Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту және сөз мәдениетін қалыптастырудың жолдары [ 66 бет ]

Мазмұны

Кіріспе

1.Тарау. Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытудың теориялық негізі.
1.1 Сөз,сөйлеу және сөздік қор ұғымдарына сипаттама.
1.2 Оқыту процесіндегі дұрыс сөйлеуді қалыптастырудың педагогикалық мәселелері.

2. Тарау. Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту және сөз мәдениетін қалыптастырудың жолдары.
2.1 Бастауыш сынып оқулықтарының балалардың сөздік қорын байытудағы орны.
2.2Сөз мәдениеті – мұғалім шығармашылық еңбегі (мұғалімнің дұрыс сөйлеуге үйретудегі оқыту қызметі ).

3. Қорытынды.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1.Тарау. Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытудың теориялық негізі.
1.1 Сөз,сөйлеу және сөздік қор ... ... ... процесіндегі дұрыс сөйлеуді қалыптастырудың педагогикалық
мәселелері.
2. Тарау. ... ... ... сөздік қорын дамыту және сөз
мәдениетін қалыптастырудың жолдары.
2.1 Бастауыш сынып оқулықтарының балалардың ... ... ... ... ...... ... еңбегі (мұғалімнің дұрыс сөйлеуге
үйретудегі оқыту қызметі ).
3. Қорытынды.
Кіріспе.
Зерттеудің көкейкестілігі: Қай ... ... ... ... ұлы мақсат – саналы ұрпақ тәрбиелеу. Болашақ ұрпақ қоғам иесі. Сол
келешек қоғам ...... ... ақыл ... мол ...... өресі озық азамат
етіп тәрбиелеу біздің де қоғам алдындағы борышымыз.
Оқушының ой - өрісінің, сана – ... жан – ... ... бастауыш
сыныптан басталады. Бастауыш сыныпта оқушылардың тіл орамдылығын арттырып,
өмірге көзқарасын қалыптастырса, ой өрісін кеңейтіп, сөздік ... ... ... үйретіп, жаманнан жиренуге тәрбиелейді. Біздің жарқын
болшағымыз - ... жас ... ... ... Жас ... ... ... шуағына шомылса ғана, білім нәрімен сусындаса ғана
мемлекетіміздің көсегесі көгереді, егеменді ел ... ... ... ел
тірегі – білімді ұрпақ екені ақиқат.
Қазақстан Республикасың президенті Н.Ә.Назарбаев «Жаңа әлемдегі ... атты ... он ... ... бүкіл еліміз бойынша
әлемдік стандарттар деңгейінде сапалы білім беру қызметін көрсетуге ... үшін ... әр ... білімі мен қабілет деңгейінің
тиімділігін бағалаудың біртұтас жүйесін жасау керек», -деп көрсетті.
Қазақстан ... ... 4 – ... 16 – бабын қарастырып
өтсек.
Бастауыш білім ... ... ... ... оқу ... ... ... оқу ісіндегі оң талпынысы мен алғырлығын; негізгі
мектептің білім беру бағдарламаларын кеңінен ... үшін ... ... ... ... шығармашылық тұрғыдан
өзін - өзі көрсетудің, мінез – ... ... ... ... ... ... берудің жалпы білім беретін оқу бағдарламасын игеру
мерзімі – 4 – жыл.
Білім және ғылым минстрлігі « ... ... 2015 ... ... ... ... тұжырымдамасы » жобасын әзірлеп, талқылауға
ұсынылды.
Отандық бұқаралық ақпарат құралдары жетекшілерімен ... ... « ... ... ... ... ... да осы жер...
орта және жоғары білім ... ... ... ... ... » ... ... еді.
Білім беру жүйесіне енгізілетін түбегейлі жаңалық – ол 12 жылдық орта
білім беру ... ... ... орта ... берудің III сатысында, яғни
11–12 сыныптарда бейіндік оқыту мен техникалық және кәсіптік білім беру.
Осы екі ... ... ... оқушыларға 12 жылдық ... ... ... беріледі және жобада көрсетілгендей « ... ... беру ... ... ... ... аттестаттаумен – Бірыңғай ұлттық тестілеумен аяқталады.
Орта білім алу міндеттілігі, яғни 12 ... ... беру ... ... алу ... еліміздің Конституциясының 30 – бабына
сәйкес келеді.
Бүгінгі таңда ... ... шет ... орта ... беру
жүйесінің моделі неғұрлым тиімді болады деп ойлаймыз. Қазақстанда міндетті
орта білім екі сатымен ... және орта – 10 ... ... тиіс, ал 11
және 12 сыныптар жоғары оқу орындарында іргелі білім ... ... ... ... ... ... жоғары орта білім сатысына
айналғаны жөн деп ... ... ... ... ... ... сәйкес оқушының ой-
өрісін дамытып, алған білімдерін өз ... жаңа ... ... ... ... ... ... бірден-бір жолы
12 жылдық білім беруге көшу ... ... ... дәлелдеп отыр.
2004 жылы жоғарыда көрсетілген мақсаттарға негізделген 12 ... ... ... ... ... ... көрді. 12 жылдық білім берудің
ең негізі бастауыш буыннан басталады. 12 жылдық мектепке көшу ... ... ... деңгейге ауыстыруды көздейді. Бұл ретте жеке тұлғаға
бағдарланған білім беру технологиялары, «ынтымақтастықта оқыту», ... ... әр ... ... және қосарлы нысандары, шығармашылық
«бойлау», ... ... ... ... ... ... жас және жеке ... ерекшеліктерін ескеретін оқытудың
нәтижелі нысандары мен ... ... ... ... ... ... ана тілі ... оқыту барысында
оқушылардың сөздік қорын, сөз мәдениетін қалыптастыруда оқытудың ... ашып ... ... ... ... ... үрдісі.
Зерттеу пәні:
Зерттеу міндеттері: зерттеудің мәселесі, нысанасы, пәні және мақсатына
сәйкес ... ... ... таңдап алынды:
1. Бастауыш сынып оқушыларының сөзік қорын, сөз мәдениетін
қалыптастырудағы теориялық білімдер мен ... ... шолу ... ... ана тілі сабағында оқушылардың сөздік қорын, сөз
мәдениетін дамытып, қалыптастырудың тиімді жолдарын құру.
3. Бастауыш сынып оқулықтарының ... ... ... ... ... ... ... практикалық қолдана білу.
Зерттеу базасы: Тәжірибелік-эксперимент жұмысы Ордабасы ауданы,
«Көкбұлақ» орта мектебінде өткізілді.
Диплом ... ... ... ... кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, әдебиеттер тізімінен тұрады.
1.Тарау. Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытудың теориялық негізі.
Қазақ мектептеріндегі оқытылатын ... ... ана тілі ... ... ... ... тіл ... ауызша және
жазбаша сөйлеуін дамыту қазақ тілінің қалыптасқан ... ... ... бастауыш сыныптарда ана тілінің ... ... ... тіл нормаларында еркін сөйлеп, сауатты жаза білу
міндеті қойылып отыр. Өйткені – тіл ... ... ... ой ... ... – ана тілі ... аса жауапты да күрделі саласының
бірі. Оның ... ... ... бала ... ... ... ... мектепте жүргізілетін пәндер қазақ тілі мен ана тіліне ... ... оның ... әрекетіне де тәуелді.
Бастауыш сыныптарда жүргізілетін тіл дамыту әдістемесі – ... ... ... ... ... икемділігі мен дағдыларын
қалыптастыруға ықпал ететін ... мен ... ... мен
оқытудың мазмұны жайындағы ілім. Жалпы әдістеме ғылымның бір саласы.
Басқа ғылымдар сияқты тіл дамыту әдістемесі де теориялық ғылымдардың ... ... ... Тіл ұстартудың ғылыми негіздері – ... ... және ... ... тіл - ... өмірінің объективті
құбылысы, ол бүкіл халық үшін ... Қай ... ... ... және ... нормативтік ережелері болады. Мұны ... ... Ал ...... құбылыс. Ол - әр адамның өзіне
ғана тән ерекшелігі. Сөйлеуде объективті шындықты осы адамның ... ... оған ... көзқарасын білдіреді. Яғни адам тілдің
көмегімен қарым-қатынас жасау процесі, ...... ... ... ... ... бола тұрса да, күні бүгінге дейін
мектептегі тіл дамыту жұмыстарын ... ... ... ... Соңғы кезде ғалымдар «Психология әдістеме ғылымынсыз-ақ өркендеп,
өмір сүре ... ... ... ғылымы психолгиясыз дамып, жетіле алмақ
емес. Әдістеме толық ... ... пән ... ... ол ... ... қажет пікірді іс жүзінде дәлелдеп отыр.
Әдістеме теориясында тіл ... енді ғана ... ... ... ... анықталғанымен, ғылыми негіздері, құралдары, мазмұны
мен салалары, байланыстырып сөйлеу дағдыларын ... ... ... т.б. жақтары анықталмаған.
Тіл – адамзат қоғамында қатынас, сөйлесіп ... ... ... ... ... құбылыс. Тіл мен қоғам ... ... ... тілсіз ешбір қоғам өмір сүре алмайды. «Тілсіз ұлт құрымақ». Тіл
– адамзат қоғамының өмір сүруінің қажетті шарты. Екіншіден, тіл ... ... ғана өмір ... ...... өмір сүруінің шарты.Қоғамның өмір
сүруі үшін, тіл ... ... ... ... ... өркендеуіне қоғам да
соншалықты қажет.
Тіл – тірі тарих. Онда халықтың ... бойы ... ... даналығы бар. Сананың аздығы мен көптігіне қарамай, әрбір халық өз
тілінде асыл армандары мен әсем жан ... ... ... ... , ... ... кесір келтіргендерге лағнеті бейнеленген. Тіл –
оны жасаушы халықтың тарихы, шежіресі, бүкіл өмірінің жаңғырығы мен ... мен ... ... ... мен ... күллі рухани өмірінің үні
естіліп ... ... ... ... ... ... және ... білімдердің
қазынасы. Өйткені оқушыларға ғылым негіздерінен жан жақты білім мен дағды
беретін, сауатты жазу мен ... ... ... тіл ... де осы пән.
Ана тілі пәні дұрыс жазу, сауатты сөйлеу ережелерін меңгерту үшін ғана
жүргізілмейді, сонымен бірге, логикалық ойлауды ... үшін де ... ... сөз ... ... ойлау логикасымен байланысты. Өз
заманында «Логикалық ойлау – логикалық ... ... ал мұны ... ... Отандық тіл ұстазы дамытуға тиіс», - деп көрсеткен ұлы
педагог К.Д. Ушинский.
Еркіндікке қолы жеткен қазақ халқының ... ... ... ... ... ... отырған, келешекте отыратын жаз жеткіншектерімізде.
Тіліміз ғана емес, жалпы ... ... ... ... өзі ... ана тілін қалай меңгертуімізге байланысты. Енді бұл мәселеде
жетпіс жылдай танытқан енжарлығымыздан таймасақ, ... ... ... мәңгүрт тобырға айналуымыз анық.
Міне, сондықтан саналы ересек ұрпаққа ұлы жауапкершілік жүктелмек, ...... әр ... сан ... бойы ... ... ұлы
қазына ана тілін көздің қарашығындай сақтап, кіршіксіз күйде келешек аманат
етіп тапсыру. Сол арқылы жеткіншегіне ... ... ... тұжырымын,
дәстүр-салтын игерту. «біздің қазақтың ісң жаңа басталып келе жатыр...XX
ғасырға дейін түріктің ... ... асыл ... алып ... ... ... мен алғыс қазаққа тиісті. Атаның аздырмай берген асыл
мүлкін қолына ... ... ... ол ... іс ... деп ... осы ... басында қазақтың аса көрнекті ......... ... шыңы. Рухани болмыстың деңгейлік баспалдақтары;
танымдық, қазыналық, мән-мағыналық. Тілін меңгерген адам – сара ... ... ... ... ... ақ сүтінен басталып, бесік жырымен ... ... ... ... кезең мәдениетінің тұңғиығына бойлап, оның
ішкі мазмұнын түсінуге тырысу адамды рухани жағынан байытады.
Қазақ тілі – аса бай тіл. Қазақ ... ... ... француз ғалымы
А.Жарри дн Манси « Қазақ тілі ... ... ... ... ... (Жарри де Манси « История древних и новых литератур, наук и
язящных искуства Москва, 1832. 104-105 стр), - ... В.В. ... « ... ... ... 70 бетінде жарық көрген « ... ... ... « ... тілі ... да шешен, ойнақы
да, өткір, сұрақ-жауаптарға оңтайлы, кейде тіпті таңқаларлық түрде тапқыр
және бәрі де, ... ... ... өзі де ... ... ... ... біз тек Европадағы француздар мен орыстардың бойынан ғана
байқаймыз», - деп жазды.
Татар ғалымы А.Саиди 1926 Қазан қаласында басылған ... ... ... ... ... ... 86 бетінде «Қазіргі ең таза, ең бай, ең
табиғи және ... ... ... ... қалған бір тіл болса, ол
қазақ тілі мен қазақ әдебиеті біз мұны ашық айтуымыз керек», - ... ... ... ... «Ана тілі дегеніміз – ол тілді жасаған,
жасап келе жатқан халықтың ... да, ... де, ... ... сол ... өткенін де, болашағынан да қол үзеді», - ... ... ... ... мәселелерінің бірі – тілдерді
қолдану мен дамыту болып отыр. Ел басы Н.Ә. ... ... ... ... 11 ... атап ... Қазақ тілді балабақша санын тиісінше көбейту;
2. Қазақ ... ... ... және осы заманғы технологияның
соңғы жетістіктерімен жабдықтау;
3. ... ... ... ... ... тілін еркін
меңгеріп шығуы үшін орыс мектептерінде қазақ тілі пәні аптасына екі - ... ... ... мектептеріндегі орыс тілі сияқты бес – алты сағаттық
мөлшерде оқытылуы қажет;
4. Барлық орта ... ... ... ұлттық тестілеуде қазақ тілі
пәнінен міндетті түрде сынақ тапсыруы ... ... ... ... ... оқуға жіберілетін жастар
қазақ тілін білуі тиіс;
6. Білім, денсаулық, сауда және халыққа әлеуметтік ... ... ... ... ... ... меңгеруіне ұмтылу;
7. Қазақ тілін жетік білетін мемлекеттік қызметкерлерге жан – ... ... ... ... қызметке қабылданған қазақ қазақша
сөйлеуі қажет;
8. Өзге ұлт өкілдерінің ... ... ... ... теледидардан
жиі насихаттап, салт – дәстүр, әдепке байланысты түрлі ... ... ... ... ... ... ... замана талабына сай өзгерістер
енгізу;
10. Бұқаралық ақпарат ... ... ... ... 50 пайыздан
кемімеуі;
11. 2010 жылға дейін жасалған « тілдерді дамыту» бағдарламасына тиісті
толықтырулар енгізіп, әр облыстың мемлекеттік тілге көшу ... ... ... журнал беттерінде шыққан мақалаларда да ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Бұл жөнінде
Ә. Сыдықовтың «Оқу-жазуға ... ... не ... ... ... ... ... бұл мақалада балаларға оқығанда, жазғанда, көп салмақ
түсетінін (көру, есту, сөйлеу мүшелері, қолы, ... ... 4 ... ... ... айтып, оқуға, жазуға үйрету кезеңін 5-ке бөледі:
Көру, есту, сөйлеу, ойлау мүшелерінің ... ... ... ... көбі қол ... ... ... сөздің, сөйлемнің мазмұнын тез айыруға дағдыланады. Бұл кезде
мұғалімнің көмегі керек.
2. ... өз ... ... ... ... ... өз ойын шығарып,
сөз жасау басталады.
3. Оқыған ... ... ... ... ... ... Сәрсеннің «Мектепте ана тілді оқытудың мақсаты, оның маңызы»
деген мақаласында тіл сабағының мақсаты әңгімеленеді. «Ана тілді оқу ... үшін ... ... ана ... ... қағидаларын судай
жаттап алулары шарт емес, оны іс жүзінде, тәжірибеде пайдалана алса ғана,
толық білгенге саналады», - ... ... ... мектептерде оқыту әдістерін зерттеп, нақты әдістемелік
еңбектер берген белгілі ...... ... ... ... ... тілін» оқыту ... орта ... ... ... ... ... арналған еңбектерінде
балалардың тілін дамытуға қатысты айтылған құнды ойлар бар.
Ш.Сарыбайұлы еңбектерінде тіл ... жаңа ... ... оқушыларға
меңгерту, сөздік жұмысын жүргізу мәселелеріне қатысты пікірлер ... ... ... өзінің «Қазақ тілі методикасының ... деп ... ... ... емле ... ... ... барысында жаңа сөздерді меңгерту жолдарына да тоқталады.
«Ол сөздердің жазылуын меңгерту үшін, - деп ... ... - ... ... Күнделікті оқыған газет, журналдарда кездестірген сөздерді
тергізіп, оны күн ... ... ... Сол ... ... ... алфавит тәртібіне келтіріп жазуды
тапсырамыз.
3. Кейін алфавит ... ... ... ... ретінде алуды
тапсырамыз.
4. Сөздік ретінде алынғандардың ... ... ... ... ... ... ... Ішіне сол ... ... ... ... ... ... грамматикалық тақырыпқа байланыстырып, мысалды
оқушылардың сөздіктерінен ... Оқып ... ... ... ... ... жазылуын байқата оқытамыз, азырақ
байқата отырып, кейін кітапты ... ... ... терминдерін екінші
бір оқушыға диктант ретінде айтқызып, дәптерлеріне жаздырамыз».
Ғалымның бұл пікіріне тек термин сөздерді меңгертуге ғана ... ... ... ... сөздік қорына берік орнықтыруға, сөйтіп
олардың тілін дамытуға да қатысы ... ... ... сауаттылығын арттырып, ... ... ... ... еңбек – профессор Қ.Жұбановтың редакциясымен
шыққан «Бастауыш мектептегі ... ... ... ... кітап. Мұнда ана
тілдің мақсаты дұрыс көрсетіле ... «тіл ... ... мына ... қойылады: «Бастауыш мектепті бітіріп шыққан бала ... ... ... ... етіп жаза ... ... Онан әрі тіл ... түрлері (сұрақтарға жауап беру, оқығанды айту, тақырып қою,
суретті ... ... ... т.б.) ... түрде аталып өтеді.
Ендігі бір көңіл аударатын еңбек – С.Жиенбаевтың «Бастауыш ... ... ... ... 31 ... бұл ... ... оқығанды
балалардың қабылдауы оқу әдісіне байланысты екенін, әсіресе, мәнерлеп
оқудың маңызын дұрыс көрсеткен. ... ... ... ... шығару) жұмыстарының түрлерін анықтай келіп, ... ... ...... ... ... ... Кітапта мазмұндама мен
шығарма жаздырудың орны былайша белгіленген: «... тіл дамыту жұмысы, оның
ішінде ... ... ... ... ... зор орын ... Жазба сөзге
жетілу үшін істелетін жұмыстың ең маңыздысы – мазмұндама, шығарма жаздыру».
Кітапта ... бар ... ... ... ... ... ... сияқтылар да әңгімеленеді. Сондықтан бұл кітапты тіл дамыту
жұмысын зерттегенде,
басшылыққа алынатын құралдардың бірі деп есептейміз. Әрине, кітаптың көлемі
шағын, әрі ... ... ... ... ... әдістемесі болғандықтан,
тіл дамыту жұмысының оқуға байланысты түрлері ғана сөз ... оның өзі ... ...... рет мектепте жүргізілетін тіл дамыту жұмысының
ауызша, жазуша болып ... ... ... оның ... ... жұмыс
түрлерін, юұл жұмыстардағы ой жүйесі мен сөз қлоданудың мәнін көрсеткен
әдісекер.
Ғ.Бегалиев «Бастауыш класта ... тілі ... ... бастауыш сынып оқушыларының тілін ұстартуға, оларға ... ... ... беруге қатысты ойлар «Ана тілі» пәнін оқыту
әдістемесіне ... да ... «Ана ... пәнін оқу барысында
кездесетін оқушыларға түсініксіз сөздерді 5 ... ... ... я ... ... кейбір сөздерді мүлде білмейді.
Мысалы: маусым, сонар, бетегелі, маужырау.
2.Оқылатын ... ... ... ... ... я ... ... оқушылар біледі, бірақ, сол затты, сынды, амалды әдеби
тілімізде ... ... ... ... атауды білмейді, тек
төңірегіндегілер білетін атымен немесе жергілікті атымен ... ... ... дуал, алжапқыш, ықтық деген ... бар, ... ... ... ... ... ғана біледі, өйткені ... ... ... ... ... негізгі мағынасын біледі, бірақ сол сөзге
жұрнақ жалғанғанда немесе сөз ... ... ... ... болатынын айыра алмайды: құладым – құлап кете жаздадым, көл –
көлшік, жылы – ... ат – ... ...... оқимын – оқып отырмын
деген сөздердің арасындағы айырманы ... ... ... тура ... ... мағынасын) біледі,
бірақ сол сөздің бұрама мағынасын білмейді. ... құс ұшты – ... ... ... ...... кеш ... кездескен кейбір сөздердің екйбір мағыналарын білмеуі
мүмкін. Мысалы, көз ... ... ... ... ... ... тілін ұстарту әдістемесініңнегізін салып, оны өз алдына
ғылым ретінде қалыптастыру қажеттігін ... ...... ұлы ... ең ... бастауыш мектеп оқушыларының тілін дамытумен
байланысты жаттығу жұмыстарының жүйесін құрды.Ол ... ... ... ... ... іс мақалаларын мазмұндау;
3. заттарды салыстыру;
4. сипаттау;
5. болған оқиға жөнінде ... ... ... ... «Тіл ... ... ... тілін
дамытуға арналған жаттығулар түрлерін мына жүйеде берді
1. Мәтін құрамымен таныстыру. Мәтінмен жұмыс ... ... ... бойынша мәтін құрғызу.
2. Граматикалық ережелерді игеруге бағытталған жаттығулар.
3. ... ... ... ... ... ... ... жазбаша әңгіме құрғызу.
5. Жазылған әңгімелер бойынша мәтін құрғызу.
6. Іс-қағаздармен таныстыру.
7. Кітап, оқулықтарды дұрыс пайдалануға ... ... ... ... ... орай ... ... әдістемелік мұралары, құнды
пікірлері күні бүгінге ... ... ... мен ... ... ... мектепте ана тілді оқыту барысы жеке-жеке айқын мақсаттар
көздейтін үш кезеңнен тұрады:
1. Сауат ашу, тіл ... ... Оқу, тіл ... (Ана ... ... емле тіл дамыту (Қазақ тілі).
Оқушылардың тілін дамыту, сөз дағдыларын қалыптастыру осы кезеңдердің
әрқайсысында белгілі бір ... ... ... ... ... ... Мұнда біз мына ... ... ... белгілі тақырыпты оқыта отырып, баланың сөздік қорын дамыту;
сөздерді үйрете отырып, жаңа ... ... ... ... ... сөйлем құрауға, сөз тіркесіне; сондай-ақ ... ... ... ... ... ... сөйлей білуге үйретуді
мақсат еттік.Егер осы үшеуі (сөздік жұмысы, сөз тіркесі мен сөйлем ... ... ... ... күнделікті өтілетін сауат ашу,
грамматика, оқу сабақтарымен байланыста біртұтас ... ... ... жұмысы да біршама жүйелі өткізіледі деуге болады. Яғни тіл ... ... үш ... қатар жүреді, өйткені сөздік жұмысы сөйлем құрау
үшін де, байланыстырып сөйлеу үшін де ... ... ал ... ... ... сөз бен сөйлемсіз іске асуы мүмкін емес. Сондықтан бұлайша
топтаудың өзі – шартты түрде ғана, яғни тіл ... ... ... ... ... ... ... соңғы табыстарын басшылыққа
ала отырып, үлгілі мұғалімдердің озық тәжірибелеріне сүйеніп, ... ... үш ... орай, тіл дамыту мына сияқты бағыттарды қамтуы қажет:
1. Оқушылардың сөздік ... ... жаңа ... ... және осы ... ... ... бұрыннан сөздік қорында бар сөздердің мағыналарын үйрету;
ә) көркем мәтіндегі бейнелі құралдарды ... ... ... ... ... жұмыс;
г) көп мағыналы сөздермен жұмыс;
д) қанатты, нақыл сөздермен жұмыс;
е) мақал-мәтел, жаңылтпаштарды үйрету;
ж) ... ... ... ... ... арттыру
мәселелері қамтылады.
2. Сөз тіркесі, сөйлемдермен жұмыс жүргізу.
3. Байланыстырып сөйлеуге ... ... ... оқығандары мен
көргендерінінің, естігендерінің мазмұнын жүйелі түрде ауызша айтып, жазбаша
баяндауға үйренеді,сондай-ақ ұсынылғантақырыптарбойынша материалдар ... өз ... ... ... ... құрастыруға үйренеді.
Бастауыш оқу жоспарына бүкіл ғылым ... ... ... ... ең ... оның ... бастауыш сынып балаларына
оқыту үшін сұрыпталып алынған, өмірді, қоғамның даму заңдылықтарынан ... ... ... ғана ену ... ... ... ... тілдің
алатын орны ерекше зор. Өйткені тіл – адам баласының ең ... ... ... ... оның ішінде ана тілін оқытудың міндеттері әрбір
халықтың ... әдет – ... ... мен ... ... ... ... «Тілдер туралы» Заңында « Тіл – ұлттың аса
ұлы игілігі әрі оның ... тән ... ... ... ... мен ... ... қалыптасқан тұрақты қауымдастығы ретінде
ұлттың өзінің болашағы – тілдің дамуына, оның қоғамдық қызметінің кеңеюіне
тығыз байланысты» ... ... ... ... ... жетілдіру тіл үйренуде ең
басты міндет. Сөйлеу тілінің бірнеше стилі блалады.Қазақ ... ... ... ... бар. Ең ... ... стилі. Бұл – стиль жағынан өте
нақышталмаған, қарпайым сөздердің күнделікті айтылуы. Сөйлеу ... ... ... ... ақындық, шешендік, академиялық,
ғылыми стиль бар. ... ... ... ... ... ... ауытқулары осы ... ... ... ... Тілдің
грамматикасын білу арқылы оқушылар бір – ... ... ... Олардың сөйлеу тілін дамыту үшін өздерін ... ... ... қайда отыр, не көріп отыр, олар не үшін қажет ... ... ... ... ... ... Әр ... бағдарламасына
қарай оқушылар ждаңа сөздер меңгереді. Мұғалім оқушыларға жеке сөздерді
жаттаумен тынбай, сол ... ... ... ... ... үйретеді. Яғни оқушы неге осылай айтамыз? Қалай айтуға болады?
Дұрысы қайсы деген сұрақтарға жауап ... ... ... ортамен таныса отырып сөздік жұмысын іске
асырады. Өздеріне аты белгісіз зат не құбылыспен танысқанда, оның ... ... ... ... ... Сөз – тілдің құрылыс материалы. Ал
грамматика болса сөздердің өзгеру мен ... ... ... ... ... Бұл ... білу үшін ... сөз тіскестері меңгеріледі.
Оқушы ең алдымен тілдің дыбыстық ... ... ... Ол ... ... ... ... жаттығады. Ол мұғалімнің айтқанына
еліктей отырып, қазақ тілінің ... ... ... екпінді,
интонацияны, сөздерді дұрыс оқуды меңгереді, жаттығады. Мұғалім оқушыларды
бірімен сөйлеу мәдениетіне, сөйлеу ... ... ... өзін ... ... білуге) үйретуі қажет.
Оқушылардың өздеріне айтылған сөзді тыңдай білуге, оны ... ... (бір – ... , ... ... ... ... қоя білуі
мұның бәрі олардың сөздік қорының тілдің грамматикалық ... ... ... ... ... ... бір – ... кезектесіп
сөйлесуге жаттығатын болады.
Оқушылар қазақ тілін де, ана тілін де байланыстырып, сөйлеу білуі үшін
оқығанын, ... өз ... айту бала – ... үйретіліп,
жаттықтырылуы керек. Оқушының түсінігін тыңдау арқылы оның ... ... ... ... ... ... түсінгенін анықтауға болады.
Әдетте балалар басқалардың айтқан әңгімесін тыңдай отырып, соларға еліктеп
өз түсініктерін (сөз, сөз ... ... ... ... оның дамуы мен жеке адамның қалыптасуындағы ролін зерттеу – адамның
бүкіл таным ... ... ... ... маңызға ие болып
отырған ғылымның басты мәселесіне айналды. Ал баланың танымдық қызметі
баланың өзін ... ... ...... ... яғни ... ... бұрынғылардың тәлімі мен тәрбиесі, іс – тәжірибесінің ... ... ... шақтан есейіп, ересектер қатарына өту
барысында баланың психикалық ... ... бір ... - ... ... арқылы өзгелердің іс – тәжірибесін бойына сіңіру болып табылады.
Балалар тілінің рөлін, олардың сөйлесу ... ... ... ... бірі ... ... ... негіздей отырып, бала тілін, сөздік қорын ... ден ... ... ... 1940 ... О. ... ... теориясының негізін қалаушылардың бірі болды.
Р. Якобсонның ... ... ... алғашқы фонологиялық дағдылардың
қалыптасуы алғашқы он – ... ... ... ... ... ... дамуына немесе оның жан – жақты дамуының бір бөлшегі ретінде
қарастырса, енді ... ... 1971; Д. ... 1969;) бала ... оның өзін ... ортамен қарым – қатынас жасауына ... ... ... Б. ... ... ...... айқындала түсетін дыбыстық бірліктерді айтуды ... ... ол өз ... дыбыстық құрылымдар түзуге (сөздер
құрастыруға) бейімделеді.
Әдетте бала өзіндік сөйлеу әрекеті тән. Кейбір идеалистік ... ( Д. ... Э. ... К. Бюлер) пікірі бойынша,
баланың сөйлеу әрекеті бірден пайда ... өз ... ... ... екі ... бүлдіршін өзінше тілдесуге қажет сөздер
ойлаптабады. Ол сөздер тек өзінің ... ... ... ... сөздік қоры 1 жыл 8 айдан асқан соң жедел дамиды. Егер ... ... ... қоры 18-25 – тен ... 3 ... кейін ол 1000-1200
сөзге жетеді. Мұның ішінде сөздік қордың басым бөлігін зат ... ... ... сын ... (10-12%) ... жас ... ... қордың қалыптасуындағы балалардың өзіндік
ерекшеліктері мен сөздерді қабылдау және ... ... де ... ... гамматикасын меңгеру баланың жалпы дамуымен де (ақыл – ой
қызметінің кеңеюі, өз ... ... ... ... ... да
түрліше әрекет жасау барысында баланың мазмұнды өмір ... ой - ... ... тілдік қарым – қатынас жасауы оның тілінің ... ... ... сөздік қоры молайып, алғашқы грамматикалық формаларды
меңгеруі жетіле түседі.
Баланың сөйлеу білуге деген алғашқы ... – оның ... ... ... нәрсе. Ол үлкендердің сөйлеген сөздерінен бірнеше мәрте
қайталанатын белгілерді ептеп түсіне ... ... ... екі ... ... бала тілі күрт ... Мектеп жасына келген
бала, яғни 6-7 жасар бала 3,5-4 ... жуық сөз ... ... ... ... бүкіл фонологиялық жүйесін түсінеді. Олай болса, өз ... ... өз ойын ... ... ... алады.
Зерттеулер көрсеткендей түске, үлкендікке, ... жай ... жас ... ... ... гөрі, сол заттарды
көріп, қолмен ұстап барып, ажырата қабылдауы 10-12 есе тезірек іске асады
да, бала ... ұзақ ... ... ... сол зат, ... ... ... оларды
ажырата отырып көрсету арнайы үйретусіз-ақ тез ... Сөз ... ... бала тез ... өзі ... ... белгілі бір
топтарға бөле отырып ... ... ... өз ... ... әрине, қателесусіз жүрмейді. Табиғаттағы зат пен құбылыс
арсындағы байланысты ... ... ... сан т.б.) ... ... де, ... ... болғандықтан, ол нәрселер мен
байланыстарды үлкендер түсіндіреді.Бұларды түсінуге талпыну және тілде
қолдану баланың ойлау ... ... Сол ... ... ... ... ... сөздерде балаға түсінікті бола бастайды да, бала
да эстетика, адамгершілік туралы алғашқы түсінік қалыптасады.
Балада алғашқы кезде өз ... ... көру ... ... ... ... яғни сөз ... жүзеге асады. Алғашқыда ол зат
пен құбылыстың аттары арқылы,ал кейінірек жіктеу есімдіктері арқылы, ... өзін ... ... ... ... ... және ... қаситтерді
ажырата бастайды.Сөздік қорын дамыту арқылы бала ертегі, өлең тыңдауға, ән
салуға, мәнерлі де, ... ... ... бастайды.
Демек, баланың алғашқы сатысында оның ... және ... мен ... ... үлкенденрдің жүйелі тәрбиелік жұмыстарына
байланысты болады. Өмірдегі құбылыстарды көру, есту арқылы бұл ... ... ... ... ... Ол өзін ... құбылыстарды,
үлкендердің сөздері мен іс-әрекеттерін ойын арқылы ойнап, сол ... ... ... ойындарда балаларда жақсы дағдылар қалыптаса
бастайды, яғни ойын – ойды дұрыс ... Тек ... ... ... және ... нәтижесінде ғана білімді меңгертуге болады.
Н.А.Менчинскаяның пікірінше, «таным, танымның қалыптасуы өзара ... ... ... ... ... және оны қолдану».
Баланың екінші сигналдық жүйесі ретіндегі сөйлеуі бірінші сигналдарға
қарағанда ... ... ... ... ... оған ... ... Ал
сөздік қоры мен ойлау жүйесі нашар дамыған балалардың сөздік қоры, ... тек ... бір ғана ... ... да, әр ... ... қарамай, олардың жауаптары бір жақты ... ... ... ... рөлі ... бұл саладағы зерттеулердің
объектісіне жататын көптеген өзекті мәселелерінің туындауына әкеледі.
Балалардың тілінің дамуы мен қалыптасуын зерттеу балалар технологиясы
мен ... ... ... ғана ... ... қатар
тілдің табиғаты жөніндегі аса маңызды, әсіресе, балалар тілі онтогенезін,
оның осы ... ... ... ... категорияларын, оның
фонологиялық жүйесін және мәтін тудыру механизмдерін танып-білуді аса
маңызды роль ... ... соңы мен ХХ ... ... ... ... тілін
зерттеу психологтар мен тілші ғалымдар ... ... ... балалар
ойлауының, ой-өрісінің деңгейін білдіретін алғашқы жиілік сөздіктер ... ... ... оның ... ... ... шамалар лексикалық, морфологиялық, ... ... ... ... қалыптасады.
Элькониннің пікірінше, бала қызметінің барлық жағы мазмұны, формасы
бойынша қоғамға ... ... бала өз ... алғашқы ағашқы
күндерінен бастап, қоғамдық дене ... ... Оның ... тән
мәдениетке жетуі белсенді әрекетіне байланысты болады. Баланың сөздік қоры
сыртқы жағдайлармен, динамикалық әрекетпен сипатталады. Баланың жеке іс ... ... және өзге ... ... араласуы оның өз
жолдастарынан көргендері мен ... ... айту үшін ... ... айту қажеттілігін тудырады. Бұған қоса ... ... бір ... баға беру, бұйыру т.б. формасында да сөйлеуі үнемі
даму үстінде болады. Мұның ... ... ... ... мен тілдің
грамматикалық құрылысын интенсивті меңгеруіне әкеледі де, ... сөзі ... ... жүйелі бола түседі. Ауызша тілді меңгерудің жүйесіз
түрінен мектепте морфология мен лексиканы үйретудің ... ... ... ... ... мәтіндердің сөздігіне мүмкіндігінше тілімізде
жиі және сирек қолданылатын жаңа ... ие ... ... ала ... ... бар.
Тілдің синтаксисі мен семантикасына квантитативтік әдістер қолдануда
көптеген қиындықтар бар: ... өте ... ... сөз, ... ... ... екіншіден, мәтіндердегі сөз ... ... ... ... ... ... квантитативтік әдіспен зерттеу – олардың ... ... ... ... сонымен қатар бастауыш білім беру
кезінде ... ... ... ... ... және ... ... отырып, алынған зерттеу нәтижелерін көркем ... ... ... ... ... арқылы тілді меңгертудің
кейбір тиімді әдіс-тәсілдерін қолдануда аса маңызды.
Құрастырылған стандарт негізінде бастауыш ... ... ... Сауат ашу әліппе мен оқу кітабынан тұрады. Бастауыш сынып пәні
бойынша оқушылардың оқу мен жазу дағдыларын ... ... ... ... ... ... ... жүйелі сөйлеуге үйрету,
сөйлеу мәденниетін ... ... ... мағлұматтарды
меңгерту, танымдық шығармашылық қабілеттерін дамыту; ана тіліне деген
сүйіспеншілік, ... ... ... ... ... Отан ... тәрбиелеу мақсаттарын көздейді.
Бастауыш сыныпта оқушылар сөйлеу, сөйлем, сөз ... және ... ... ... Дауысты, дауыссыз дыбысқа байланысты грамматикалық
материалдар талдау әдісімен беріледі. Тіл ... төрт ... ... ... дамыту;
-байланыстырып сөйлеуге үйрету;
-грамматикалық тұлғада жүйелі сөйлеуге үйрету;
-сөйлеу мәдениетін ... ... және ... қор ... ... ... және сөздік қор ұғымдарына сипаттама.
Сөз тілдің негізгі ... ... ... мен мағынаның
көрінісі. Дыбыстық таңба сөздің ... ... ... ... ... ... ... қарастырады. Бұлардың бірлігі т сөздің өмір сүруі мен
қызмет атқаруының ... – тіл ... ... саласының негізгі зерттеу объектісінің бірі
болып табылады. Бірақ тіл білімінің әр саласы ... бір ... ғана ... етіп алады да, өз заңдылықтары негізінде сөз етеді. Бұл сөздің
күрделі құбылыс екеніндігін білдіреді. Тілдегі ... ... ... мен морфологиялық құрамы жағынан да қилы-қилы. Мәселен, Жомарт
кеше Алматыдан жүрдек ... ... ... ... сөздерді жеке-
жеке алып қарасақ, дыбысталу жағынан да, морфологиялық тұлғасы ... ... ... ... ... тұрған қызметі мен орын тәртібі жағынан
да түрлі-түрлі. Осындағы сөздерсіз ешқандай ой ... ... ... ... ... ... ... айтылатын ой түсініксіз, әрсіз
болар еді. Сондықтанда бұлардың әрқайсысына тән ерекшелігімен қызметі бар
негізгі ... ... ... ... грамматикалық жақтан талдау мүмкін болғанымен,
сөздердің барлық ... ... ... ... ... ... Фонотиканың ең кіші элементі болып саналатын морфема болсын – ... сөз ... ... ... Сөз ... оның даму заңдылықтары,
синоним, онтоним сияқты құбылыстарда сөздерге тән заңдылықтар. Дегемен осы
ата аталған ... жеке – жеке өмір ... ... ... олар бірігіп
қана сөз жасай алады. Екінші ... ... ... сөз болмайтындығы
сияқты, грамматикалық жақтан тұлғаланбаған сөздер болмайды. Сөз болуы үшін
дыбыстық,грамматикалық формалардың ... ... ... аты ... сөз ... деп аталуы үшін сол ... мен ... ... да ... ... Жалаң лексикалық мағынаның
грамматикалық мағынамен байланысын, астасып жататындығын, олардың өмір ... тек ... тіл ... ... ... ... болсақ, онда
сөз мәселесінің қаншалықты қиын, күрделі екендігін дәлелдеп жатпай-ақ көз
жеткізуге болады. Тіпті сөзге көпшілік ... ... ... ... да ... ... бұл мәселенің қаншалықты қиын
екендігін көрсетеді.
Көптеген оқулықтарда «Сөз мағына мен ... ... ... берілген. Ой елегінен өткізе зерделесе, шындығында сөздің
құрамында мағына мен дыбыстың ... ... ... сөз болмайтын
сияқты, мағынасыз да сөз болмайды. Бірақ бұл анықтама сөздердъің ... ... бере ... ... бір ... ... тіл-тілдерде
әртүрлі сөз арқылы беріледі. Сондай-ақ бұл анықтама сөздердің көп ... ... ... ... ... ... басын ашып бере
алмайды. І. Кеңесбаев «Сөз – дыбыстар мен мағынаның ... ... ... ... ... - деп, сөз
дің мағынасын күрделендірген.
1979 жылы жарық көрген Ә.Болғанбаевтың оқулығында: «Сөз дыбысталу мен
мағына бірлігінен тұрады. ... сөз – ... бір ... ... - ... береді Сөзге мағына мен дыбыстың бірлігі, не мағына мен дыбыстың
және грамматикалық категориялардың ... деп ... ... ... ... ... ... – тілдердегі сөздердің табиғаты мен түрлі ... ... келе ... кей ... ... ... тиянақты
анықтама бежруге болмайды деген қорытындыға келуіне себепші болған. Мысалы,
М.Н. Петерсон: «Сөздерге қанағаттанарлық анықтама жоқ, оны ... өзі ... ... сөз ... ... ... ... түсінік, сондықтан оны
тек сипаттап не ... ... мен ғана ... ... - ... Осы ... жақын Л.В. Шербада да бар: «Шындығында, сөз деген не?
меніңше, бұл ... ... ... ... ... ... сөз деген түсінік
жоқ деген туады мен сөз туралы көптен бері ойлап жүрсемде, бұл ... өз ... ... ете ... - ... ... сөзге тіпті анықтама беруге болмайды деген түсінік тумаса керек.
Біз жоғарыдағы пікірлерді сөздің аса күрделі ... ... ... ... ... ойымызша, профессор М.Оразовтың «Сөз теориясы» деген
еңбегінде «Сөз дегеніміз мағыны мен дыбысталудың тарихи ... ... - деп ... ... ... аса күрделі қасиеттеріне жан-
жақты талдау жасап берілген анықтама деп білеміз.
Олай дейтін себебіміз: тілдің негізгі ... ... ... ... екендігі анық. Сондықтан да тілдің ... бір ... ... ... ... мен ... құрылымы да болуы керек. Бұлардың
барлығы да дыбыстар арқылы өмір сүреді, сол ... ... ... тіл ... ... дау ... ... Бірақ мағынасыз дыбыстардың
жалаң сөздері қатынас құралы қызметін атқара ... Осы ... ... ... сөз бола бермейтіндігі анық. Қатынас құралы ... ... ... – адамдардың пікір алысуы. Бұл процесс сөз ... ... ... ... мен ... дүниедегі түрлі
жағдайлармен байланысты болады. Демек ғалымның ... ... ... ... ... ... ... өз мақсатымызға ой қорытындысын шығаруға
болады.
Жас балаға тіл үйреткенде дайын сөздерді мағына мен ... ... де, оған ... ... ажыратуды көрсетеміз.Екінші сөзбен
айтқанда, тіл не жаңа сөз үйренгенде әр адам жаңа тіл не жаңа сөз ... келе ... ... мұра болып берілетін даяр форманы
қабылдайды, біртіндеп оны ... Тіл ... ... бала сөздің
жеке фонемалық көтерілгенде ғана сөздің тұлғасына, байланысу тәсіліне,
сөздердің сөйлемдегі орын ... тағы ... ... ... деген ұғым мектеп жасына дейінгі балаларға ... ...... ... тақырыпта балаларға кез келген заттарды көрсету
арқылы үйретіледі. Мысалы, мынау – ... анау – ... бұл – ... ол ... тағы бақа. Осындай мысалдар келтіріп, әрбір ... ... ... деп ... ... Тәрбиешінің мұндағы көздеген мақсаты
- әрбір сөздің жеке-жеке ... ... ... ... ... мен
құбылыстардың атауы «сөз» деп есептелетіндігін ұғындыру.
Айналадағы заттар мен санамызға, ойлау мүшелерімізге өзінің ... ... ... ... Ұғым арқылы танылған зат пен
құбылыстарға шартты түрде атау беріледі. Ол атау жеке сөз, сөз ... ... Сөз ... арқылы ақиқатты бейнелейді. Мағына болмаған
жерде сөз де өмір сүре ... Сөз бір ... зат пен ... ... ... ... олардың жалпылауыш атын да танытады.
Сөйлеу дегеніміз – тілдің көмегімен қарым-қатынас жасау ... ... тән ... ... ол даралық қасиетке ие. Даралық
адамның ... ... ... ... ... ... мен ... т.б.). Сөйлеудің даралық ... ... мен ... т.б. ... ... адам тіл ... ... көтеріңкі айтса, екіншілері түсініксіз, сылбыр сөйлейді,
үшіншілері тез ... ... ... ... ... ... білдіреді. Кейбір тұтықса, кейбірі сақауланып сөйлейді. ... ... ... және жеке ... ... ... ... шығару
құралы болып туады. Адам сөз арқылы өз ойы мен эмоциялық күйін ... ... ... ... бір ... мен ... тудырады. Сөз –
екінші сигнал жүйесі, адамның қиял, ес, ... ерік ... мен ... ... ... ... ... процесі іс жүзіне асу ... мен ... жақ ... ... ... өз ... ... байланысқа түсіре отырып, тыңдаушыға жеткізеді.
Тыңдаушы сөйлеушінің айтқан ойын қабылдайды, нәтижеде өз әрекетін
ұйымдастырады. Пікір алысу үшін ... ... ... ... ... ... Екі жаққа бірдей қажеттерін өтейтін құрал – қалыптасқан
тіл мен сөйлеу ережелері.
Сөз белгілі хабарды жеткізу мақсатында зат не ... ... ... ... санды т.б. білдіруі қажет. Сөйлеудің бұл функциясын
сигнафикативтік деп атайды. Қарым-қатынас процесінде адамдардың бірін-бірі
түсінуі сигнафикацияның бірлігіне ... Бұл ... іске ... ... алғашқы кезеңінде оңай аңғартуға болады. Тілі жаңа шығып
келе жатқан сәбиге заттың не ... өзін не ... ... тұрып
айтсаңыз сөз мағынасының нені білдіретінін ұғады.
Жалпылау сөйлеудің ... ... сөз және ... ғана ... ... ... ... тобын да білдіреді.Сөздің бұл функциясы
ойлау процесімен ... ... ... – абстрактылы-логикалық ойлау
үшін неғұрлым ... ... өмір сүру ... ... ...... Бұл ой-пікірді, білімді,
сезімді т.б. ... ... егер ... ... екі ... ішкі
психикалық іс-әрекет болса, коммуникативтік функция – басқа адамдармен сөз
арқылы қатынас жасауға бағытталған әрекеті.
Сөйлеудің коммуникативтік қызметі үш ... ... ... және ... ... ... информациялық сипаты айтушы не
жазушының ... ... ... ... ... ... сөз, сөз
тіркесін, сөйлемді таба білуді талап ... ... ғана ... мен ... қабылдаушы адам да нақ осындай пікірде болады. Сөйлеудің информациялық
сипаты мектептегі сабақ барысында, білім беруде рөл атқарады.
Сөулеудің ... ... ... өз пікірі мен ... және ... ... ... ... ... екі дос оңаша
сырласқанда биязы, жұмсақ, елжіреңкі шықса, ал ресми әңгімеде дауыс сыпайы,
бір сарынды естіледі.Ішкі мақсатты оймен ... ... ... сезімді,
аянышты халді білдіретін сөздер тыңдаушыны баурап алады.
Ырықты білдіре сөйлесу де ... ... ... ... ... ... айтылып тыңдаушының өз мақсатына бағындыруды көздейді. ... ... ... ... ... ... ... құралы болып қызмет атқаруы сөйлеу формалары арқылы
жүзеге асады. Пікір алысудың нақтылы ... ... ... ... ... Осыған байланысты сөйлеу бірнеше түрлерге
бөлінеді. Олар іштей және сырттай болып ... ... ... ... және ... ... ... ал ауызша сөйлесудің өзі диалогты,
монологты болып екіге бөлінеді.
Диалогты ... екі ... ... ... ... қарым-қатынас
жасауы. Бұл – сөйлеудің қарапайым түрі. Біріншіден, диалог – қуатталып
отыратын сөйлеу. ... ... ... ... ... ... ... сұрақ қояды. Бұл жағдайда сөйлеушінің өз ойын ... ... сөз ... ... ... ... білдіруіне және тыңдаушыға
сөзін толық түсіндіре алуына ... ... ... ... әлденеге тебіреніп сөйлеп, бір-бірін еліктіріп ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің мимикасы мен
понтомимикасы жәрдем ... ... көз ... ... ... ... ... интонациясы т.б. шаралар – оның ... ... ... ... фокторлар. Мұндай шаралар сөздің
мағынасын тереңдетуге, кейде тіпті ол мағынаны ... ... де ... сөйлеу синтаксистік құрамы жағынан жай, толымсыз, сұраулы
және ... ... мол ... Сөз тптарынан одағай шылаулар көп
кездеседі.
Сөйлеудің анағұрлым күрделі түрі – монологтік сөйлеу. ... ... – бір ... өз ... ... ұзақ уақыт жүйелей, сабақтай
баяндауы. Ол баяндама, әңгіме ұзақ сөйлеу формасында ... ... ... ... ... ... Диалогтың сөйлеуде бір сөйлеуші
хабарлап ... ... ... ... ... жаңа сапаға
жеткізіледі, яғни монологты сөйлеуді туғызады.
Монолог сөзге тән кейбір психологиялық ерекшеліктер:
• монолог алдын-ала даярлықты ... ... ... сөйлеуші өз
сөзін басшылыққа алып, ой-пікірін жүйелі баяндауға тырысады. Монолог
ой жүйесінің бұзылғанын көтермейді;
• монологтың мағыналы жағы мен оны ... ... ... ... ... талаптар қойылады;
• монолог сөз адамға әсер ететін сөздің мәнерлілігін (сөзді мәнісіне
келтіріп айту) көбірек қажет ... ... ... ... грамматикалық талаптардан ауытқымайды.
Монологты сөйлеу диалогты сөйлеуге қарағанда сөздің мағыналық ... ... ... ... ... ... ...
байланысты, тұжырымды болып, логикалық ойға ... ... ... ... ... ... мен ... бірқатар талаптар қойылады.
Диалогта аңғарылмайтын шапшаң сөйлеу, міңгірлеу, бірсарындылық монологта
аса ... ... ... ... ... жағы оның ... алатын тартымдылығымен ұштасу қажет. Тартымдылық дауыстың әсерлі
болуын қалайды.
Мектеп табалдырығын енді ... бала ... ... алғанмен,
монологты сөйлеуге күнделікті оқу-тәрбие ... ... ... ... сыныпта газет шығару, мазмұндама, шығарма
жаздыру, ... өнер ... ... ... ... пікір алмасу, мектеп
жиынына дайындалу, мектеп радиосында сөйлеу т.б. жұмыстарды ... ... ... қалыптасып, беки береді.
Қоғам өзінің даму ... ... ... өз ... ... ... ... келтіреді. Сондай сөйлеудің ерекше
түрі – ... ... Ұлы ... ... ... ...... жазу мен сөйлесу ауызша сөйлеуден артық дәрежеге ... ... ... ... ... ... ... ауызша сөйлеуге қарағанда күрделі
процесс. Ол – сыртқы ... мен ... ... ... ... ... сөйлеудің қиындығы мынада:
1. Диалогті сөйлеу екі немесе бірнеше адамдар арасында болса,жазбаша
сөйлеу - ... ... ... жоқ деп ақө қағаз арқылы өзмен-
өзі не қиялдағы адамымен сырласуға бағытталған сөйлеу.
2. Жазбаша сөйлеу ойлаудың мазмұнын тілдің бұрыннан қалыптасқан ... ... ... ... ... арқылы беріледі. Міні,
сондықтан көрнекті психолог А.С. Выготский ... ... ... ... деп ... айтпаған.
1. Оқушының қиындығы мол жазба жұмыстарына қызықтыратын ішкі мотивтерінің
қалыптасуы.
2. Бастауыш сынып оқушыларының ойлауы негізінде нақтылы келеді. ... әлі ... ... сөздің логикалық жағына, жазылатын
оқиғаның, құбылыстың себеп-салдарлық байланысын дұрыс жазып бере
алмайды.
Ауызша сөйлеу мен ... ... ... ... ... байланыста болады. Өйткені бұл ... ... бар. Ол ми ... ... ... екінші сигнал системасының
механизмдері. Бірақ ... ... ... есту ... ... ... «Жыл атасы тұяқ, сөз атасы құлақ» деп бекер айтпаған, ... ... көру ... мен кинестизиялық түсініктердің атқаратын
рөлі ерекше. Мұнан жазбаша сөйлеудің қалыптасуына ... ... ... жоқ екен ... ой ... ... ... жоғарыда көрсетілген сөйлеу
формалары арқылы жасайды. Бірақ олардың өзіндік ... ... ... ... ... ... айтыс т.б.) көрсетеді. Ал
жазбаша сөйлеуде қарым-қатынасқа түсу талап етілмейді. Ауызша сөйлеуде
айтушымен ... ... ... айту ... ... талап етеді. Кең
ойланып отыруға, пікір қорытып отыруына ұзақ уақыт ... Ал ... ... ... пікірін ойланып ұзақ ой ... ... бар. ... ... айтқанда екінші рет ... бар. ... ... болуы үшін интонация, мимика (бет
қозғалыстары), понтомимика (дене қозғалыстары) т.б. ... ... Ал ... сөйлеуде мәтін мазмұнын оқушыларға түсіндіруге
арналған мұндай қосымша ... жоқ. Міне ... адам ... ... бергенде ауызша сөйлеуге қарағанда анық та дәл, кең де ... ... ... қиын ... және жазбаша сөйлеу тіл материалдарын пайдалану жағынан да
айырмашылықтары бар. Ауызша сөйлеу еркін, кейде қалыптасқан тіл ... ... ... ... ...... ... сөйлеу –
нормаға түсірілген тұрақты сөйлесу түрі. Жазбаша, ауызша сөйлеуге қарағанда
грамматикалық талап – нормаға сай ... ... ... ... сөйлеуден тағы бір айырмашылығы: ол
синтаксистік, сөздік, жеткізу құралдарының, ... мен ... ... ... ... ... жағынан жазбаша сөйлеуге қарағанда
анағұрлым қарапайым. Онда көбінесе жай ... ... ... ... ... ... жағдайлармен түсіндіруге
болады. Әрбір аяқталған ойды ... алып ... ... ... ... ... кез келген түрлері, кез ... ... ... екі ... түрлерінің мәнерлігі жағынан айырмашылығы бар. Мәнерлеп
оқу дегеніміз – дауыс интонациясы арқылы айтушы өз ойын білдіру, ... ... қоя ... ... оқығанды оқи білу деген сөз. Ауызша
сөйлеудің мәнерлігі тыңдаушының айтылған ойды ... ... ... ең ... талаптарының бірі. Бұл сөйлеу түрінде мәнерлеп сөйлеу
құралдары: ... ... ... не ... ... сөзге, не сөз
тіркестеріне екпін түсіру, негізгі ойды білдіретін ... ... ... ... ... т.б. ... сөйлеудің мәнерлігі оның ой-пікірді білдіру құралы ғана болып
қоймай, сонымен бірге көз ... ... ... ... Жазбаша
сөйлеудің мәнерлігі лексиканың аса талғампаздықпен таңдалуы, сөйлемді
одағайдай құруы, мәтіннің дұрыс ... ... ... жолымен
жасалады. Сонымен қатар, мәнерлілік құралдарына курсив, астын сызу, ... ... көп ... ... Бұл ... негізгі мақсаты
мәтіндегі негізгі ойға оқушының назарын аудару.
Көркем әдебиет тілдің көркемдегіш құралдарын кең тілде ... ... ... ... ... ... ... мәнерлеп оқуға көп
көңіл бөлуі тиіс, тек оқу сабақтарында ғана жүргізіліп қоймай, ... ... тілі ... ... ... ... ... бастап балаларды мәнерлеп оқуға ғана емес, мәнерлеп ... ... ... ... үйрету барысында мұғалім оқушы
тілінің мазмұнын ғана қадағалап қана ... ... ... сөз ... да ... ... ... басқышында оқушылардың ауызша ... ... ... ... ... процесінде ауызша сөйлеу негізгі ... ... жаңа ... ... мұғалімнің ауызша сөйлеуі арқылы
меңгереді. Оқу мен жазу ... ... үшін жаңа ... ... ... ... ... жаңа заттар мен құбылыстардың қасиеттерін
түсіндіреді. Оқушылар оқулықтарды оқиды, игерген ... мен ... ... яғни ... ... ... Міне ... ауызша сөйлеуін дамыту тіл білімі бойынша жүргізілетін
жұмыстардың ... ... ... ... ... ... жазбаша
түрде баяндап беру дағдысы осының негізінде қалыптасады.
Оқушының ауызша және ... ... даму ... ... ... жоғарғы баспалдақтарында ауызша және ... ... ... ... ие болады. Бала оқудың алғашқы кезеңінде жазуды
меңгермегендіктен, ... ... ... ... ... ... ... түрін ғана пайдаланады. Олар жазбаша сөйлеудің бұл ... ... ... ... сөйлеуі неғұрлым жоғары дәрежеде болса, соғұрлым
жазбаша сөйлеуді ертерек игереді. Керісінше, ... ... ... ... Міне ... ... баладағы сөйлеудің екі түрін бірдей
дамытуды мақсат ету ... ... ... ... ... ... алайда
екіншісінің дамуына нұқсан келмеу жағын ойластыру керек. Кейде оқушы жақсы
сөйлегенмен ... ... ... немесе керісінше, ойдағыдай жазып, өз
дәрежесінде сөйлей алмауы ықтимал. Бұл жерде оқытушының ... осы ... ... ... ... ... Өз ойын көрнекті ... ... ... ... ... кемшіліктерін көре біліп, оны жоюға
талаптанған ... ... ... ... ... ... мүмкіншілігі бар.
Жазбаша сөйлеу - баланың тіл мәдениетінің дамуына ықпал жасайтын
қуатты фактор. Мұны ... бала ... ... ... ... Оны ... үйрету бастауыш мектептегі оқудың процентке шақөқанда
жарымына жуығын ... ... жазу ... ... ... өте ... процесс. Бастауыш мектеп оқушылары ауыз екі сөзі мен
жазба сөзін салыстыра жүргізілген зерттеудің бірінде екінші, үшінші ... ... сөзі ... сөйлеуінен сан жағынан да, сапа жағынан да
көп кейін қалып ... ... ... қорына зат есім мен
етістіктердің көп ұшырайтындығы (50% артық), сөздік қоры ... ... жазу ... да ... табу, мазмұндама жазу т.б.) жоғары
болатындығы байқалған. Соңғы кездегі зерттеулер де осы ... ... ... ... ... күндерден бастап оқу дағдысы атар жазу дағдысын
да меңгере бастайды. Біздіңше, жазу ... ... өте ... ... үш ... бар. ... кезеңде баланың бүкіл зейін
әріптердің жеке элементтеріне, ... ... мен ... ... тұру
қимылдарына, өзінің партадағы отырысына ауады. Бірінші ... ... ... ... деп атайды. Екінші кезеңде бала әріптің жеке
элементтерін жаза білу ... ие ... Енді ... ... ... ... бейнесіне ауа бастайды. Осы кезеңде бала жеке ... жаза ... ... ... кезең – бұл жазбаша сөйлеудің қалыптасу
дәрежесін көрсететін негізгі кезең. Мұнда олар өз ... жеке ... ... ... ... Осы ... ... зейіні тұтас сөз жазуға
ауады.
Психология ғылымы анықтағандай, сөйлеудің ерекше бір түрі – ... Егер ... ... ... ... ... пайда болса, ол ... ... ... ... ... Психолог Д. Джексон мен Г. ... ... ... ... ... сөйлеудің кілті, алайда іштей
сөйлеудің синтаксисі ... және ... ... ... ... Онда ... мазмұн бірлігін құруда тіпті бөлек заңдылықтарға
сүйенеді. ... ... ... ... сөйлеудің синтаксисині мүлде
қарама-қарсы деп ... ... ал осы екі ... ... ... ... ... сөйлеу бөтен адамдармен қарым-қатынас жасауға арналмайды. Ол
баланың өзімен-өзі сөйлесуі. Мұндай ой ағымы ... ... ... ... ... Псхологтардың пікірінше, ой тұжырымдары бастау алатын
іштей сөйлеу, ... ... мен ... ... ... ... ... не айтылатын пікір, ой іштей нақтыланып, сана елегінен ... ... ... ... ... ... Сонда ғана сөйлеу мазмұнды да,
мәнді болмақ. Халық: «Аңдымай сөйлеген ауырмай ... ... сөз ... оқпен тең», - деп айтар ойын іштей пісіріп алмай қалай болса, солай
айта салатын кісіге ... ... ... ... ... ... шығарма жұмыстарын ойдағыдай
жазуына ықпал ... ... ... жазба жұмыстарын орындау барысында
оқушылар іштей ойланып, өзімен-өзі ақылдаса отырып, ... ... сөз, сөз ... мен сөйлемдер таңдайды. Яғни жеті өлшеп, бір
кесуге дағдыланады.
Сонымен, іштей, ауызша және жазбаша сөйлеулер тығыз байланысты ... ... ... ... ... сыныптарда да сөйлеу түрлерінің
қайсысы болмасын бірден қалыптасуына жағдай жасалғанда ғана ... ... ... ... ... сөйлеудің барлық түрлеріойлау процесімен ... «Ой ... ... ... ең жоғарғы формасы. Тіл – ойды
басқа адамдарға жеткізудің құралы. Ойдың тіл арқылы ... ... ... ұрпақтар жинаған тәжірибе мен білімді сақтап қала алады,
өмірді одан әрі жақсарту мақсаттарын ... Міне ... тіл ... ... ... ой ... ... табылады.
Сөйлеу кезінде адамдар ой пікірі, іс-әрекеті жайында хабарлап қоймай,
өзі айтып тұрған нәрсесіне қатынасын да білдіреді.
Осыған байланысты сөйлеудің мазмұндылығына ... ... аз ... көп
мағына беруінде. Келтірілген ой-пікірлер, сезімдер мен ... ... өмір ... ... ... ... ... болуы үшін
сөйлеуші айтқан пікіріне қысқа , толық әрі ... етіп ... ... ... ... Тоқсан ауыз сөздің ... ... ... үшін
сөйлеушінің сөздік қоры мол ... ... ... мен ... ... ... сөйлеудің мазмұндылығын арттырады. Ал сөйлеудің
мәнерлілігі – сөз ішінде өзі ... ... ... затқа, құбылысқа
қалыптасқан эмоциясын білдіру. Ауызша сөйлеу анық та айқын, дауыс ырғағы
көтеріңкі, жарқын ... ... ... ... ... мүмкін. Сөйлеудің
мәнерлілігі фонетикалық анық дыбыстау мен айтылуы ... ... ... екпінінің маңызы ерекше. Сөзге түсетін логикалық екпін мен ... ... ... ... ... рөл ... ... сөйлеуде
тыныс
белгілер мен сөйлем мүшелерінің орын тәртібінің қызметі ерекше болады.
1.2 Оқыту процесіндегі дұрыс сөйлеуді қалыптастырудың педагогикалық
мәселелері.
Оқыту ... – екі ... ... Мұғалім сабақ барысында жоғарыда
аталған бағыттар ... ... ... Бұл ... ... ... Себебі үйреткен, түсіндірілген нәрсені түгел оқушының
бойынан көре алмауыңыз мүмкін. Дегенмен сіз ... ... ... сөз мәдениетін қалыптастырдыңыз. Бұл тек бір сабақта ғана өтілмеуі
тиіс. Үздіксіз жүріп отырғанда ғана нәтиже бермек.
Қазіргі таңда қоғам ... ... ... дарлап шығару үлкен еңбекті
қажет етеді. Жоғарыда ... ... ... ... іс-тәжірибе
жүргізілгені айтылды. Нәтижесінде,
1. 1000-1200-ға дейін сөз білетін, осы сөздерді қолданғанда 30-40
қате жіберген оқушы – 4.
2. 700-900 дейін сөз ... және ... ... ... ... қате ... ... – 8.
3. 400-600 сөздің мағынасын білетін, бірақ ... ... ... ... ...... 200-300 сөз ... бірақ сол білетін сөздерінің 50-60-ын қате
қолданатын – 6.
5. Сөздік қоры өте аз, ... ... ... ... оқушылар
– 2.
2. Тарау. Бастауыш сынып оқушыларының сөздік ... ... ... ... ана ... байланысты оқытылатын тілдік
единицалар: дыбыс, сөз құрамы, сөз, қосымша, сөз тіркестері және ... ... ... тіл ... осы ... ... байланысты
үйрету қажет», – дейді әдіскер-ғалым А.Жаппаров.
Жоғарыда атап өткендей бастауыш мектепте ана тілді оқыту барысы ... ... ... ... үш ... ... ... ашу, тіл дамыту (Әліппе).
2. Оқу, тіл дамыту (Ана тілі).
3. Грамматика, емле тіл ... ... ... сынып оқушыларының сөздік ... сөз ... ... ... ... бағыттарға сүйеніп, жүзеге
асырылады.Бұл бағыттарға жоғарыда ... ... Жаңа ... ... және осы ... ... ... бұрыннан сөздік қорында бар сөздердің мағыналарын меңгерту.
Мектепке келген бала тілі бір жақты, тек отбасы, ошақ ... ... ғана ... ... Атап айтқанда, оның сөздік қорында
ауыспалы мағыналы, жалпылық мәнді және түрлі ... ... ... ... аз ... кейбіреуінде тіпті кездеспейді де.
Баланың сөздік қоры ең алдымен, сол ... ... ... ... ... құралдар және кластан тыс оқуға арналған
көркем әдебиеттермен анықталады.
Балалар жаңа сөздермен тек класта ... ... ... ... ... ... өз беттерінше кітап оқу, түрлі кластан ... ... ... ... ... ... бару, радио тыңдау
және теледидар бағдарламасынкөру нәтижесінде де жаңа ... ... ... ... ... ... өз ... игерген
сөздерді дұрыс не бұрыс пайдалануы да мұғалімнің міндеті. Бала сөзінде
пайда болған жаңа сөз, сөз ... ... ... ... жолын да мұғалім көрсетеді.
Сөз – тілдің негізі. Нақты заттар мен құбылыстар, дерексіз
ұғымдар, адамның сезімі мен ... – сөз ... ...... ... даму деңгейін байқататын белгінің
бірі. ... бай ... ... ... да жоғары болатындығы мәлім,
өйткені ғылымы мен мәдениетінің дамуына қарай ... ... ... мектептен бастап сөздікті пайдалана білуге үйретудің зор маңызы
бар.
Сөздік жұмысы суретпен жүргізілетін жұмыспен ... ... ... ... ... ... кеңірек сөйлеуіне, өз
бетінше сөздер таба білуіне көбірек көңіл ... ... ... ... ... ... ... өз бетінше жұмыс ... ... ... ... ... ... ... әр сыныптағы оқу бағдарламасы бойынша жүргізілетін барлық пән
сабақтары ... ... ... ... ... ... ... түсінігі артып, кеңеюінің нәтижесінде жаңа
сөздер мен сөз ... ... жаңа сөз ... ... ... грамматиканың салаларын оқытуға байланысты, заттар ... ... , ... ... ... ... жаттығулар сөздердің тура және ауыспалы мағыналарын,
слинонимді, ... ... ... ... ... ... ... шығармаларды талдау және мазмұндама, шығарма
жаздыру.
Мектеп балаларының сөздіктерін анықтау ... ... 23 ... ... ... ... тапсырмалар берілді:
1. үш өлеңді жатқа айтып беру;
2. екі-үш ертегіні өз сөздерімен әңгімелеп айту (қазір ... 4 ... ... да ... айтып жүр);
3. берілген сөздерге сөйлем құрау.
Нәтижесінде, бірінші ... ... ... саны - 6.
Олардың ... ... ... саны 75- 80 болды.Ал кейін қайталап
айтқызып саралағанымызда, бұл сөздердің төрттен ... ... ... ... болып шықты.Мысалы;
Шекарада – күзете,
Қас қақпайды ... ...... ... ... бір шумақ өлеңде үш сөздің мағынасын ажырата алмады.(қарамен
жазылған).
Ал екінші берілген тапсырма ... ... ... ... ... ... ... сөздердің саны өте аз 45 – 55
сөздің шамасында. Оның ... сөз ... ... ... ... ... бойынша бір-екі өлең, бір-екі ертегі білетін,
бірақ білгендерін толық ... бере ... ... саны – 12. ... ... ... кемшіліктер – сөздік қорларындағы жиі
хқолданылатынсөздердің мүлде ... ... ... мен үй ... ... ... ... білмейтін және айтуға тырыспайтын оқушылар
санын сараптасақ,бұл оқушылар саны – 7. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Олардың сөздік
қорының мөлшерін жеке әңгімелесу кезінде анықтадық.
Балаларға сөз беріп сөйлем құрату (қарағай, өмір, ... ... ... ... ... төмендегідей;
1. Берілген алты сөзге де сөйлем құраған, яғни 10-15 сөз қолдана
отырып, әр ... 3-4 ... ... ... саны – ... 8-10 сөз қолданып, 4-5 сөзге сөйлем құрастырған оқушының
саны - 11.
3. 5-7 сөз ... 3-4 ... ... ... ... саны – 8.
4. 3-6 сөз қолданып, 2-3 сөзге сөйлем ... ... саны – ... ... ... ... берілген материалдардың бірқатарын
бала ұғынбай, құр оқиды, жаттайды, өйткені ... ... ... ... ... ... Бұл ... мұғалімдер мен
әдіскерлещрді ойландыруға тиіс.
Оқушылар біршама жеткілікті сөздік қор жинау үшін, ... ... 20-30 жаңа сөз ... тиіс.
Сөздік қорды ... ... ... ... ... мәтіндер балаларға, бір жағынан, бірнеше жаңа сөздер
үйрету; ... ... сөз ... ... ... сол ... ... мағыналарын тереңірек ұғындыра түсу т.с.с. мақсаттарды
көздей отырып, таңдалған. Осыған ... ... ... ... ... ... М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев,
Ж.Аймауытов, М.Әуезов, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, ... ... ... сөз ... ... мен ... сөз қазынасы – ... ... ... ... болса да, үзінділерберуге
тырысқан.Соның арқасында оқушылар ана тілін жоғары ... ... өзін оқу ... ... ... ... ... жүргізіледі. Мәтінді, ондағы жаңа
сөздерді дұрыс қабылдау үшін, ... ... ... ... ... емес. Мысалы шаңырақ, ақ алтын, көкжиек сөздерін дұрыс түсінбесе,
дұрыс қабылдай алмайды,оларда елес тумайды.
Түсініксіз сөздер мен ... ... үш ... ... ... ... дайындық кезеңі;
• Мәтінді оқу барысында;
• Оқып шыққаннан кейін.
Мәтінді оқуға дайындық кезеңінде ... ... ... қиындық
келтіретін сөздер түсіндіріледі. Мұнда тағы бір есте болатын жағдай –
шығарманы оқымас бұрын онда ... ... ... ... сөздердің барлығын тізіп алып, шетінен түсіндіру керек деген ... ... ... ... ... ... қарай өзінен-өзі
түсінікті болатынын ескеру қажет және оқылмас ... көп ... ... ... ... ... ... да, оған қайта оралу
керек болады.
Шығарманы оқу ... ... ... қысқаша ғана
түсіндірілетін сөздер немесе синоним арқылы ... ... ... ( ... лашық – кішкентай үй немесе отаршылар –
қанаушылар, т.с.с.). Алайда оқу барысында сөз ... ... ... жүргізу талабы қойылады. Өйткені оқып келе жатқан
материалдарды үзіп тастап, сөзді түсіндіруге кірісу – ... ... ... ... ынтасы мен қызығуын тежейді де, балалардың
бір қатары онан әрі ... ... ... ... ... ... өзін алсақ, «отаршылар – қанаушылар» дегенде,
балалардың бұрыннан дайындығы болмаса, қанаушының ... ... ... ... оны ... ... ... сияқты көбірек
сөзбен дайындық кезеңінде түсіндіруге тура келеді.
Ал өлең оқу барысында қиын ... ... ... ... жұмысы өлеңді оқымас бұрын немесе оқып болған соң жүргізіледі).
Өйткені өлеңнің ырғағы, дауыс мәнері бұзылып, ... ... ... ... ... тереңірек ұғыну үшін немесе олардың
сөздік қорын молайта түсу мақсатындағы сөздік жұмысы мәтін оқылғаннан
кейін, яғни шығарманың мазмұнын талдау барысында түсіндіріледі.
Сөздер мен ... ... ... ... ... ... ... білу үшін, «Батырақ» деген не? деп сұрап, өте
шығуға ... ... ... кездесетін мұндай сөздерді өзі әңгіме
айтқанда, әңгімесінің ішінде, ал балалардың әңгімесін ... ... ... ... ... ... тиіс.
Cөздік жұмысын жүргізгенде, мұғалімнің есінде болатын жағдай –
сөздік жұмысын ... өз ... ... ... ... үшін оқу ... жаңа сөз ... оқушыларда осы сөзбен
байланысты қандай елестер барын ашуға ... ... Егер ... елестер
жоқ және жеткіліксіз болса, мұғалім ... ... оның ... оған анық сипаттама береді. Психологтардың айтуы бойынша,
сөздік жұмысының әдістемесіндегі басты талап – сөз бен ... ... ... ... ... ұштастырып отыру. Өйткені
сөз бейнесі бала санасында нақты елестің ... ... ... жаңа ... ... меңгертудің тәжірибеде
сыналған мынадай тәсілдері бар:
1. Бастауыш сынып ... жаңа ... ... ... ... ... бірі – сол сөз ... заттың не
құбылыстың өзін көрсету.
2. Зат не құбылыстың суретін, макетін, қатырылған сұлбасын көрсету
тәсілі.
3. Берілген сөз мағынасын синонимдер арқылы ... ... ... ... ... айқын танытудың тиімді
тәсілдерінің бірі - ... ... ... ... ашу және ... ... ... оқушылар
бейтаныс сөздің мағынасын өздеріне бұрыннан таныс сөздер арқылы
анықтайды. Мысалы: (2-сынып ана тілі). ... ... ... бала (Б.Соқпақбаев). Бұл сөйлемдегі қағілез ... ... ... тілалғыш, пысық деген синонимдер арқылы
танытуға болады.
Оқушылардың сөздік қорын байыту мақсатында қолданылатын бұл әдістің
есте ... тағы бір ... бар. ... ... кез келген
сөздің өзіне тән реңкі болатыны белгілі. Демек олардың мағыналары қанша
жақын ... ... дәл ... ... ... кездескен
жаңа сөздің мағынасын оның синонимдері аоқылы ... ... ... бере ... де тура ... Мұндай анықтама беру
кезінде мұғалім мағынасы түсіндіріліп отырған сөздің мағыналық ... ... ... ... ... өткен жөн.
Бастауыш сыныптарда пайдаланылатын пән оқулықтарында тұрақты сөз
тіркестері кездеседі. Сабақ барысында мұндай фразеологизмдерді де синоним
сөздер ... ... ... ... ... мақсатында
сөйлемдер құралады. Мысалы, көзді ашып жұмғанша – тез, лезде; көзі ілінді
– ұйықтады; өлейін деп тұрмын – қатты ... су ...... жүрек
жұтқан – батыр,ер т.б. Тұрақты сөз тіркестерін парафразамен ... ... ... ... ... Астана - әсем қала,
Қазақстан Республикасының астанасы - әсем ... ... ... оқушылары кездесу өткізді. Қазақтың тұңғыш ғарышкерімен мектеп
оқушылары кездесу өткізді.
4. Сөздің морфологиялық ... ... ... ... ... мағынасын морфологиялық құрамын талдау ... де ... Бұл ... ... ... ... ... жаңа сөз жасау жолдарына қаныға түседі.
5. Оқушылардың жаңа сөз мағынасын меңгертудің тағы бір ... ... ... ... ... ... ... мен құбылыстар
негізгі және ... емес ... ... Қай нәрсеге
болмасын анықтама беру деген сөз оның ... ... ... не ... деген сөз емес. ... ... ... анықтама бергенде олардың басты белгілерін қамтудың
өзі де жеткілікті болады.
Мысалы, адам екі аяқты, екі ... тік ... деп ... ... ... еді. Ал адамның негізгі белгісі оның
саналылығы мен бір-бірімен тіл ... ... ... ... ... анықтама беру
жеткіліксіз.Мұғалім белгілі бір ... ... ... ... осы ... естен шығармағаны дұрыс. Мысалы,
схна, саябақ, еңбекақы, шаңырақ т.б. ... бұл ... ... ... ... ... Сахна - әртістер
мен әншілердің өнер көрсететін орны. ...... киіз ... ... шеңберлі төбесі.
6. Жаңа сөзді сөйлем ішінде пайдалану тәсілі. Кейбір жаңа сөздердің
мағынасы сөйлем ішінде пайдалану арқылы да түсіндіріледі.
7. Сөз мағынасын ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерінің бірі – ... ... ... отырған жаңа сөздің
антонимі оқушыларға бұрыннан белгілі сөздер болуы тиіс.Сөздердің
мағынасын антонимдері арқылы түсіндіру әлдеқайда тиімді. Мысалы,
ирек-түзу, баяу-тез, ... ... ... ... қоян ... Сөздерді антонимдерімен салыстырып
қана қою жеткіліксіз, сонымен бірге бұл сөздермен сөйлем құрап
түсіндірілсе, ... ... ұзақ ... ... ... ... ... мысалдар келтіре отырып
түсіндіру тәсілі. Мысалы,батыр, ... ... ... ... ... ... сияқты аға
ұрпақтың ерлік істері арқылы ашу.
ә) көркем мәтіндегі бейнелі құралдарды үйрету;
Көркем мәтіндегі ... мен ... ... ... ... бала ... айқын бейне жасайды;олар тілдің бейнелік
құралдары болып табылады. Мұндағы ауыспалы мағынада қолданылатын сөз ... троп деп ... ... ... қылыштай кесіп түсетін
өткір де дәл, сезімге әсер етіп, сөйлеуде ... ... мен ... ... балалардың сөздіктерін жетілдіре түсетін
қызмет атқарады.
Троптың ең қарапайым түрі - теңеу болып табылады. Теңеу ... ... ... де ... (2-сынып, 42-б.)Ананың тікенекті арқасыда
балаға мамықтай жұмсақ, - депті Төле би.Мұнда балаға ананың ... ... ... ... өте ... ... көрсету үшін
«Ұлтарақтай жеріне егін егіп», - дейді.
Теңеу ... ... ... жиі кездеседі.
Теңеу сөздермен жұмыс тек логикалық жағынан ғана жүргізілмей, оқушы
қиялында сурет, бейне туғызатындай тапсырмалар ... ... ... ... елестетіңдерші, айнала опадай оппа қар. Оған топырласа, ... ... ... ... ... ... ... солай ойнайсыңдар ма? Ондай
қарды кім көрді, ол қандай қар?». Балалар ... ... ... ... ... жұмсақ... деген сияқты теңеулер табады. Оқушылар көпшілік
жағдайда қарапайым, жай теңеумен сөйлейді.
Эпитет – ... мен ... ... және ... ... ... ... айқын бейне жасайтын көркем анықтама.
Эпитетпен жұмыс жүргізгенде «Бұл зат неге осылай бейнеленген, басқаша
айтуға болар ма еді?сияқты ... ... ... та алма алма
ағашы, жемісін біздер теретін» (М.Әлімбаев, 2-сынып).
Бейнелеп сөйлеу жағынан ең күштісі – метафора. ... бір ... бір ... ... ... айқын, әдемі сурет жасайды. Метафора
– троп ішіндегі ең әсерлісі ең көп қолданылатын түрі. ... ... түрі ... ... ... ... ... кейіпкерлер
де, мәтіннің тілі де тура айтылмай, астарлап, басқа мағынада айтылады.
Метафора, аллегориямен айтылған шығармаларды ... ... ... деп, ... ... ... ... жоқ.Балалар алуан түрлі
мультфильмдерді көргенде немесе өздері түрлі ... ... ... арқылы айналадағы шындықты таниды.
Метафораны түсіндіру 1-сыныптан басталады. Мысалы,
«Әсемпаз болма әрнеге,
Өнерпаз болсаң әрқалан.
Сен де бір ... ... тап та, бар, ... Абай ... толып тұрған метафора. Ақын балаларға айтқысы келген
ойын мұғалім; «Қызықай ... ... да, ... да жүгіре берме, өз
мүмкіндігіңді шамалай біл, дүниеде өз ... таба біл, ... ... ... ... ... қажетті жерге қызмет ет» деген сияқты сөздермен
түсіндіріп, жеткізуді талап ... ... ... ... ... ... құралдарын
танытуда оқушылармен істелінетін жұмыстардың бастылары:
1. мәтіннен бейнелі сөздерді табу;
2. ... ... ... тапқан немесе мұғалімнің көрсеткен
сөздерінің, сөз тіркестерінің мән-мағынасын түсіндіру;
3. ... ... ... сөз ... ... көз ... ... бұрын айтылған, талданған ... ... ... ... ... ... құрастырған әңгімелерінде, жазған
шығармалары мен мазмұндамаларында пайдаланады;
5. дауыс ырғағын келтіріп үйрету, мәнерлеп оқуға ... ... ... ... жұмбақтар ойлап құрастыруға арнайы жаттығулар
жүргізу.
Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, сөздік қорын дамытып, қалыптастыруда тіл
дамыту жұмысының көлемі ... ... ... ... ... басқа синонимдер, антонимдер, омонимдер ... ... ... ... ... тапсырмалар жатады.
б) синонимдермен жұмыс;
Қандай тіл ... оның ... ... мен ... ... көрінеді. Ал қазақ тілі синоним сөздерге ең бай тілдің бірі болып
табылады. Оған ... ... ... ... ... тілінде алғаш
шығарған белгілі ғалым, профессор Әсет Болғанбаев «Шыдамсыздану» сөзіне 13
синоним, ... ... 12 ... ... ... 15 синоним, т.с.с.
берген. Осы кітапта ғалым: «Жас буындарды тілге жетік етіп ... ... ... ... дұрыс пайдалана білуге үйрету керек.Олүшін,
ең алдымен, мектептерде оқушыларда білетін сөздерінің мағыналарын ... дәл ... ... дағдыландыру қажет. Әсіресе, синониом сөздерінің
нәзік мағыналарын қалай ажыратып, қалай қолданатындықтарынша қатты ... ... ... тілейді. Мұғалімдер... оқушылардың сөздерді қалай
болса солай, жауапсыздықпен теріс қолдана салуына төзулшеріне болмайды», ... деп ... ... ... ... былайша ұйымдастырылуы тиіс:
• оқылған мәтіндердің ішінен мағынасы жағынан ... ... табу және ол ... мағыналарының реңктерін
түсіндіру;
• осы сөздердің әрқайсысына мағыналары жақын келетін сөздер табу.
Синонимдермен жұмыс ... ... ... ... ... арқылы
анықтау болып табылады.
Бастауыш сыныптарда жүргізілетін синонимдермен жұмыс
жүргізудің негізгі түрлері:
1. мағынасы ... ... ... іріктеу және бір топқа жинақтау.
Мысалы: жүгіріп келеді, қарап тұр, ... ... ... ... тұр, ... келеді, көзін алмайды т.с.с.Бұл жағдайда балалар
мәтінді түгел, тиянақты оқуға тырысады.
2. синонимдерді заттың немесе құбылыстың бір ... ... ... күшейте түсу я болмаса азайта түсу жағына қарай ... құла ... ... ... ... құртақандай,
титімдей.
3. мәтіндегі сөзге синонимдер табу. Мысалы, қорқу сөзіне зәресі ұшу,
жүрексіну, құты қашу ... Бұл ... ... ... ... ... немесе алмастыру. Мысалы, (2-сынып, ана тілі, 22-
б). Ақырында, еңбегі зая кетпей, күзде бір дорба бидай алады.Зая –
құр ... ... ... Оқушыларға әр тапсырманы өткен соң оқулықтағы синонимдерді және
сабақ барысында өздері тапқан синонимдерді,қолданылған синонимдерді
«синоним сөздігі» ... ... ... ... сыныптарда оқушыларға тілдегі омон.им деп аталатын
құбылыстан ... беру не үшін ... ... ... сөз ... ... ... анық
түсінеді.
Екіншіден, омоним туралы анық ұғымдар алған оқушылар ... ... ... көп ... сөздерден ерекшелігін оңай түсінетін
болады.
Үшіншіден, тілдегі омонимдердің және көп ... ... ... ... ... ... ана ... мәтіндерде кездесетін
омонимдерді оңай түсіне алады.
Демек, балаларға бастауыш сыныптардан-ақ синонимдер, ... ... ... ... белгілі сөздердің омоним сыңарларын
түсіндіру олардың сөздік қоры жетілдіріп, байытудың бір ... ... ... ... ана ... Атасы солай қарай беттегенде,
Мұхтар бұрыннан көзтаныс, қыстай көрмеген осы ауылдың ... ... ... ... 1. ата – ... ... 2.ата –
(«тұстап айт» деген мағынада).
г) антонимдермен жұмыс;
Антонимдер – мағыналары бір-біріне қарама-қарсы сөздер.Олар сөйлеу
барысында антитеза ... ... ... ... үшін ... ... жұмыс та, синонимдер сияқты рпо.жүйелі
түрде мәтіндерді ... ... ... ... ... ... ... отырады. Мысалы, (2-сынып, ана тілі, 64-б).
Мейлі жас, мейлі кәрі ... деп ... пана деп сені ... нұр мен нәрі мол,
Диқансың және кеншісің, және ... ... ... ... асты ... ... толық мәнерлеп
оқылған соң, ... ... ... ... ... ... олардың антонимдерін табуға тапсырма береміз. Немесе (2-сынып, ана
тілі, 65-б). «Мөрте мен Зөре» мәтініндегі мына ... ... ... ... ... ... балалары Бөртені жақсы көріп кетті».
Антонимдер мақал-мәтелдерде, халық ертегілерінде адалдық пен ... пен ... ... пен жек көрушілік, өтірік пен ... ... ... үшін жиі ... ертегілерде жағымсыз
бейнелер жөнінде айтылатын болғандықтан, антонимдер жиі кедеседі.Мысалы, (2-
сынып, ана тілі, 21-б). «Ақ бидай» ертегісіндегі ... ... ... ... ... де, кіші де құстарға ... ... ... ... ... ... ... ертегі құрастыруды
тапсырамыз. Бұл балалардың ... ... ... сөз ... ... бір ... ... жүріп отыруы тиіс. Мұндағы
негізгі мақсат оқушылардың өздері пайдалана ... ... ... көп ... ... ... мағыналы сөздерді оқушылар жиі қолданады, бірақ ол сөздердің көп
мағыналы екенін олар ... ... ... ... ... ... бір
сөздің бірнеше мағынасы болатыны оқушыларды таңғалдырады. Бірақ оқушылар
бір сөздің ... ... тез ... «Ана ... ... көп ... ... жиі кездеседі. Мысалы, түс – түс көру;
заттың түсі; аттан түс, т.б. Ай – ... ай; ай - бір ай ... ... ... көзі; күн – бір күнгі мерзім; күнкөріс, ... ... ана ... ... көзі ... ... ... тауға тығылды,-
деген өлеңде (Ө.Ақыпбеков) асты сызылған сөзді былайша түсіндіреміз.
1.көз (адам мүшесі)
2.көз (тіршіліктің көзі)
3.көз (заттың не құбылыстың көзі).
Немесе, (2-сынып, ана ... 11-б) ... ... ... ... ... ... атты шығармасындағы «Қас қарайды. Қой қотанға келді.
Арбаны төңіректеп, сүйкеніп сиырлар тұр. Үй басы есік ... от ... ... ... ... ... ... сөйлем қатарындағы бас сөзі
бірнеше мағынада қолданылатынын ... ... осы ... ... ... табуға тапсырма береміз.
е) қанатты, нақыл сөздермен жұмыс;
Бастауыш мектеп жасындағы ... ... ... тұрақты сөз
оралымдары көп кездеседі. Қанатты ...... ... ... ... ... ... тастай» дегенді тапсырмасын бұлжытпай
орындап, жақсы оқитындарға айтады. Қанатты ... ... тағы ... кіремін, таудай болып шығамын», - деген сөзден ... ... ... қанатты сөздерді танытып, ... ... ... ... ... ... қалай түсінетіндерін сұрап,
қандай басқа қанатты сөздерді білесіңдер? ... ... ... ... ... түсіндірілген қанатты сөздерді және өздері айтқан қанатты
сөзді «Қанатты сөздерге» ... ... ... ... ... ... ... тілін, ойын дамытуда мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаштардың
маңызы жөніндегі мәселе өз алдына зерттеуді қажет етеді. Оқушылардың ... ... сөз ... ... мақал-мәтелдер мен
жұмбақтардың, жаңылтпаштардың орны ... зор. ... ... 2-
сыныпқа арналған ана тілі оқулығында 29-мақал-мәтел, ... ... ... ... ... ана тілі ... мәтіндердің соңынан
беріліп, әрбір тарау ... ... ... ... ... ... мәтіндердің мазмұнымен
байланысып, тақырып тынысын күшейте түседі. Мысалы, (2-сынып, ана ... ... ... ел ... ... ... ... «Кім еңбек етсе, сол –
тоқ», ... наны ... жаны ... беріліп, талданып, мән-мағынасы түсіндіріледі. Мұнда еңбек
сөзін, тек бейнетпен, ... ... ... ... ... ... жетудегі адал іс-әрекет екені ұғындырылады. Балаларды еңбек етуге
тәрбиелесек, осы арқылы сөздік қорына сөз қосылады. ... ... ... ... ... ... ойланады, мидың үлкен жарты шарының
аналитикалық-синтетикалық қызметі іске асады және ... ... ... сөздердің мағыналарын түсінуге мүмкіндік жасалады.
Мақал-мәтелдерде поэзияға тән ырғақ, саз, ... ... ... де бар. Мысалы, «Еңбек еткен - емеді», «Ер ... ... ... ... ... езулік дыбыстар үйлесімдігі немесе «Ақыл –
жастан, асыл – тастан» сияқты ... жуан ... ... жеке ... сөз бен ... ... дұрыс оқуға көмегін
тигізеді.
Бастауыш сынып оқушыларына мақал-мәтелдерді үйрету арқылы ... ... ... сөз ... ... жұмысы жүйесіз, негізсіз,
бағытсыз, кездейсоқ іске асырылмайды.Бастауыш сынып кезеңі – баланың сөдік
қоры ... ... де, ... ... қалыптасатын кезең. Олай болса,
тіл тазалығы, ой дәлдігінің атадан балаға мирас болып келе ... ... мен ... бір ... ... ... көзқарасын
кеңейтсе, екінші жағынан сөздік қорын байытады.
К.Д.Ушинский бастауыш сынып балаларына мақал-мәтел үйретудің пайдасын
айта ... оның ... ... ... немесе адам тұрмысының шындық
құбылысын ... ... және ... ... ... ... ... кейде
сиректеу болса да, жеке сабақ арнаудың да ... ... ... ... негізінен, оның шешуін табу бағытында
жүргізіледі. Ол үшін нәрселерді, ... ... ... ... іздестіру жолымен табу әдісі ұсынылады. Мұндай ... ... ... қай ... ... ... ... ізделетіні
айтылады. Мысалы, «Іздесем, ізі жоқ, бауыздасам, қаны жоқ» ... ... ... Бұл ... ... ... ... керектігі, оның суда
болатыны ескертіледі. Мұндай бағыт берілмеген жағдайда балаларға қиындық
түседі.
Ал жұмбақтың құрамындағы метафоралық ... сол ... ... табу ... ... ашылады. Мысалы, жоғарыда айтылған
жұмбақты шешу ... ... ... ... ... ... ... Олардың ізі болмағанымен, қаны болатыны, ал біздің жұмбағымыздағы
нәрсенің қаны да, ізі де жоқтығы айтылады.
Жұмбақтыңшешуі ... ... ... арқылы метафоралық
бейне ашылады.Жұмбақта қандай із жөнінде айтылады? Мұндағы бауыздау сөзінің
мағынасын қалай түсінуге болады? (қайықтың тұмсығымен су ... ... ... ... ... қолы жоқ, шиыр-шиыр жолы көп» жұмбағының
құрамындағы сөздердің де әуелі тура ... ... кез ... ... ... ... алмайтындығы, салған іздің сөйлеуі дегеннің не екені
сұралады. Осы ... бұл ... ... оқу ... ... ... ... олардың ішінде қозғалатын, жүретін ... бар ... Егер ... оны таба ... болса,
«Оқу құралдарының ішінде қайсыларында жол бар?» деген сияқты сұрақ арқылы
дәптер мен кітапта жол болатыны ... ... соң ... сызық
жолдың сөйлей алмайтыны, сөйлейтін жол – жазу екені, жазу жолын қалам,
қарындаш салатыны айқындалады.
Бастауыш ... ... ... қоса ... Әсіресе, бала тілін ... рөлі зор. ... 1) ... ... 2) сөздерді анық айтуға жаттықтырады.
Оқушы меңгерген жаңылтпаш ... ... ... оқу жылы ... ... арқылы айқындауға болады. «Кім жаңылмайды?», «Жаңылтпаш
жаңылдырады», т.с.с. атпен ... ... ... ... ... ... «Төмендегі сөйлемдерді үш қайтара айтқызу ... ... ... деп, мына ... ... Назар нараз.
2. Нан арзан, нар арзан.
3. Назар, нараз, нар арзан.
4. Назар,нараз, нан ... Он нан ... ... ... ... азар, нар азар.
Жалпы оқушылардың қабылдау, есте сақтау, ойлау, қиял ... ... ... ... ... ... ... түрлері
қандай жүйемен, қалайша берілу керектігі анықталуы қажет.
Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытуда ертегілерді оқыту
өте маңызды. Ертегілерді оқу арқылы ... ... ... ... ... ... ... сіңіреді. Ертегінің тілі
түсінікті, қанатты ... мен ... ... бай ... ... ... ... ертегі оқушыны халық қазынасына ендіреді,
халық рухымен араластырады.
Ертегі балаларды жоспар жасауға үйрету үшін де өте ... ... ... ат қою, ... ... салуға болатынын анықтау, т.б.
жұмыстарды 2-3 – сыныптар орындай алады. Ертегіні ... ... ... ... бір ... игереді. Сондықтан бірқатар ертегілерді
оқығанда, жалпы идеясын ғана әңгімелеп, мазмұнын ... ... ... ... ... ... отырып, тілін дамытуда мысалдардың алатын
орны өзгеше.
Әдеби шығармалардың басқа түрлерінен ... ... ... ... айтылатыны:
• мысалда белгілі бір үгіт, тәлім-тәрбиелік мән болатыны:
• оның ... ... ... ... ... ... суреттелген оқиғаның
тартымдылығына қызығады, оны шындық деп қабылдайды. ... ... ... ... ондағы суреттеп отырған жан-жануарлары кімдердің
бейнесі, оны кім деп түсінесіңдер? ... ... қою ... болар.
Өйткені жұмысты мұндай әдіспен жүргізу – оқушылардың ... ... ... жояды. Сондықтан одан алған әсерлері әлсіремей, ... ... ... ... ... ... ... түсуіне
жағдай жасайтын әдіс-тәсілдер қарастырылады. Ол үшін алдымен ... ... ... ... шындық, өмірде болатындай етіп
түсіндіру қажет. Ал мысалда суреттелгендер ... ... ... ... ... береді, өйткені қарға, түлкі сөйлемейді ғой деген ... ... жоқ. ... ... балалардың өздері де жақсы
біледі, сонда да оны ... ... ... ... ... қоятын жай – оқушыларға олардың мазмұнын
қабылдащту және ... ... ... ... ... ... төмендегідей жолдармен оқытуға болады:
1. Оқылатын мысал жөнінде мұғалім алдын ала әңгіме ... ... ... ауырлық келтіретін сөздердің (сол
мысалдың ішінде кездесетін) кейбіреулерін кірістіре ... ... аша ... ... ... әуелі нақышына келтіре өзі оқиды, сонан кейін
оқушыларға оқытады.
3. Мысалдың мазмұны талданылады.
4. Мысалдың кей жерлерінен үзінді ... ... ... ойдың не екені қорытындыда әңгімеленеді.
5. Мысалдың мазмұнына ұқсас өмірде кездесетін іс-әрекеттерден
мысалдар келтіріледі.
6. ... ... ... ... ... ... қиялына шығармашылық бағыт бере отырып,
тілін ... зор ... ... ... ... ... ... сөздік қорын байытудағы
орны.
Ұлттық оқулықтарымыздың іргесін ... ... ... ... ... оқулықтарынан бергі кезеңде қалыптасып келе
жатқан ... 1918 ... ... ... мектептері туралы» қаулы бұзып
жіберді. Таптық көзқарасты ... ... ... ... ... ... ... жіберген оқулықтар мен оқу бағдарламалары
басшылыққа алынды.Әсіресе «халық жауларын» талқандау секілді әйгілі ... ... ... ... ... ұшырап, оқулық жазу ісі
іркіліске ұшырады.
Жас ұрпақты тәрбилеу ісі қоғам ... қай ... ... ... сай ... ... асырылып отырады. 50-60-шы
жылдарда алдыңғы орынға ана тілін оқыту әдістері мен оқу ... ... ... беру арқылы балалардың таным қызметін кеңейту, ... алға ... ... ... ана тілі ... ... ... ғылыми тұрғыдан оқушылардың әдеби сөздік қорын кеңейту,
байыту ... ... ... ... бастауыш сыныптағы ана тілінің бұрынғы оқулықтарында
саясатқа баса көңіл бөлініп, ұлттық ерекшелігіміз, ... ... ... ... жаңа ... жаңа ... оқыту жолы көзделуде.
Зерттеу әдістері де өзгерді: тұтас сыныптар мен зерттеу жұмыстары ... ... ... тұсы білім мен дағдыны ... ... ... ... ... ... ... болды.
Сонымен бірге төменгі сыныптарда қазақ тілі мен ана ... ... ... ... ... ... ... оқу арқылы есте сақтап, өз
ой-пікірлері мен тұжырымы ... ... ... сай ... ... арттырып, ойын жүйелі жеткізе білуге дағдыландыру
болмақ.
Қазіргі мектеп оқушыларының ойлау мен ... ... ... ... өткір қойылуда. Ал сөйлеу – ауызша және ... ... ... ... сөйлеу икемділіктерін дамытуда әліппені, қазақ
тілі мен ана тілі пәнін оқытудың маңызы ... ... ... ... ... ... ... арқау болуда.
Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытуда оқулықтар мазмұнына жаңа,
күрделірек мазмұн беру арқылы олар таным ... ... ойын ... ... ... ... ... тигізеді.
Қазақ тілінің жұмсалу аясына, тіл тазалығына қатысты қазақ тілі
фонологиялық жүйесінің ... ... ... ... ... ... өзге тілдерден енген сөздерді жаздырып, оқытуда
белгілі бір жүйенің ... ... ... келеңсіздіктерге
статистикалық талдау жасалынып, мектеп оқулықтарындағы олардың ... ... ... жазылуын реттеуді бастауыш сынып оқулықтарынан
бастау туралы ұсыныс, пікірлер айтылған.
Мектеп ... ана ... ... ... үшін ... ... қор мен оның құрамын анықтап, оны
жетілдіру жолдарын қарастыру, сөздердің ... ... ... тіл
заңдылықтарын түсіндіру, мектеп оқулықтарының тілдік ерекшеліктерін анықтау
секілді теориялық мәселелер де қамтылды.
Бұл жұмыстың басты мақсатының бірі – ... ... ... ... оны ... ... ... Ол үшін мектеп оқулықтарының
мәтіндеріне тілімізде жиі кездесетін және сирек қолданылатын ... бар, жаңа ... ие ... ... ала білу ... Бұл ... үшін бастауыш сынып оқулықтарына ... ... ... ... ... қорды анықтап алу керек.
Сирек қолданыстағы сөздероқулық тілінің байлығын, болашақтағы бастауыш
мектеп оқулықтарының сапасын жақсартуда лингвистикалық зерттеу ... ... ... жаңа ... ие, ... ... құндылығы
жоғары сөздердің қамтылуы болашақта оқулық құрастыру барысында ескерілуі
тиіс. Ал, бастауыш ... ... ... ... алу нәтижесінде
кейінгі жылдар оқулықтарында кездеспейтін сирек қолданыстағы , сөзжасамдық
қабілеті өнімді, мағыналық ... ... ... лексикалық минимумы
әзірленді. Бұл бастауыш сынып оқулықтарын құрастыруда құнды ... ... ... алғанда, баланың екінші сигналдық жүйесі
ретіндегі сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... сигналдар оған қызмет етеді. Ал, сөздік қоры мен ойлапу жүйесі нашар
дамыған балалардың сөз байланыстары тек белгілі бір ... ... ... ақыл-ой қызметін активтендіру және ұйымдастыру нәтижесінде ғана
білімді меңгертуге болады. Сондықтан да, мектепте лексика мен ... ... ... ... яғни ... ... ... үшін мектеп ... ... ... ... ... ... ала білудің айрықша маңызы бар.
Мұнда ... ... ... жас ... де ... қажет. Ол
үшін әрбір сыныптағы сөздердің санын анықтап, тілдік ... ... ... жиі ... сөздердің минимумдарын әзірлеу керек.
Бұл мақсаттардан бастауыш сынып оқулықтарын лингвистикалық ... ... ... сандық нтижелерді сапамен ұштастыру бағытында әрбір кезең
аралығындағы ... ... ... ... ... ... ... кезеңге тән сирек қолданыстағы лексикалық
тұлғаларды іріктеу,танымдық қызметі жоғары болғанымен, ... ... ... ... ... ... оқулықтарынан сұрыптау 50-
жылдардағы тіл тарихына қатысты материалдарды қамтуымызға негіз болады.
Оқулық мәтіндерінің ... мен ... ... ... ана тіліміздің грамматикасын оқытуды ұйымдастырумен бір деңгейде
аса маңызды рөл атқарады. ... ... ... ... ... ... сөздердің парадигмалық арақатынасы фактілерін зерттеу және
синтаксистік ... ... ... ... ... мен ... байланыстырушы грамматикалық көрсеткіштерді ... ... Осы ... ... ... ... ... сынып
оқулықтарының морфологиялық құрылымының кейбір ... ... ... ... ... құбылыстарды сандық және сапалық жақтан анықтауда
зерттеліп отырған материалдың белгілі бір ... ... ... ... беретін лингвостатистикалық әдіс-тәсілдер
қолданылуда (Қ.Бектаев, А.Жұбанов, Ә.Ахабаев, Қ.Молдабек т.б.). ... ... ... ... ... (БСО) ... ... мен
морфологиясына қолданып, ондағы ... және ... ... ... ... ... ... сөздердің қолданылымындағы
кейбір тіл заңдылықтарын түсіндіру ... тіл ... ... ... ие
болып отыр.
Соңғы жылдары «Атамұра» баспасынан шыққан БСО зерттеген ... ... ... ... ... олардың оқушылардың тіл
байлығын арттырудағы маңызын ескеріп, оны дамыту жолдарын қарастырды.
2.2 Сөз ...... ... ... ... дұрыс
сөйлеуге үйретудегі оқыту қызметі ).
Шығармашылық еңбек оқушылардың оқу және тәрбие жұмыстарын жетілдірудің
бір ... ... ең ... мұғалімдерден терең және берік
білімді, мол ... ... ... ... ... - оның ... табалдырығышн алғаш аттағанда
күтіп алып, әріп ... ... ... ... ... – адамдардың
өмірге көзқарасын, сенімін қалыптастыратын, оларға өмірден өз ... ... ... ... ... білім-тәрбие нәрін шашып, адамгершілік
нұрын төгетін қоғамдық қайраткер, ойшыл тұлға.
Психология-педагогикалық зертеу мәліметтеріне қарағанда Ф.Н.Гоноболин,
Н.В.Кузьмина, А.Сластенин, А.Н.Щербаков, т.б. ... ... түрі ... бірі ... қабілеті.
Сөйлеу (экспрессивті) қабілеті – тіл арқылы өз ойын, ішкі сезімін
нақты, түсінікті етіп жеткізе ... ... ... ... қазақ тілін жас ұрпаққа үйретудің
тиімді әдістемесі ... ... етіп ... ... ... ... ... тілінің қоғамдық қарым-қатынастардың барлық салаларында:
саудада, тұрмыстық қызмет көрсету мекемелерінде, ... ... ... барлығында да қолдану аясының кеңи түсуін қамтамасыз ету міндеті
қойылуда. Мұның өзі қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... рөлін де күшейте түсетіні мәлім. Осыған
орай, жас ұрпаққа білім беру, ... ... ... мен ... өз ... ... қорытынды жасай алуға баулу, ... ... жеке ... мен ... даму ... ескеру,
мектептегі оқу-тәрбие жұмыстарының алдында тұрған басты міндеттердің ... Бұл ... ... бастауыш сыныптарда балаларды ауызша,
жазбаша тілін дамыту жұмысын күн тәртібіне ... ... етіп ... ... тіл ... – бір сыпыра ғылым өкілдерінің бірігіп шешуін
талап ететін психологиялық, педагогикалық және лингвистикалық ... ... ... тіл дамыту мәселесі белгілі себептермен
осы уақытқа ... ... ... ... ... объектісі бола
алмады.Балардың туған тілін үйрену аясы бірте-бірте тарылып, көптеген көкей
кесті жайттары өз ... таба ... ... оқыту барысында ұлттық ... ... ... тіл ... ... ... да кері әсерін тигізді.
Оқулықтар мен оқу құралдарының тілі тым ... ... ... сыныптарға
арналған мақал-мәтелдер жұмбақтар мен жаңылтпаштар, шешендер мен билер
сөздері жинақ ... ... ... ... ... ... «Ана ... қосымша «Хрестоматия», грамматикаға ... ... ... ... ... Сондай-ақ ертерек кезде шыққан ... «Тіл ... «Тіл ... оқу ... да ... басылмады.
Осындай кемшіліктер бастауыш мектеп мұғалімдердің жұмысында мынадай
басты олқылықтардың орын алуына әкеп ... ... ... тіл дамыту жұмыстары педагогикалық психология
ғылымының соңғы жетістіктері мен дидактиканың негіздері принциптеріне сай
анықталған ... ... ... да бұл ... ... деңгейде білім беріп, қандай деңгейде ... ... ... ... ә) тіл ... жұмыстары бастауыш сыныптарда
жасөспірімдердің ... мен есте ... ... ескеріп, ойлауы
мен қайта жасау қиялын жетілдіретіндей, сөйтіп, шығармашышылық қабілетіне
қозғау салатындай дәрежеге көтеріле алмады;
б) тіл ... ... ... ... лингвистикалық
талаптардың бағдарламада нақты көрсетілуімен және қажетті құралдардың
жоқтығынан бұл ... ... ... ... ... ... жүргізілмеді;
кейбір мұғалімдердің осы жұмыстағы жетістіктері басқа мектептерге
таратылмады.
Қазіргі ... ... тіл ... жұмыстарындағы осы
көрсетілген олқылытарды ... ... ... ... ... көздейтін осы жұмыста негізінен мына сияқты ... ... ... ... ... ... ... түсетін,
оларды қажетті дағдылар мен іскерліктерге төселдіретін тіл дамыту жұмысының
мазмұны мен жүйесін анықтап, әдістемесін жасау. Бұл үшін орыс және ... ... ... жүрген жұмыс-тардың мазмұны мен жүйесі
зерттеліп, олардың ішіндегі біздің ұлттық ерекшеліктеріміз бен ... ... ... сай келктін үлгілері іріктеліп алынды және
оларды ұйымдастыру жолдары іздестірілді. Сөйтіп, өз жұмысымыздың ... оны ... ... ... ... ... байқау арқылы
анықталды. Мұнда жұмыс ең алдымен
балалардың ұлттық салт – сана, дәстүр мен әдет – ... ... ... ... бастау алуына негіделді.
Тіл дамыту жұмысын оқушылардың психикалық танымдық қызметін ... ес, ... ... ... ... ... ... жүргізу жағы қарастырылды. Мұнда, әсіресе, бастауыш
мектеп оқушыларын ажырата ... ... ... ... ... ескеріліп, саналы ұғындыруға көңіл бөлу; ойлау операцияларының
және қиялдың қайта жасау мен шығармашылық түрлерінің іске ... баса ... ... ... ... ... ... жеке ерекшеліктеріне
(темперамент, мінез, қабілет) сай ... яғни ... ... толық
меңгеріп, орындай алатындай болу жағы қатты ескерілді. Байқау ... ... тіл ... ... мына түрлері (топтап көрсеткенде) сай
келетіні анықталды;
а) мәтін арқылы әңгімелеу;
ә) сурет бойынша ... ... өз ... ... ... – мәтелдермен, жұмбақ, жаңылтпаштармен, ертегі мысалдармен
жұмыс ұйымдастыру.
Осылайша сөйлемдер және ... ... ... ... үйрету
жұмыстары барысында сөздік жүргізіледі, бейнелік құралдар мен ... ... ... жұмыстарын жүргізуде мына мақсат көзделді;
а) оқушылардың бқылампаздқ танымын кеңейту;
ә) әр ... ... ... ... соның негізінде өз
беттерімен қорытынды ... ... ... айтуға, пікірлерін бір – бірімен
байланыстырып, себеп – саслдарлықты, тәуелділікті ажыратып, сақтай білуге
үйрету;
б) оқушылардың алған ... ... ана тіл ... сай, ... өз сезімін, ниетін, ойын дұрыс айтып, жазып бере ... ... ... ... ... ана ... ... оның
алтын қорын, тамаша сырлы, көркем де ... сөз ... ... ... ... ... білуге тәрбиелеу;
в) оқушылардың іскерлік қабілетін арттырумен қатар, оларды өз елінің
салт – санасын, дәстүрі мен әдет – ... ... ... халқына шын
берілген азамат болуға, бір – біріне достық, бауырластық сезімге, саналы да
белсенді еңбек ете ... ... ... да, үйде де ... ... ... негізінен үйрету; бақылау; жанр ... ... ... түрінде;
б) әңгімелеу мен сипаттама аралас келеді.
Оқушылардың тілін дамыту жұмыстары ... ... ... ... ... нәтижелерін қорыту әдістері арқылы және ойлаудың
салыстыру, талдау, жинақтау, жалпылау, нақтылу, дерексіздендіру, тұжырымдау
тәсілдеру, ойша ... ... ... ... ... арқылы
өтеді, сондай-ақ ассоциаплық әдістер де кеңінен қолданылады.
Оқушыларға теориялық білім бергенде, дағды мен ... ... тіл ... ... барлық түрлеріне ортақ мынадай негізгі
әдістемелік нұсқауды басшылыққа алған жөн;
а) үйретіліге тиісті жұмыс ... ... ... де ... ... ... тәсілдердің ең тиімдісін кеңінен қолдану;
ә)оқушылардың ынтасы мен ... ... ... ... ... ету;
б) естің түрлі заңдылықтарына сүйене отырып, материалдлың ұмытылмауына
жағдай жасау;
в) ойлаудың салыстыру, ... ... ... ... ... амалдары арқылы жаңа материалды меңгерту;
г) индукция, дедукция ... ... ... ... ... ... ... жасау, шығармашылық түрлерінің жұмысын күшейту үшін,
балаларға өз жандарынын әңгіме, өлең шығартуға баса назар аудару;
е) мұғалімнің ... ... ... әр материалдың өзіндік
ерекшеліктерін оқушыларға ... ... ... ... ... ерік
күшін арттырып, мүмкіндігінше өз беттерімен жұмыс істеуге үйрету.
Оқушылардың ... ... ... ғана оларға көмектесу. (Мұнда есте
болатын жай – тіл дамыту жұмыстарының ... ... ... ... мұғалімнің түсіндіруін қажает етеді,и ал осындай типтегі жұмыстар
қосылып өтілгенде, мұғалімнің ... ... азая ... ... дамыту жұмыстарынбалалардың саналы да жеңіл меңгеріп, берік
дағды мен ... тез ... ... ету ... ... ... пайдалану.
Оқушылардың тіл дамыту жұмыстарының тақырыптары оқушының күнбе – күн
көріп, бақылап, ... ... ... ... ... ... мен
құбылыстарынак, яғни балалардың оқығандары мен естігендеріне, экскурсияда
көргендеріне(табиғат, ... ... ... ... ... ... өздерінің іс - әрекеттеріне (ойын, оқу, еңбек) байланысты алынды.
Сонымен қатар бастауыш мектеп балалары үшін тақырыптың дерексіз, жалпы
алынбай, ... ... көп ... ... ... ауызша айқандарында болсын, жазған жұмыстарында ... ... ... жүйелі, логикалық байланыста білдірулеріне, бейнелеп, мақалдап
сөйлей алу, ... ... ... сөз ... ... түсу
іскерліктеріне баса назар аударылды.
Тіл дамыту әдістемесінде сөйлеудің ... ... ... құрылысы жағынан дамуы ... және ... ... беки ... ... ... тиіс екені қатаң қадағаланады.
Ол үшін ауызша және жазбаша сөзді өзара байланыстыра жүргізу ... ... ... ... іріктелді.
Бастауыш сыныптардағы тіл дамыту жұмысы оқулықтарда берілген теориялық
білімдерді шәкірттердің ... ... ... ... ... ... ... «шығарма түрінің ғылымы» (мәнерлік күші) мен ... ... ... қисыны, сөз талғау, тіл тазалығы, тіл анықтығы, тіл дәлдігі) меңгере
алу және әңгімелейтін объектінің сөздік бейнесін жасау ... « ... ... ... ... саналы түрде түсініп, оны толық игеру;
ә) мәтіндегі ойдың шегін ажырата алу;
б) бөліктерге ат қою;
в) материалды жүйесімен орналастыра ... тіл ... ... ... ... ... ... қолданып жүрген бастауыш сынып оқулықтары дидактикалық
жүйелілікпен түзілуі ... және тіл ... ... ... қаралуы
керек. Жас балалардың тілін ... ... қою ... ... алдымен
құралдар қажет. Бастауыш сыныптарға арналған түрлі ... ... мен ... сөздер, жұмбақтар мен жаңылтпаштар және шешендер мен
билер сөзінің жинақтары, сан алуан суреттер мен кестелер ... ... ... ... жөн.
Бастауыш сыныптарда ертеректегідей «Тіл ширату», «Тіл ұстарту», «Тіл
бақылау» сабақтары енгізіліп, осыған сай оқулықтар жасалғаны дұрыс дер ... және ... ... ... бар «Мазмұндама мәтіндері
жинағы» мен шығарма үшін тақырыптар ... ... ақ. ... ... үшін ... мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесі» оқулығымен
қатар, оның «Хрестоматиясы» шығарылып, ертедегі әдіскерлер ... ... жан ... ... ... туса ... ... оқушыларының тілін дамыту граммактика мен оқу
сабақтарындағыжұмыстармен ... Бұл ... ... оқыту
барысында, тіпті мектептегі оқу тәрбие жұмысының өн ... ... ... ... ... мұндай күрделі мәселелердің барлық
проблемаларын бір жолғы зерттеу жұмысында жан жақты талдап шығу ... ... ... тіл ... ... ... ұштастыра жүргізу құралы
ретінде жеке жеке ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ӘДЕБИЕТТІ ОҚЫТУДЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ӘДІСТЕМЕСІ, ТЕХНОЛОГИЯСЫ230 бет
Дүниетану сабағында жаңа технологиялар28 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
Delphi программалау ортасында Қазақстан туралы мәліметтер қорын даярлау 51 бет
MS Access ортасында мәліметтер қорын құру4 бет
Oқyшылaрдың oқy мәдениетiн қaлыптaстырyдaғы мұғaлiмнiң рөлi50 бет
«Есік-терезе» құрылыс дүкені деректер қорын құру24 бет
«Интернет ресурстары» мәліметтер қорын құру60 бет

2008-2014 © stud.kz группа сайтов Stud.kz
Создание сайта - студия Riskk | Time 0.0318

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

FAQ
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін жұмасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь