 329
с.
5. Аққұлыұлы С. І - ... Дума және оған мүше ... ... / ... Д. Қамзабекұлы // Ана тілі. - 1993. – 4-ақпан.
6. ... М. ... Ақан еді ... Ақай ... ... сыр) /
М. Асылбеков // Егемен Казақстан. - 1996. ... ... С.Ж. ... ... ... / С.Ж. ... ... 1994. – 255 бб.
8. Ахмедов Ғ. Русия думасындағы казақ депутаттар / Ғ. ... // ... –№ 1. – 169 - 174 ... ... А. ... /А. Байтұрсынов.-Алматы: Жалын, 1991.-464 б.
10. Бөкейхан Ә. Таңдамалы / Ә. Бөкейхан. Бас редакторы Нұрғалиев Р.Н. ... ... ... ... Балашев П.Н. Записки о необходимости изменения закона о выборах ... Думу / П.Н. ... ... 1996. – 392 ... ... Ә. Шығармалар / Ә. Бөкейханов.–А.: Ғылым, 1994. -384 б.
13. Бөкейханұлы Ә. Казақтар / Ә. ... // Ана ...... ... А. ... в ... крае. 1906 г. Семиреченская область / А.
Букейхан // Простор. –1993. –№ 10. –С. 217-223.
15. Бурмистрова Т.Ю. ... ... ... ... в ... ... революции 1905-1907гг. / Т.Ю. Бурмистрова.–Л.: ... – 239 ... ... Г.Ф. ... ... ... / Г.Ф. Дахшлейгер.
–А.: Наука, 1969. – 350 с.
17. Зайчиков Г.И. ... ... ... (1905-1917 гг.) / Г.И.
Зайчиков.–М.: Поилтиздат, 1975. – 329 с.
18. Калинычев Ф.И. Государственная Дума в ... ... ... ... / Ф.И. ... –М.: ... 1957. – 659 с.
19. Кемеңгерұлы Қ. Тандамалы / Қ. ... А.: ... 1996. - 396 ... Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. ... ... 1982. - 550 ... ... С. ... ... беттері /С.Қирабаев.-А.: Білім,
1995. -288 б.
22. Қожахметов Ғ. Думаға сайланған қазақтар / Ғ. Қожахметов, Қ. ... ... ... - 1990. – 19 қыркүйек.
23. Қозыбаев И. ... ... / И. ... ... ... ... 1990. –256 с.
24. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты / М. ... –А.: ... 1992. ... ... М. Алаш ... / М. ... –А.: ... 1995. –352
б.
26. Қойгелдиев М. Алашорда / М. Қойгелдиев // ... ...... - ... – 49 б.
27. Қойшыбай ұрпағы Б. 1905 жыл. –А.: Ғылым, 1988. –227 б.
28. Қойшыбаев Б. ... ... / Б. ... –А.: ... 1993. ... Қойшыбаев Б. Тәлімі мол тақырып / Б. Қойшыбаев // Зерде. - 1990. –№6.
30. Құл-Мұхаммед М. Алаш ардагері. Ж.Ақбаевтың саяси-құқылық көзқарастары ... ... ... 1996. - 224 ... ... Л. ... Тынышбаев және қырғыз трагедиясы / Л.
Құлмаханова, М. X. Қойгелдиев // Акиқат. –1996. –№ 5. –85-88 ... ... А. ... ... в ... Думе. // В книге
Первая Государственная Дума / А. Ледницкий. –СПб.: 1907. – 654 ... ... В.И. ... ... ... / В.И. ... - ... –А.:
Саяси баспа, 1973. - 782 б.
34. Локоть Т.В. Первая Дума. Статьи, ... и ... / ... Изд. ... Наук ... 1986. – 312 с.
35. Материалы по истории политического строя Казахстана.–А.: Политиздат.,
1960. – 652 с.
36. Мектепов А. ... ... ... ... жаны мен тән
саулығының шипагері / А. Мектепов // Ана тілі. –1990. – № ... ... М. ... / М. ... М. ... –Стамбул: 1997. - 271 б.
38. Нұрпейісов К. ... ... және оның ... мен ... ... ... М. ... Б. Хабижанов, А. Мектепов. –А.: Алаш, 1996.
- 276 б.
39. ... К.Н. Алаш һәм ... / К.Н. ... –А.: Алаш, 1995.
- 351 ... ... ... движения в Средней Азии. –Сб. ст. –М.: Наука,
1976. – 329 с.
41. Озғанбаев Ө. Казақ депутаттары І жәнс II ... Дума ... // Ө. ... // Дәуір бел-белестерінде. –А.: Алаш, 1996. – 32-
62 бб.
42. Озганбаев О. ... и ... / Ө. ... // ... – 19. - № 9. -
9-11 бб
43. Озғанбаев Ө. ... ... / Ө. ... ... - 1996.
–№ 10. – 45-50 бб.
44. Озғанбаев Ө. Демократия бастауында... / Ө. Озғанбаев // Ақиқат. - ... 31. – 40-45 ... ... Ө. Демократия бастауында.../ Ө. Озғанбаев // Ақиқат. - 1996.
–№ 12. –52-57 бб.
46. Озганбаев Ө. Некоторые вопросы ... ... ... и о ... ... Думы из ... и Туркестанского
краев / Ө. Озғанбаев // Саясат. - 1997.– № 2.– 99-109 бб.
47. Озғанбаев Ө. Патшалық Ресей ... ... / Ө. ... ... ... – 1996. – 24 ... ... Т. Қазақстан Парламентінің конституциялық өркеңдеуі /
Т. Омарбеков // ... –1996. – № 12. – 39-44 ... ... С. ... ащы ... / С. ... –А.: ... 1990.
- 125 ... ... С. ... ... / С. ... – 112 ... Петрищев А. Два избирательных закона / А. ... ... ... 1967. - 215 ... ... А.В. ... 1905-1907 гг. в России / А.В. ... 1966. – 479 ... ... ... ... в Казахстане / Под ред. Б.С. Сулейменова.
–А.: Наука, 1949. – 541 ... ... С.М. ... и ... ... ... ... С.М. Сидельников.–М.: Наука, 1962. – 567 ... ... Ә. ... / Ә. ... Ж. ... ... 1995.
– 459 ... ... Б.С. ... в ... русской революции / ... –А.: ... 1949. – 247 ... ... ... /С.Ү. ... Дәуір, 1995. -366 б.
58. Тынышбаев М. Великие бедствия (Ақтабан ... / М. ... ... 1991. – 548 ... ... М. Түркістанның қилы тағдырлары / Құраст. Серікбайұлы ... –А.: ... 1992. - 184 ... Юзумов К.П. Деятельность депутатов I Государственной Думы от Степного
края / К.П. ... // ... ... –№ 3. –53-57 бб.

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2784

^