Қазақстан Республикасының валютасының даму перспективасы [ 34 бет ]

Мазмұны

КІРІСПЕ.................................................................................................5

1 ТАРАУ. Ақша нарығының теоретикалық негіздері.

1.1 Ақша нарығының мәні, мазмұны, түрлері...................................7
1.2 Ақша жүйесінің қызметтері, принциптері..................................10
1.3 Құқық жағдайлары немесе әлемдік тәжірибе.............................15
1.4 Биржа. Оның маңызы, түрлері мен құрылымы..........................18

2 ТАРАУ. Қазақстан Республикасының валютасының даму перспективасы

2.1 ҚР ұлттық валютасының нормативтік-құқықтық негізі.............20
2.2 ҚР ұлттық валютасының қалыптасу ерекшелігі.........................30
2.3 ҚР ұлттық валютасының перспективалық даму жолы...............33

ҚОРЫТЫНДЫ....................................................................................38

ҚОСЫМША.............................................................................................

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ..............................39
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ.....................................................................
............................5
1 ТАРАУ. Ақша нарығының теоретикалық негіздері.
1.1 Ақша нарығының мәні, мазмұны,
түрлері...................................7
1.2 Ақша жүйесінің қызметтері,
принциптері..................................10
1.3 Құқық жағдайлары немесе ... ... Оның ... ... мен ... ... ... Республикасының валютасының даму перспективасы
2.1 ҚР ұлттық валютасының нормативтік-құқықтық негізі.............20
2.2 ҚР ... ... ... ерекшелігі.........................30
2.3 ҚР ұлттық валютасының перспективалық даму жолы...............33
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................38
ҚОСЫМША.....................................................................
........................
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ..............................39
Аннотация
Нарықтық экономикаға өту заңдылығы еліміздегі өтіп ... ... ... ... ... халықтың әл-
ауқатының төмендеуі барша адамзаттың ең бірінші проблемасына ... ... ... ... үшін мен «нарықтық ақша ... мен ... ... ... болу ... зерттеп,осы төңіректе үлкен ой
қозғап отырмын.Теңгенің қиын қадамын, ... ... ... ... ... ... дәлелдеп отырмын.
Осы зерттеулер нәтижесінде ақша жүйесі, соның ... ... ... қажетті материалдар табылып отыр.
Бұл өте ауқымды, сауатты жазылған ... ... ... ... Ақша ... ... негіздері.
Ақша жүйесінің мәні, мазмұны, түрлері
Әрбір мемлекеттің өзіне тән ұлттық ақша ... ... ... ... қалыптасқан және мемлекеттің ұлттық заңдарымен ... ақша ... ... ақша ... XVI-XVII ғғ. ... ... қалыптаса бастағанда пайда болды. Бірақ оның кейбір жекелеген
элементтері одан да ... ... жүре ... Капиталистік өндірістің
және тауар ақша айналысының қарқынды ... ақша ... ... ... жүзінде әртүрлі ақша айналымының жүйелері бер, ол тарихи даму
кезеңдерінің өткен және әр мемлекеттің заңымен бекітілген. Ақша айналымының
басты ... ... ... ақша ... (доллар, теңге, сом, франк,марка, крона,йена және т.
б.). Олар ... ... мен ... ... ... ... ... және қағаз ақшалар, монеталар жүйесі, олар қолма-қол айналымдағы
заңды төлем құрамдары болып саналады.
3. Ақша эмиссиясы жүйесі яғни айналымға ақша шығарудың ... ... ... Ақша айналымын реттеп отыратын мемлекеттік органдар.
Ақша массасы дегеніміз не?
Ақша массасы-халық шаруашылығындағы тауарлар мен қызметтің айналымын
қамтамасыз ететін ... алу мен ... ... Олар жеке ... ... мен ... және мемлекетте болады.
Ақша массасы құрылымының ... ... ... ... ... ақша ... ал ... бөлігіне ақша
қорларының есепшоттағы ... ... ... есеп ... ... ... ... айтқанда, ақша массасының құрылымы едәуір күрделі
және ол қатардағы ... ... тек ... ... ақша ... ... ... Шындығынды, қағаз ақшаның ақша массасындағы үлесі
өте төмен ... ал ... ... ... мен ұйымдар арасында
дамыған рыноктык экономикада бөлшек сауданың өзі де банктік ... ... ... ... ... ақша ... басталды.
Банктік ақшаға чектер, несие карточкалары және т. б. жатады. Аталған есеп
айырысу құралдары (және т. б.) ... ... де ... ... ... төлеуде сатып алушы чек пен несие карточкасы ... ... ... ... ... ... ... аудартады немесе қолма-қол
беруді бұйырады. Ақша массасының құрамына тікелей сатып алу ... ... ... ... компоненттер де ... ... ... ... ... басқа да несие- қаржы
ұйымдарының ... ... ... ... ... туралы болып отыр. Ақша айналымының аталған компоненттері ... деп ... Ақша ... құрылымындағы ең қомақтысы да және ең ... ... де осы ... ... ... өтімді активтер деп атады.
Өтімді (меквидный) түсінігі ақша ... ... үшін ... ... ... ... активтің өтімділігі дегенде оның оңай сатылуы және
құнын жоғалтпай ақша ... ... ... ... ... ... ... өтімді түрі-ақша. Жоғары өтімді мүліктерге алтын, бағалы металдар мен
тастар, мұнай, өнер шығармалары ... ... ... ... ... ... «мұздатылған» құралдар деп атайды)
жатады.
Ақша ... ... ... жүруіне яғни жалпыға ... ... ... ақша құн өлшемі қызметін атқаруына байланысты ... әлем ... ақша ... ... ... кездеседі:
- Металл ақша айналысы, бұл жүйеде ақша ... яғни ... ... ... ... және ол ақшаның барлық қызметтерін ... Ал ... ... ... ... ... және ... ақша айналысы, бұл жүйеде атына сай,
айналыстан толық құнды ақша яғни ... ... ... айналыста тек
ақша белгілері жүреді.
Ақша өзінің дамуы барысында екі ... ... ... ... және ... ... ... құнды ақшалар-номиналдық құны оны дайындауға кеткен нақты
құнымен сәйкес келетін ақшалар. ... ... ... ... ... ... күмістен және алтыннан жасалғандары жатады. Металл ақшалар
әртүрлі формада болған. ... ... ... бұл олардың соңғы
формасы. Монетаның бет жағы-аверс, артқа ... және жаны гурт ... ... ... ... жүрегі саналатын шіркеу
құдайы Юнона-Монета есімімен байланыстырады яғни сол шіркеуден берілген
ақшалай ... ... ... эпир ханы ... ... ... туралы аңыз бар. «Монета» сөзі латынша «moneo»- «кеңес беремін,
көңіліңнен шығамын» дегенді ... ... ... құны нақты құнынан яғни олардың
өндірісіне кеткен қоғамдық еңбектен ... ... ... ... ... жатады:
-құнның металдық белгілері-арзан бағалы металдардан жасалған ұсақ
монеталар, мысалға жез, алюминий т. б. ... ... ... ... Құнның қағаздай белгілері екіге
бөлінеді: қағаз ақшалар және несиелік ақшалар.
Қағаз ақшалар-бұл нағыз ақшалардың өкілдері. ... олар ... ... және күміс монеталардың орынбасарлары ретінде пайда ... ... ... ... объективті мүмкіндігі, олардың айналыс
құралы қызметін атқару ерекшеліктеріне байланысты. ... ... ... ... ... мынадай:
-металл ақшалардың тасымалдап алып жүру қолайсыздығы;
-металл ... ... ... ... жасаған әрекеті
нәтижесінде яғни қазынаға қосымша табыс алу мақсатында металдық ... ... ... ... өндірудің қағаз ақшаларды шығаруға ... ... ... ... ... ... құны мен ... құны арасындағы айырма) алу мақсатында қазынаның қағаз ақшаларды
шығаруы;
-бюджет тапшылығын жабу ... ... ... ... ... ақшалар б. э. XII ғ. Қытайда, 1690 ж. ... ... ... ... 1762 ж. Австрияда және 1769 ж. Ресейде пайда
болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары қағаз ... ... ... Қазіргі кезде қағаз ақшалар қазыналық билеттер түрінде он елде
(АҚШ, Италия, Индия, Индонезия т. б.) ғана ... ... ... ... ... ақша ... негізінде қағаз ақшалар, яғни 1, 3, 5 рубльдік
қазыналық билет ... ... рет ... шығарылып, кейіннен
Ресейдегі 1991-92 ж.ж. және Қазақстандағы 1993 ж. ақша ... ... ... ... ... жабу ... шығарылатын және
металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет белгілеген өзіндік номиналы бар
құнның белгілері.Қағаз ақшалар тек қана айналыс ... және ... ... атқарады. Олардың айналыста ұлғаюы ... ... ... шығарылуымен түсіндіріледі.Қағаз ақшалар өзінің
табиғаты жағынан тұрақсыз және құнсыздануға тез икемді. ... ... басы ... ... ... ... эмитентке
дкген сенімнің төмендеуін және төлем балансының қолайсыздық ... ... ... ... яғни ... ... ... сатудың уақытын кешіктіріп төлеуге берілуімен байланысты пайда ... ... ... ... ... ... ... Мұндай ақшалардың басты мақсаты: ақша ... ... ... ақшаларды үнемдеу; қолма-қолсыз ақша айналымының дамуына мүмкіндік
жасау.Несиелек ... ... ... бар: ... ... және чек.
«Вексель» сөзі латынша bill ... шоты ... бір ... алдын-ала келісілген мерзімде және
белгіленген жерде төлейтіндігі ... ... ... міндеттемесі.
Вексельдің екі түрі бар: жай және аудармалы.
Жай вексель (соло)-вексельді ұстаушыға вексельде көрсетілген соманы
белгілі бір уақытта немесе ... ... ... ... ... вексель
берушінің еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын вексель.
Аудармалы вексель (тратта)- вексельде көрсетілген ... ... ... ... вексельді ұстаушыға төлеу туралы үшінші бір тұлғаға вексель
берушінің еш нәрсемен негізделмеген ұсынысын сипаттайтын вексель.Жай және
аудармалы ... ... ... ... ... қатар, экономикалық әдебиеттерде вексельдімынадай түрлерге
бөледі:қаржылық, қазыналық, ... ... бір ақша ... ... ... ... ... вексель-бюджет тапшылығын жабу ... ... ... оның ... Қазыналық вексель бойынша мемлекет
борышқор болып саналады.
Достық вексель ... ... ... ... алу мақсатында бір-
біріне беріледі.
Бронзалық вексель нақты қамтамассыз етілмеген қарыздық міндеттемені
білдіреді.
Банкнота (ағылшын сөзінде «bank-note» ... ... ... ... ... шығарған әртүрлі номинальдағы ақша бірліктері. Ол
вексельден және қағаз ақшалардан өзара ажыратылады. Банкнотаның вексельден
мынадай айырмашылығы бар:
- мерзімділігіне қарай, егер де ... ... ... ... ал банкнота дегеніміз-мерзімсіз қарыздық міндеттеме.
- кепілдігіне қарай, вексельді айналысқа жеке кәсіпкерлер шығарады және
оның жеке кепілдігі ... ал ... ... ... орталық банк
шығаратындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.
Экономикалық әдебиеттерде банкнотаны екі түрге бөледі: классикалық және
жай.
Классикалық банкнота-бұл ... ... ... ... ... ... ... алмастырылатын яғни алтынмен қамтамассыз етілген
Орталық банктың билеті.Классикалық банкнотаның қағаз ... ... ... ... ... ... ... айналыс құралы ретіндегі
қызметінен туындаса, ал банкнота ... ... ... ... ... ... ... ақшаларды айналысқа ... ал ... ... банк ... ... банкноттар вексель мерзімінің
аяқталуына байланысты Орталық банкке қайтарылса, ал ... ... яғни олар ... қала ... ... ... банкке қайтуына байланысты
алтынға немесе күміске ауыстырылып отырса, ... ... ... ... ... мен банкнотаға қарағанда коммерциялық банктердің құрылып,
олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай ... ... ... және ... ... ... ... кеш пайда болды.
Алғашқы чектер 1683 ж. Англияда пайда болды.
Чек-ағымдағы шот иесінің чекті ұстаушыға белгілі бір ... ... ... ... ... ағымдық шотқа аудару туралы өзінің банкісіне
берген жазбаша бұйрығы.Чектің мынадай түрлері бар:
ақшалай чек-банктен қольа-қол ақша ... ... ... ... чек- ... ... белгілі бір тұлғаның атына жазылады;
ордерлі чек-бір ... ... ... ... ... бір ... ... құқық береді;
мәлімдеуші чек-чекті мәлімдеушіге ондағы көрсетілген сомасы төленеді;
есеп айырысу чегі-заңды тұлғалар ... ... ... қолданылады;
жол чегі- туристік сапарларға арналған төлем құралы;
кепілдендірілген ... ... ... ... ... сипаттайтын төлем құралы;
Электрондық ақшалар-компьютер торабының, ақпараттарды автоматты
түрде өңдеу құралдарын қолданатын байланыс ... ... ... ... және ... ... сатушылар мен сатып алушылар арасындағы
төлемдер жиынтығы.Электрондық ақшалар пластикалық карточка ... Олар екі ... ... ... ... ... карточкалық қаражаты бар,
клиент арасындағы келісімшартқа ... ... ... ... ... ... ақша ... сондай-ақ тауарлар мен қызметтер үшін
төлеуге арналған төлем құралы.
Кредиттік карточка-оның ... мен ... иесі ... ... ... ... ... мен қызметтер үшін
төлемді жасауға, не қолма-қол ақша алуға арналған карточка.
Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... отандық және халықаралық түрлерін кеңінен
қолдануда. ... ... «Master Card», ... ... ... т. б. ... Ақша ... қызметтері, принциптері
Ақша экономикадағы ролін өзінің атқаратын негізгі ... ... ... әр қызметі тауар айырбасы процесінен ... ... ... ... ... ... және ... белгілі бір жақтарын сипаттайды.
Ақшаның қазіргі экономикадағы атқаратын қызметтеріне мыналар
жатады:
1. құн ... және баға ... ... ... ... ... құралы;
4. қорлану және қор жинау құралы;
5. дүниежүзілік ақша;
Ақша жалпыға ... ... ... ... ... ... Ақша құн ... ретінде: «мөлшері жағынан аттас, сапасы
жағынан салыстыруға келетін тауарлар ... ... үшін ... дүниесіне
материал беру» қызметін атқарады. Бірақ та тауарларды өзара өлшейтін ақша
емес, тауарлар өндірісіне кеткен қоғамдық ... ... ... ... өлшенуіне жағдай жасады. Барлық тауарлар қоғамдық еңбек ... ... ... ... құны бар ... ... ... және күміс)
өлшей алады.
Тауар құнының ақшамен бейнеленуі оның ... деп ... ... ... және ... ... қоғамдық еңбек шығынымен анықталады.
Әрбір елде ақшаның өлшемі ретінде қабылданған және тауарлар бағасын өлшеуге
қызмет ... ... ... баға белгілеу процесіндегі ақша бірлігіне
бекітілетін ... саны баға ... деп ... негізінде және олардың қозғалысында құн заңы жатыр.
Ақшаның құн өлшемі қызметі мен баға масштабы ... ... ... ... бұл мемлекетке тәуелсіз ақшаның экономикалық қызметін
сипаттайды.Құн ... ... құн ... ... ... ... бұл мемлекетке тәуелді, бірақ тауардың құнын ... үшін ... оның ... бейнелеу үшін қызмет етеді. Баға масштабы нарық заңына,
яғни ... пен ... ... белгіленеді.Сөйтіп баға масштабы
арқылы ойша ... ... ... ... ақша ... ... ... айналды.
Бүгінгі таңда тауарлар алтынға тікелей айырбасталмайды және
олардың бағасы алтынмен белгіленбейді.Ақшаның бұл қызметін ... ... оның ... өкілдері немесе қағаз және несиелік ақша белгілері
атқарады. Мұндай ақшалардың меншікті құны ... да, ... ... емес ... деп ... ... олар тауарлар құнын толық
өлшемейді, бірақ өлшеуге қатынасады.
Айналыс құралы ... ақша ... ... ... рөл атқарады. Тауар айналысы мынадай процестерді қамтиды: тауар
сату, яғни оның ... ... ... сатып алу, яғни тауардың ақшаға
айналуы. Бұл процесті арнайы формулада мынадаай түрде беруге ... ... ... ... айналысынан айырмашылығы ақша тааурларды
біртіндеп айналыстан шығара отырып, өзі ... ... ... ... айналыс құралы ретіндегі қызметінің басты ерекшелігі, ... ... ... ... емес ... ... ... және несиелік
ақшалар атқарады, екіншіден, нақты және қолма-қолсыз ақшалар атқарады.
Сонымен ақша, айналыс құралы қызметін ... да ... яғни ... қажетті сатылатын тауарлар массасы және баға негізінде
анықталады. Ал егер айналыстағы ақша массасы тауар массасынан артық ... ... ... ... жол береді.
Әр түрлі жағдайлардың болуына байданысты тауарлардың тек нақты
ақшаға ғана ... ... ... әр ... тауарларды өндіру кезеңі
мен айналыс мерзімінің ... ... ... ... ... ... мен ... маусымдық сипатта болуы шаруашылық
субъектісінде қосымша ... ... ... ... ... төлемін кешіктіріп сатып алу және ... ... беру ... ... ... құралы ретінде мынадай ерекше
қозғалыс формасына ие: Т ... ... ... ... ... төлем құралы қызметі мен айналыс құралы ... ... ... бар. Ақша ... құралы ретінде делдалдық
ретінде жүретін болса, төлем құралы қызметінде ақша мен ... ... ... ... яғни ... ... арқылы өтеу, сату
және сатып алу процесінің аяқталғандығын ... ... мен ... ... ... кредиторға қарыз алушының төлемеу ... ... Ақша ... құралы ретінде тек қана тауар айналысына қызмет
етіп қоймай, сол сияқты қаржы және несие қатынастарына да ... ... ... ... ... мынадай түрде топтастыруға болады:
-тауарлар және көрсетілетін қызметтер бойынша төлем міндеттемелері;
-мемлекетке қатысты қаржылық міндеттемелер;
-банктік ... ... және ... несиелері бойынша қарыздық
міндеттемелер;
-сақтандыру міндеттемелері;
-әкімшілік, сот алдындағы және өзге ... ... ... ... ... бағалы емес, яғни қағаз және
несиелік ақшалар атқарады.
Ақша жалпыға бірдей ... ... оның ... ... алуды
қамтамассыз етумен қатар, байлықты жинау құралы ... ... ... ... ... ... ... тырысады. Қорлану үшін ақша
айналыстан ... ... ... сату және ... алу қозғалысы үзіледі.
Ақшаның қор жинау қызметін толық бағалы емес ақшалар атқара алмайды, ... ... құны жоқ. Бұл ... атқару қашаннан алтынға жүктелген.
Ал ақшаның қорлану қызметін ... ... емес ... ... ... ... қорлану екі формада жүзеге асырылады десе болады:
1. ... мен ... ... және ... ... сол ... басқа шоттардағы ақшалай қаражат қалдықтары түрінде қоғамдық
қорлану ... ... ... ... ... жеке ... сауда байланыстары, халықаралық заемдар, ... ... ... ... ... ақшалардың пайда
болуына себеп болды. Дүниежүзілік ақшалар ... ... ... ... ... ... алынатын құрал және жалпыға ортақ қоғамдық байлықтың
материалдану құралы болып табылады. ... ... ... ретінде
дүниежүзілік ақшалар халықаралық ... есеп ... ... алынатын құрал ретінде дүниежүзілік ақшалар
елдер арасындағы нақты ақшамен төленетін тауарлар және ... ... ... ... ... қызмет етеді. Жалпыға
ортақ қоғамдық байлықты құрау ретінде дүниежүзілік ақшалар бір елдің екінші
бір елге заим немесе ... ... ... ... ... де ... ішіндегіақша мемлекетпен заңдастырылған ұлттық
ақша бірлігі формасында қызмет ететін болса,ал елімізден ... ... ... өз еңбегінде: «Ақша өзінің ұлттық киімін шешеді де, өзінің бастапқы
формасы ретіндегі металл құймасына, яғни жалпылама ... ... ... ... бұл ... дүниежүзілік ақша қызметін алтын және
алтынға ауыстырылатын жекелеген елдердің ... ... ... ... және ... фунт ... атқарған.
Қазіргі кезде дүниежүзілік ақша ... ... ... сол ... ... ... ... СДР-
і (арнайы қарыз алу құқығы) атқарады.
1999 ж. қаңтар айынан бастап, Еуропалық қауымдастық елдерінде жаңа
валюта «Еуро» ... ... ... ... ... 11 ел
қатынасқан: Германия, Франция, Люксембург, Нидерландия, ... ... ... ... Испания және Италия. 1999 жылдың 1
қаңтарынан бастап, «Еуро» қолма-қолсыз ... үшін және ... ... ... үшін ... ... ... мен монеталары
2002 жылдың 1 қаңтарынан және 6 ... ... ... ... ... мүше елдердің ұлттық ақша бірліктері 2002 ж. 1 шілдесінен бастап өз
қызметтерін тоқтатты.
Ақша айналысы ... ... ... аясындағы көрінісі. Ол
тауар-ақша қатынастары ... ... ... ... ... ақшаның саны К. Маркс ашқан ақша айналысы заңымен реттеледі.
Ақша айналыс заңы мына формуламен өрнектеледі:
M=P*Y/V
Ақша ... ... ... ... ... ... үшін қажетті ақша мөлшері сатылуға тиіс ... ... бір ... ақша ... ... ... ... теңесуі
керек.
Ақша тек айналыс құралы ғана емес, сонымен бірге төлем құралы
қызметін де атқаратындықтан ... ... ақша ... де ... тауарларсомасына байланысты азаяды. Қарыз міндеттемелерінің
бірсыпырасы ... ... есеп ... ... яғни олар ... мен міндеттемелерін өзара есептеу жолымен де өтеледі. Сөйтіп,
несиенің даму ... ақша ... кері ... ... ... көп бөлігі несиеге сатылса, айналысқа соғұрлым аз ақша мөлшері
қажет. Одан басқа, ... ... ... ақша ... және ... ... ақша ... құрайды.
Экономикада сатылған тауарлар бағасынан айналыста әлдеқайда ... ... ... ... ... ... ... Ол кезде Y
мөлшері теріс сан болады. Бірақ бұл ... және ... да ... үлгісінен нарықтық үлгіге өтуші мемлекеттерде ... ... ... төлемеушілік проблемасы жай ақша жиынынұлғайтумен
шешеілді дегенді көрсетпейді. Өйткені төлемеушіліктің көптеген себептері
бар: ... ... ... төлемеушіліктің тізбегінде әлуетті
күйретушілердің болуы, күйретушіліктің ... ... ... ... үрдісінің аяқталмауы, төлем құралдарының дамымауы және т. б.
Сөйтіп, айналысқа қажетті ақша мөлшері ... даму ... ... ... фактоларға: айналыстағы тауар мөлшеріне, тауарлар мен
қызмет бағасының деңгейіне және т. б. ... ... ... ... ақша ... жылдамдығына кері пропарционалды өзгереді. Ал
ақша айналысына әсер ететін жағдайлар мыналар:
-несиенің даму деңгейі, егер тауардың көп ... ... ... ... мөлшерде кем ақша қажет;
-қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың дамуы;
-ақша айналысы санының өсуі.
Айналысқа ақша екі ... ... ... ... ... айналымдағы банкноттар және ұсақ тиындар; ... ... ... яғни ... ... ... сома. Екі деңгейлі банк жүйесінде
ақшаның ... ... яғни ... ... ... ... орталық
банк эмиссиялайды да, қолма-қол емес ақша ... ... ... ... Ақшаның екі түрі бірімен-бірі тығыз ... ... банк ... ... жүйесі өз қаражатын қолма-қол ... ... ... ... ақша белгілері нақты қолма-қол
банкнотқа айналады. Керісінше, ... ... жазу ... ... ... ... қолма-қол ақшаның банктік айналымдағы ақша түріне айналуын
көрсетеді.
Ақша айналымының екі жағының бірлігі, ... бір ... ... ... ақша жиыны құрамын анйқтауды қажет етеді. Себебі ақша ... ... ... ... ... бір ... ... және
белгілі бір күнге ақша айналымындағы сандық өзгерістерді твлдву ... ... ақша ... ... және оның өсу ... ... ... үшін әр түрлі көрсеткіштер (ақша агрегаттары) қолданылады.
Өнеркәсібі өркендеген мемлекеттерде ақша жиыны құрамын анықтау үшін
негізгі ақша ... ... ... ... қолма-қол ақша (банкноттар, тиындар, ал кейбір
мемлекеттерде қазыналық билеттер) және ... ... ... ... М1 ... және ... 4 жылға дейінгі коммерциялық
банктердегі мерзімді және жинақ салым дары кіреді;
М3-оған М2 ... және ... ... ... ... ... М3 ... және ірі коммерциялық банктердің ... ... ... ... келесі ақша агрегаты өзінен ... ... ... ... ... ақша ... құрайды. Бірақ оның
алдыңғыға қарағанда өтімділігі төмен.
Ақша жиыны ... әр ... ... тән ... ... АҚШ-та ақша жиынын анықтау үшін -4, ... ... ... ақша агрегаты қолданылады.
Қазақстан Республикасының ақша жиынының құрылымына төмендегі ақша
агрегаттары кіреді:
М1-айналыстағы қолма-қол ақша;
М2-құрамына М1 ... және ... ... мен басқа депозиттерінің, заңды ... ... ... ... ... және ... ... қоғамдық
және басқа үкіметтік емес ұйымдар шоттарының қалдығын және халық пен заңды
тұлғалардың талап етіп алатын салымдарын біріктіреді.
Ақша агрегаттарының ... ... ... ... Ол ... құралдарының дамуына байланысты өзгереді.
Ақша жиыны бірнеше жолмен өсуі мүмкін:
-банкноттар мен тиындарды эмиссиялау есебінен;
-Орталық банктен коммерциялық банктердің ... ... ... ... жабу үшін ... ... несие беруімен;
-Орталық банктің асыл металдарды, шетел валютасын және мемлекеттік
бағалы қағаздарды сатып алуымен;
-чек шығаруымен немесе коммерциялық ... ... ... қарыз беруімен (депозиттер негізінде несие ақшаларын шығару).
1.3 ... ... ... ... ... ... көлемінің өзгеруіне ... ақша ... ... оның ... жылдамдығы да әсер етеді. Ақшаның
айналым жылдамдығы жалпы ... ... ... циклмен
өркендеуіне, эконмикалық дамудың қарқынына, бағаның өзгеруіне, сонымен
бірге таза монетарлық ... яғни ... ... құрылымына,
несиелік операциялар мен өзара есеп айырысудың дамуына, ақша нарығындағы
пайыз деңгейіне және т. б. байланысты ... ... ... баяулауы-ұлттық жиынтық өнімді
орналастырукоэффициентінің ... ... ... ... ... ... ол ... жағдаяттың (конъюнктура) барлығы
және ақша қаражатын жұмсаудың шапшаңдығын көрсетеді. Ақша ... ... ақша ... кері ... әсер ... яғни
ақша неғұрлым көп айналыс жасаса, соғырлұм қосымша ақша ... ... ... ... ... субъектілерінің
ақша қорын жинауға ұмтылысын және жиынының құрылымында банктердегі ұзақ
мерзімді ... ... ... Айта ... ... ... жылдамдығы» және «төлемдердің жүру жылдамдығы» деген ұғымдардың
бір-бірінен ерекшелігі бар. Соңғысы, сөзсіз, шапшаң болуы ... ... ... ... есеп ... жүйусін дамыту, банк ісіне
электронды есептегіш техниканы және электронды ақша жүйесін енгізу ... ... ... ... дейін ақша агрегаттары есептелмеді
және пайдаланылмады.Теориялық жағынан ол маркстік экономикалық ... ... ... ... ... ... олар әр ... ақша, бағалы қағаздар мен несиелер деген қағидасына негізделді.
Алайда ақша, инвестиция рыногы мен бағалы қағаздар рыногының арасында тығыз
байланыс бар. ... ... ... ... мен бағалы қағаздары
есеп айырысуға жеткілікті ... ... өз ... ... ... ... ... түскен табыстар тауар, сатудан түскен ақша қаржылары
сияқты ағымдағы есепшоттарда сақталады. Ақша агрегаттары ... ... ақша ... ... ... оң ... ... АҚШ-та ақша агрегаттары мен өлшемді ақша айналымының
динамикасының өзгерісі көрсетілген.
1-кесте
АҚШ-тағы ақша массасы және оның жылдық өсу ... ... ... |М1/М2 |М1 ... % |М2 ... % ... |45.4 |141.8 |0.6 |312.3 |4.9 ... |34.4 |216.6 |5.2 |628.2 |6.6 ... |25.4 |414.8 |6.6 |1631.4 |8.9 ... |24.6 |441.8 |6.5 |1794.4 |10.0 ... |24.6 |480.8 |8.8 |1954.9 |8.9 ... |24.1 |528.02 |9.8 |2188.8 |12.0 ... |23.5 |558.5 |5.8 |2371.7 |8.4 ... |23.4 |626.3 |12.1 |2654.1 |8.1 ... ... ... ... ... ... ақша ... өскенін көрсетеді. Осы кезде М1 көлемі 44 есеге, ал М2 көлемі 8,5
есеге ... ... ... өсу ... ... ... жоғары болған.
Ақша массасы көлемінің тез ұлғаю себебі ... ... ... ... Бұл сұрақтардың жауабы ... ... ... тыс ақша ... өсуі коммерциялық
банктердің несие беруін ... ... ... ... жаңа ... ол қарыз беру деңгейінен көрінеді және ... ақша ... ол ... ... ... ... қайтару кезінде байқалады.
Банктің жаңа ақша жасау процесін кеңірек мына мысалдан көруге болады.Нью-
Йорктегі ... сити ... 100000 дана ... бар ... ... ... қор ретінде сақтауы тиіс, оны ағымдағы шығындары үшін пайдаланылуына
болады, бірақ ол ... ... ... азайту үшін керек. ... ең аз ... ... заң ... тағайындалады және ол шешуші-
реттеуші роль атқарады (активтегі резерв үлесі 3- тен 20%-ке дейін болады).
Егер ... ... 10% ... ... сити ... ... қарызды
90000 доллар көлемінде береді, ал 10000 доллар резерв қорына қалады. Қарыз
бергенде банк соманы ағымдағы ... ... оны ... кез ... пайдаланады немесе қолма-қол төлейді. Банк әрекетінің нәтижесі
90000 ... ... жаңа ... ... ... көрінеді. Банктен
ағымдағы есепке аудару немесе қолма-қол беру арқылы 90000 доллар алынып,
клиентке беріледі. Резервтік ... ... ... ... ... ... ... жүйесі) қадағалап отырады.Сонымен қатар қарыз
мерзімі бітіп, 90000 ... ... ... қайтарңағда, айналымдағы ақша
саны сонша көлемде кемитінін де ескеру керек. Банк жүйесінен тыс ... ақша ... ... ... алады. Алайда жаңа ақша жасау ... ... Осы ... ... ... депозитіндегі алғашқы
ақшаның сомасы ең соңында мультипликациондық нәтиже арқылы жаңа ... ... ... ... ... 90000 ... ... бұл ақшаларды тауар және қызмет көрсеткен әртүрлі ... ... Ал ола ... ... «Ферст трест банкінің»
депозитінде ... ... ... ... өсуі оған жаңа ... ... ... қатар резервке депозит сомасының 10%-ін
жіберу ... (90000 ... ... 81000 ... ... жаңа қарыз
берілген, ал жалпы ақша массасының өсуі (екі банк ... ... 171000 ... ... кезеңде төлем ретінде 81000 доллар алған кісілер тағы да
оларды «Сити ... банк ... ... ал енді ... ... 72,9 мың ... ... (81000 доллар резерв қолында қалады деп
есептегенде). Ал бұл банктер жасаған жаңа ақша сомасын 243,9 мың ... ... ... ... ... келеді: банктердің жаңа
ақша жасау процесі жалғаса береді, бірақ белгілі шамаға дейін бұл процесс
банктің ... ... ... ... ... және оны
резервтік талапты ескере отырып есептейді.
Банктік депозиттердің ұлғаю шегі:
100 мың доллар+90 мың доллар+81 мың ... мың ... ... Оның ... түрлері мен құрылымы
Биржа (латынша bursa-әмиян деген сөз) нарықты ұйымдастыру, ... ... түрі ... ... ... ... деп ... тауарлардың көтерме сауда нарығын немесе
валюталарды, бағалы қағаздарды және жұмыс күшін сатып алу ... ... ... ... ... байланысты биржалар-тауар, қор (валюта), еңбек
биржаларына бөлінеді.
Тауар биржасы-бұл материалдар мен заттай ... ... ... астық, металл және т. б. ұйымдасқан нарығы.Мұндай
биржалар мамандандырылған ... деп ... ... түсетін
биржалар әмбебап биржалар деп аталады.
Биржада сатып алу-сату тікелей ... ... онда ... ... ... ... белгіленіп,сауда мәліметтері мен келісімдері
жасалады.Қор биржалары деп бағалы қағаздар нарығын айтады, онда ... ... ... қағаздарды сатып алу-сату туралы мәмілелер жасалады.
Бағалы қағаздарды саудалау аукциондағы сату принципі ... ... онда ... ең ... ... ұсынған сатып алады.
Валюта биржасында көп мөлшерде валюталарды саудалау іске
асыралады. ... ... қор ... ... болуы мүмкін. Қор
биржаларында нарықтық баға, яғни бағалы қағаздардың ... ... ... ерекше тауар-жұиыс күшін сатып ... ... ... Олар ... жалданатындар мен
жалдаушылар арасында делдалдық жасацды. Еңбек биржаларының қызметтері:
жұмыссыздарды есепке алу және ... бос ... ... ... ... ... жұмыскерлердің мамандығын
жетілдіру мен қайта даярлауды ұйымдасьыру.
Биржалар мемлекеттік және жеке түрде ... ... ... ... ... ... ... валюталардың, бағалы қағаздардың
құнынан алынатын ... ... ... ... мен брокерлік
орындарды сатудан түсетін кірістерден құралады.
Биржа практикасында біанеше мәмілелердің типтері жасалады.
1. Форвардтық ... ... ... деп келісімге сай сатушының
қолындағы тауарлар мен оларды жөнелту ... ... ... ... жасалған мәмілені айтады.
2. Фьючерстік (ағылшынның future- болашақ) мәміле деп келісім жасалған
кезде қолда жоқ, ... ... ... ... айтады.Шын
мәнінде болашақтағы тауар емес, тауарға ... ... ... Опцион (немісше option- таңдау, қалау) деп тауарды немесе ... ... ... қағаздарады сатып алу құқығын беретін құжатты айтады.
Бұл құжат сатылып қолдан-қолға ауысады, оның ... ... ... ... ... ... кезінде, оларды сатып алып сатарлық
табысты иемденеді.
4.Хеджерлеу( ағылшында hedge-қоршау, ... ... ... байланысты шығынға ұшырау қауіпінен сақтандыруды қамтамассыз ... ... ... ... ... бір мезгілде екі
мәміле жасалады: тауарларды жедел жеткізу (жөнелту) ... ... ... ... алдын-ала келіскен мерзімде сату туралы кері ... ... ... ... ... ... ... бағаның
көтерілуі салдарынан пайда болған шығындардың (залалдардың) орнын алдын-ала
келіскен мерзімде сатып алудың есебінен толтыру және ... ... ... бағаның төмендеуі салдарынан пайда болған шығындардың
(залалдардың) орнын тауарларды алдын-ала келіскен ... сату ... ... ... ... тұлғалар-брокер, маклер, дилер
«өгіз» және «аю» болып табылады.
1. Брокер (ағылшынша brocer-комиссионер, ... ... деп ... ... clunte-тапсырыс беруші) мүдделерін қорғап және
олардың тапсырыстарын орындайтын сатушылар мен ... ... ... ... ... өз клиенттерінің тапсырыстары бойынша мәміленің
барлық түрлерін; яғни ... ... ... және хеджерлеуді
жүзеге асырады.Жекелеген адамдар, брокерлік кеңселер және дербес брокерлік
фирмалар делдалдық іспен айналысуы мүмкін.
2. Маклер (ағылшынша makler) деп ... ... ... ... және осы ... үшін ... ақы куртажды иемденетін, биржалық
саудаға қатысушыны айтады. Маклер көп жағдайда ... ... ... ... ... қызмет етеді.
3. Дилер (ағылшынша dialer) деп өз қаражаттары есебінен және тауарлар ... ... ... сатумен айналысатын жеке және ... ... ... ... ... алу мен сату бағаларындағы айырма есебінен
пайда алады.
4. «Өгіз» деп тауар бағасын көтеруге қызмет ... ... ... ол ... ... бағамен сату мақсатымен тауарларды сатып алады.
5.«Аю» деп тауарлар ... ... ... ... ... ... барлық түрлері, бір жағынан ... ... ... ал ... ... ... кәсіпкерлік қызмет түріне
жатады.
II. Қазақстан Республикасы
2.1 ҚР ұлттық валютасының нормативтік – құқықтық ... ... ... ... ... ... 1895-1897 жж. Ақша реформалары
нәтижесінде алтын монета айналысы бар алтын монометаллизм жүйесі ... ... ... және мыс ... ... ... ақша ... алтынмен қамтамасыз етілген Мемлекеттік банктің ... ... ... басты бөлігін алтын монеталарға ауыстырылатын айналыс
құралдары құрады, сондықтан да оларға деген халықтың сенімі болды.
1917 ж. ... ... ... 20 және 40 рубльдік ақша белгілерін
шығарды, олар шынының бетіне жабыстырылған этикеткаларға ұқсас, бұны ... ... деп ... ... ... мен ... ... үкімет айналысқа суррогаттың әр түрін енгізді: мемлекеттік
қазынаның ... ... ... займ ... ... жабу ... үкімет ірі купюрада қағаз
ақшаларды шығарды. Ұсақ ақшалар рщлін чектар, бондар, ... және ... ... ... ... ... ақша жүйесінің жалпы құлдырауы
басталып,оның Қазақстанға да өзіндік ықпалы болды.Қазан ... ақша ... ... ... ... Үш жыл ішінде (1913-
1920) айналыстағы қағаз ақшаларының массасы 48 есеге дейін өсіп ... ... ... дейін құнсызданды. 1919 ж. алғаш рет кеңестік мемлекеттік
билеттер, ... ... есеп ... ... ... ... ... Кавказда, Кавказда, Қиыр Шығыста және басқа жерлерде
жергілікті ақша ... ... ... берілді. Ақша массасы сан алуан
түрлі болды. Жергілікті ақша белгілері Жетісуда, ... ... ... ... ... несиелік билеттер Мемлекеттік банкте апиынмен
сақталған және Жетісу облысының барлық байлығымен қамтамасыз ... ... ... ... бір ... көрсетілген жазу куәландырды. ... ... ... ... ... ... ... биліе
органдарының иелігінде мұндай бағалы дәрілік шикізаттың 275 пуды болды,
олар елдің ... ... ... ... ... ... ... нығайта
алмады. «верненск рублі» күн сайын құнсыздана бастады.
Азамат соғысы мен шетел ... ... ... және ақ ... ... ... ақшаларын басып шығарды.
Олардың бағамдары әр түрлі болды және олар ... ... ... құнсыздануының нәтижесі: шаруашылық қатынастардың
натуралдануы мен ақшаның айналыстан шығарылуы болып табылады. 1920 ... ... ... ... ... беру ... ... пәтерақы
және коммуналдық қызметтер үшін төлем ... ... ... ... киім ... өзінде азық-түліктермен алмасу ақшасыз, яғни
кездейсоқ айырбас эквивалент ... етік жұбы 30 фунт ... ... ... қара ұнға ... 3 фунт ... және т. б.) ... жүзеге асыралды.
1921 жылы наурызда болған РКП(б)-ның Xсъезінде жаңа ... (ЖЭС) ... ... өнім ... ... төлегеннен
кейін, артық өнімдерін базарға сатуға мүмкіндік туды.Қала мен ауыл арасында
нарықтық қатынас дами ... ... ... ... және ұсақ
өнеркәсіпке араласуына жол берілді.
Біртіндеп еңбекақыны ақшамен ... ... ... ... ... ... ақшалай еңбек ақыны төлеу тек 10% құраса, онда 1923 жылы
бірінші тоқсанда, ол-80%-дан астамын құрады.Бұл ақша ... ... ... ... жылы қазанда Ресей Кеңестік Федеративтік ... ... ... ... ол ... басты
эмиссиялық орталығы болып саналды. Мемлекеттік банктің басты ... ... ... ... ... ... реформасын өткізудің ... ... ... нәтижесіндегі шаруашылық жағдайдың біршама жақсаруы: әр түрлі
өнеркәсіп салаларындағы өнімдер көлемінің өсуі, еңбек ... ... ... ... өнімдерінің өсуі (бидай, мақта), тауар
айналымының артуы жатады.
Тауар шаруашылығындағы ақша ... ... ... ... бұл ... ... қамтамасыз етілуі. 1.01.1922 жылдан
1.01.1923 жылдар аралығында Мемлекеттік банктің ... ... ... ... 31 млн. ... ... өсті. 1922 жылы сәуірде бағалы металдарды
және тастарды еркін түрде ... ... ... оған ... халық оларды
мемлекетке тапсыруға міндетті болатын.Бағалы металдардан жасалған монеталар
мен шетел валюталарын сатып алу мен ... ... ... өзі ... ... ... ... айналысын қалыпқа келтірудің басты бір қадамына 1922 жылы
мемлекеттік ақша белгілерін шығару жатты. Мұндағы 1 рубль ... ... ... ... ... ... ... олардың төрт нөлін сызып
тастау (деноминациялау әдісі) арқылы жүргізілді.
1922 жылы 1 ... ... ... есептесулер жаңа ақшалармен
жүзеге асты.Айналыстағы ескі ақша белгілерін 1923 жылы 1 ... ... ... рет ... ... 1923 ... үлгідегі 1 рубль
1922 жылы 100 рубльге немесе бұрынғы кеңестік ақша белгілерінің 1 ... ... ... алуды оңайлатты, ақша айналысын
бір қалыпқа келтіру жөніндегі ұмтылыстарды куәландырды. Әйтсе де рубльді
тұрақтандыру ... ... ... бюджеттің тапшылығы жағдайында
жаңа ақшалар үсті-үстіне шығарыла бергендіктен де олар тезірек құнсыздануға
ұшырады.
Ақша реформасы екі ... ... 1922 жылы 25 ... ... ... ... декретімен Мембанкке 1, 2, 3, 5, 10, 25 және ... ... ... ... шығару туралы құқық берілді. Бір
червонец соғысқа дейінгі алтын монетадағы (7,74234 г. ... 10 ... ... ... ... ... және тауармен
қамтамасыз етілген қарыздар беру арқылы шығарып отырды. Бұл ... ... ... ... ... мүмкіндік
берді.
Червонецтерді эмиссиялаудың несиелік сипаты олардың қарызды өтеу
барысында банкке қайтарылуына ... ... ... мен ... ... басқа да червонецтер эмиссия сомасынан 25%
алтынмен және шетел валютасымен ... ... ... ... ... ... банк червонецтердің алтын ... ... ... ... ... ... ... тарихында червонец
жалғыз ғана тұрақты валюта болып ... және ... ... ... ... де ... ... бастады. Олар айналыстағы барлық ақша
массасының нақты ... ... ... ... ... ... ... құрады. Кәсіпорындар арасындағы барлық ақшалай есеп
айырысулар, мемлекеттің ... мен ... және ... да төлемдер
червонцтермен бейнелене бастады.
Чераонцтер ірі ақша болғандытан да олар ... ... ... ... ... ... ақша белгілері өздерінің ұсақ құндылығына
қарамай, олар ұсақ бөлшек сауда және базар ... ... ете ... ... елде екі валютаның қосарлы айналысынының жүйесі қалыптасты:
Мембанктің несиелеу ... ... ... және ... ... ... тапшылығые жабу мақсатында ... ... ... ... ... ... ... пен елдің экономика
жағдайына қатты әсер етті. ... ... ... ... ... белгілерінде берілді. Шаруалар өздерінің өнімдерін құнсыз кеңестік
ақша белгілеріне ... ... жылы ... ақша ... ... ... квадрильон рубльге (квадрильон-бұл он бес нөлі бар ақша бірлігі)
жетті. Бұл ақша массасының ... құны ... 15,2 млн. ... ақша ... ... ... ... және ұсақ
купьюрадағы ақшалардың жетіспеушілігіне әкеліп соқты. Сөйтіп, ұсақ ... әр ... ... ... ... ... ... шығарды.
Кеңестік ақша бірліктерінің құнсыздануы шаруаларға ... ... ... валютасы болды, іс жүзінде олар ауылдарға
жетпеді. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің ... ... ... ... ақша ... ... ... талап етті. Бұған деген ... ... ... ... ... 15%-ға ... қысқарды,
өндіріс пен тауар айналымының өсуі байқалды, алтын қоры ұлғайды (1.01.1923
жылы 10,9 млн. ... ... жылы 153,6 ... млн. ... Бірақ
алтын қорының сомасы Ресей патшалығы соғысының қарсаңындағы болған ... ... ... 9%-ға ... ... жыл ... атқару комитеті (ОАК-ЦИК) және Халық
Комиссарлар кеңесі (ХКК-СНК) ... ... ақша ... Айналысқа 1, 3 және 5 рубльдегі қазыналық билеттер шығарылды,
мұндағы 10 ... ... құны 1 ... ... ... ... шығару тоқтатылды. Олардың қаржы Халық Комиссариятының қорында
болған қоры жойылды. 22.02.1924 ... ... 10, 15, 20 және 50 ... ... және 1, 2, 3 және 5 ... ... ... шығарылды. 1924
жылдан бастап айналыстағы ақшаның кеңестік белгілерін нақты бағаммен сатып
алу басталды, 1 ... ... ... 50000 ... ... Қазыналық
билеттердің шығарылу шамасы айналыстағы червонецтер сомасының жартысынан
аспауға тиіс болды.
1888 жылы дүниеге ... ... ... ... 1922-1924 жж. ақша реформасын ұйымдастырушы және ... 1921 жылы ... ... ... ол ... Халық комиссариатын
басқарған болатын. Оның жетекшілігімен бөлінген қаржы-несие жүйесі ... Не бары үш жыл ... 1924 ... ... ... ... ... Бұл кеңестік ақша белгілерінің эмиссиясын қысқартып,
тұрақты червонецтерге өтуге мүмкіндік жасады.Ол 1922 жылдың ... ... ... елдің экономикалық өрлеуінің қажетті шарты деп
дәлелдеді. Осы уақыттарда көптеген шаруашылық иелері, құнсыз ... ... ... ... бірінші кезектегі мемлекеттік
қажеттілікке қайта бөлудің ... ... ... деп ... Бұл ... ... Г.Я. Сокольников, барлық тауарлық шаруашылықта ақша тек
қанаайналыс және төлем құралы ... ... ... құн ... ... ... ... табылады деп санаған. ... екі ... ... ақша ... ... ... ... құралы ретіндегі ақшаға
деген қажеттілік алтынның, тұрақты валютаның келуін талап ... ... ... ... ... барлық ақша жүйесінің
құлдырауына әкеліп соғатынын дәлелдеген болатын.қаншалықты сыртқы сауданың
дамуы ішкі айналымдағы ақшалар мен ... ... ... ... ... ... ... ететіндіктен де, алтынға байланысты ұлттық
валютаның ... ... ... ... ... ... ... ауыстырылуын
жақтаушы ретінде ғана емес, сонымен қатар Г.Я.Сокольников алтын резервтерін
жинақтау қажет деп ... ... ... үш ролі болды:
1. Халықаралық есеп айырысуларда резервтік қор ретінде;
2. Ішкі нарықта ... ... ... ... алтынды шетел
валютасымен бірге ішкі нарықтан сатып алып отырды);
3. ... ... ... арналған сақтандыру резерві;
Червонец тарихқа «алтын» деген атпен кірді, бұл жерде оның мазмұны
патшалық он рубльдің алтын мазмұнына сәйкес ... ... ... валюталық бағамды өзгеріссіз (1 червонец тең 1 фунт
стерлинке) қалыпта ұстау ... ... ... ... және ... ... және ... алып отырды. Мемлекеттің нарықтағы ... ... ... ... ... пен ұсыныс қатынасына араласуын валюталық
интервнция деп атай ... ол өз ... ... ... нығайтуға,
оның бағамын арттыруға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, червонецтер кеден баждарын төлеуге де ... ... ... ... алу ... ... ... тұрақтылығының қамтамасыз етілуі, оған деген «сенімді» ... оның ... ... ... түсті. 1.07.1923 жылы червонецтер
елдегі ақша массасының 45%-н ... Ең ... ... ... ... ... табылды. Валюталық нарыққа алтынның және шетел валюталарының
қатты ... ... жж. ақша ... көптеген адамдар құнсыз қағаз
ақшалардың орнына мыс монеталардың ... ... ... деп баға ... ... ... ақша белгілерін эмиссиялауды ... Ұлы Отан ... ... ақша ... ... ... ... жылғы ақша реформасы
Ұлы Отан соғысы елге- 679 млрд. рубльге шығын әкелді, оның ... ... 551,1 ... ... ... пен ... ... тауарлардың сатылу көлемінің аяқ асты
қысқаруы мемлекеттік бюджеттің табыстарын азайтты. Осы ... ... ... өсе ... ... жабу ... халықтан алынатын табыс
салығына қоса әскери салық, баласыз адамдарға салық, ... ... және ... ... ... ... ... енгізілді.Халық
арасында мемлекеттік займдарға ерікті түрде жазылу және әскери техникаларды
құрауға ерікті жарналар беру жұмыстары ... ... ... барлығы 270 млрд. рубль немесе мемлекеттік табыстардың 25,4%
шамасында ... ... ... ... ... ... ... көлемінің
қысқаруымен айналыста ақша массасы жоғарылады. Бұл ұйымдастырылмаған
(колхоз) нарықта бағаның көтерілуіне ... ... ... ... соғысқа дейінгі бағалар сақталды. Бұған халық ... ... ... жүйе ... қол жеткізді. Рубльдің сатып алу
қаьілеттігі ... ... ... жою үшін ... облысында рубльдің
тұрақтылығын және оның сатып алу ... ... ... ... және ауыл ... ... ... ұлғаюы, тауар
айналысының мемлекеттік кірістердің көбеюі ақша реформасын жүргізуге (КСРО
Кеңес министрлігімен БКП(б) ОК ... ... 1947 жылы 14 ... реформасын жүргізу туралы және азық-түлік пен өнеркәсіп тауарларына
карточкаларды алып ... ... ... ... жаңа ... 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100 ... ... шығарылды. Қолма-
қол ақшалар ескі ақшаларға 1:10 ... ... ... жолмен
айналыста ақша массасы 10 есеге азайды. Мемлекет жасанды ... ... ... ... 3000 ... ... ... қайта
бағалауға ұшыраған жоқ, 3000-нан 10000 ... ... 3:2 ... 10000 ... 2:3 ... қайта бағаланды.Мемлекеттік
кәсіпорындар мен ұйымдардағы ақша қаражаты қайта ... ... және ... ... ... ақша
қаражаты жеңілдік қатынаспен 5:4 ... ... ... ... ... 15-20 ... аралығында жүзеге асырылды. Ол
арнайы ұйымдастырылған айырбас пунктерінде ... ... ... ... ... ... ... және айналыста номиналы
бойынша қала берді. ... ... ... үшін ... ... жаңа ... төленді.
Реформаның басты элементтерінің бірі бұрынғы шығарылған мемлекеттік
займдарды 1948 жылы біртұтас 2%-дық займға конверсиялануы ... ... ... ... 3:1 ... ... реформасын жүргізумен қатар, барлық азық-түлік және өнеркәсіп
тауарларына деген ... жүйе ... ... және карточкалық
жүйемен салыстырғандағы нанның бағасы 10-12% төмендеді
Еркін ... ... ... ... нарықтарындағы бағалар
төмендеді. 1948 жылы бірінші тоқсанында рубльдің сатып алу күші 1947 жылдың
бірінші ... ... 41%-ға ... ж. ақша ... ақша ... ... қайта құрылуын
білдірген жоқ. Оны жүргізгеннен ... де, ... ... ... ақша
айналысының құрылымы сақталды. Бұның сәл ... сол, ... ... ... ... рубль түрінде шығарылатын болды.
Реформа ақша жүйесін нығайта отырып, ақшаның барлық қызметтерінің
маңызын арттырды. Бұл ... өз ... ... рет ... қабілеті бар
сұраныс пен тұтыну саласында ұсыныс арасындағы ... ... ... ... бұл елуінші жылдардың басында –ақ бөлшек сауда ... ... ... ... ... ... ... және оны 1950 жылы алтын базасына
өткізу.
1947 ж. ақша ... ... ... ... экономиканың
дамуындағы қол жеткізген жетістіктержәне карточка жүйесінің ... ... ... құнының төмендеуіне, дүкендерде азық-түліктердің көбеюіне
жол берді. Жыл сайын бөлшек сауда бағаларының төмендеуі ... ... 1948 ж. ... 1954 ж. дуйін жүргізілді. Бұл уақыт ішінде азық-
тілік тауарларының бағасы 2,6 есе, өнеркәсіп тауарларының бағасы 1,9 ... ... де, ... ... халықтың төлем қабілетінің сұранысы,
өндірістің әсіресе ауыл ... ... ... ... әкелдә.
Айналыстағы ақша массасының өсуін тежеу мақсатында халықтың ... ... ... жалақыларынан «халық шаруашылығын қалпына
келтіруге және дамытуға» арналған ... ... ... ... отырды.
Үкімет рубльдің бағамын шетел валюталарына қатысты көтеру және
оны алтын базасына өткізу қажеттігін мойындады. Оған ... ... ... ... бағамы алтын базасында емес, қандай да бір алтындық
құрамы бар және ... ... ... ... ... ... ... рубльдің бағамын анықтау үшін база ретінде
француз франкі қабылданған болатын, себебі, ... ... ... ... ... ал ... және функт стерлинг болса, олар 1931-1933
жж. девальвацияланған ... ... 1936 ж. ... ... де
девальвацияланды, сөйтіп оның бағамы біршама түсіп кетті. 1937 ж. рубльдің
бағамын АҚШ долларының базында есептеу ... ... ... 30 ... ж. 1 наурыздан бастар үкімет рубльдің алтындық ... г. Таза ... ... Осы ... ... ... рубльдің шетел валюталарына қатысьы бағамы анықталды. Осылайша
бұрынғы 5 ... 30 ... ... 1 ... үшін 4 ... ... жаңа бағам
белгіленді. Ағылшын фунт стеалингіне қатысты алғанда- бұрынғы 14 рубль 84
тиынның орнына 11 ... 20 тиын ... ... ... басқа да шнтнл
валюталарына алтындық құрамы немесе ... ... ... ... ... КСРО ... ... түзетуін енгізуге тиіс
болды. Шетел валютасына қатысты рубль бағамының жоғарлауының зормаңызы бар.
Рубльдің қатаң белгіленген ... ... оны ... ... ... ... ж. деноминация.
Рубль бағамын алтын базасына өткізгеннен кейін он жылдың ... жж.) ... ақша ... ... ... мөлшері, сондай-
ақ өндіріс, ұлттық табыс көлемі және т. б. шамадан тыс өсті.Экономикалық
қызметтердің ... ... ... ... және
триллиондармен бейнеленді. Осындай үлкен сомалардағы шоттармен ... ... ... ... және ... органдардың жұмысын қиындатып
жіберді.Баға масштабы өте ұсақ болып қалды. Сондықтан да ... ... 10 ... ... рубльдің алтындық құрамын көтеру ... ... ... айырбастау туралы шешім қабылдады.
1961 ж. қаңтарынан бастап, айналысқа жаңа үлгідегі мынадай ақша
бірліктері шығарылды: 1, 3, 5 ... ... емн 10, 25, 50 және ... мемлекеттік банк билеттері, сондай-ақ 1, 2, 3, 5, 10, 15, 20 және
50 ... ... ... ақша ... және ... ... 1:10 арақатынасымен ауыстырылды. 1, 2, 3, 5 тиындық монеталар
айырбастауға жатпағандықтан, айналыста номинал ... қала ... 3 ай ... 1961 ж. 1 ... ... 1 ... ... айналыста ескі және жаңа ақшалар қатар ... ... ... 1:10 арақатынасымен жүргізілді. ... ... ... ... мен қызметтер бағасы, жалақы тарифтері, зейнетақы
мөлшері, степендия, барлық төлемдік міндеттемелер, келісім-шарттар және ... ... ... ірілендірумен бірге рубльдің алтындық құрамын
көтерді және оның шетел валюталарына деген ... ... ... ... ж. 1 қаңтарынан бастап, рубльдің алтындық құрамы 0,222168 г. ... г. ... ... ... жаңа ... ... рубльде бейнеленген алтынның ресми
дүниежүзілік бағасын ... ... ... ... ... ... сауда арасындағы күрделі қайта есептеулерді қалыпқа келтірді.
1964 ж. Экономикалық ынтымақтастықтың ... ... ... 1991 ж. ... ... өзара көмем кеңесіне мүше
елдердің арасында көп жақты клирингтік есеп ... үшін ... ... ... ... ... 1993 ... ақша реформасы
Бір адамның ауыстыратын ақшасынаң ең жоғары мөлшері 1000 рубльден
аспады. Ал ... 200 ... ... ... ... ... ... лимиттен жоғары сомада ақшасы бар адамдарға
табыс көздері туралы декларациямен арнайы ... бару ... ... ж. 23 қаңтардан бастап бір уақытта салымдарды ... де ... ... ... тек қана ... ... арқылы тұрғылықты жеріне
байланысты айына 500 ... ... ... бере ... ол ... ... қойылды.
«Павловск» реформасы нәтижесінде айналыстан 8 млрд. рубль алынып
тасталып, оның иелік ету ... ... ... бұл шара ... ... алу ... ... әсер
етпеді. Бағаның жіберілуі ақшалардың ұстамсыз өсуінде байқалды.
Қайта құру жағдайында ... ... ... ... ... өсуі қатар жүрді. Тауарлар мен азық-түліктер көбіне
шетелден сатып алынды. Бұл үшін ... ... 1,63 ... ... ... ... ... 1989 ж.- 300 т., 1990ж.- 234 т.
1990 ж. нақты ақшаның эмиссиясы 25 млрд. рубльді құрады, бұл ... жж. қоса ... ... ... Қыруыр ақша массасы бос тұтыну
нарығына сәйкес келмеді.
1991 ж. қаңтарда «1961 жылғы 50 және 100 рубльдік ... ... КСРО ... ... ретінде қабылдауды және олардың
айырбастау тәртібін ... мен ... ... ... ... шектеу туралы» Президенттің жарлығы мен КСРО Министрлер Кабинетінің
қаулысы қабылданды. Айналысқа 1991 ж. шығарылған жаңа купюралар ... ... ескі ... жаңа ... ... не бары үш күн
берілді.
КСРО ыдыраған соң кеңес валютасы-рубль бірінші кезеңде, ... ... қоса ... ... ... ... ... берді. Әр түрлі себептерге байланысты, ең бастысы, жаңа мемлекеттердің
саяси тәуелсіздікке ұмтылысы, сондай-ақ тез қалыптасып ... ... ... ... ... ... өтуі мүмкін
еместігіне байланысты ... ... ... ... ... ... ыдыраған соң ақшаны дезинтеграциялау ... өте ... және ... ... мемлекеттерінің меншікті ұлттық валюталарын
енгізілуімен аяқталды.
КСРО республикаларының егемендігі жариялағаннан кейін ... ... ... ... ... ... орталық банктер ролін атқара
бастады. Мұндай ... ... ... ... жатты.Мысалы,
Украина Ұлттық банкі 1992 ж. маусымда несие беру көмегімен кәсіпорындардың
міндеттемелері бойынша ... есеп ... ... Бұл ... ... көптегн орталық банктері қайталады. Ресей қолма-қол рубльді
шығаруда монокомитетке ... де ... ... бұрынғы
республикалары өздерінің ішкі тұтыну нарығын басқа республикалардың сатып
алушыларынан «қорғау» мақсатында өздерінің ... ... ... ... ... ... Литва, Латвияда және Әзірбайжанда
болды. 1992 ж. шілде ... ... ... ... ақша ... ... және ... мен бұрынғы кеңес
мемлекеттері арасындағы төлемдерді ... екі ... ... усуп ... ... ... енгізілгенде ғана бұл іс жүзінде ұлттық қолма-қолсыз
рубльдердің құрылуына әкеліп ... ... ... ... ... осы ... белгілі болды, сөйтіп 1992 ж. маусым-шілдеде
Эстония, ... 1992 ж. ... ... 1992 ж. ... ... ... мемлекеттері өз ұлттық валюталарын енгізе бастады. 1993 ж. мамырда
Қырғыстан, тамызда Грузия ұлттық валюталарын ... Бұл ... ... ... ... (1995 ж. ... қоспағанда) Түркіменстан,
Өзбекстан, Армения, Молдава және ... (1993 ж. ... ... ... ... ... ... орталық банкінің 1993 ж. рубльдік ... ... ... соң ... ... Кейбір елдердің, оның
қатарында Қазақстанның рубль аумағын қалпына келтіруге деген ұмтылысынан еш
нәтиже шықпады.
1992 ж. 9 ... ... 8 ... қол ... ... төлем құралы ретін,де пайдаланатын мемлекеттердің ... ... мен ... ... және ... ... ... соңынан 1993
ж. қыркүйекте 6 мемлекеттің бірігуімен рубль ... жаңа ... ... да ... ... Бұл ... бойынша Ресецдің екі жақты келісім
сөздер ... тек қана ... ... ... ... ... ... тұрақтылыққа байланысты ... ... ... ж. ... ... ыдырағаннан кейін Қазақстан ТМД-ның басқа
мемлекеттерімен бірге «рубль аумағында» қала берді. 1992 ж. ... ... 1000 ... ... ... Олардың эмитенті ретінде жұмысын
тоқтатқан КСРО Мемлекеттік банкі атап көрсетілді. 1992 ж. ... ... рет ... 5000 ... ... 10000 және 50000 купюралар шығараылды.
Сөйтіп, Ресей Федерациясында және одан тысқары жерлердегі айналыста ақшаның
3 түрі: 1961-1991 жж. ... ... 1992 ж. ... ... (200, ... руб.) Ресей Орталық банктің шығарған ақшалары, 1993 жылдың 1-
жартысында шығарылған ... ... ... ж. 23 ... ... ... ... 1961-1991 жж. кеңес
ақшаларының белгілерін, ... 1992 ж. 5000 және 10000 ... алу ... ... ... олардың айырбасына 1 апта
берілді. Айырбастауға 35000 рубльден аспайтын сомалар жатты.
Қазақстан Республикасы Президертінің Жарлығымен екі күн ... ... ... 1993 ж. 1 ... ... ... ... айырбас шегі бір
адамға жүз мыңға дейін ұлғайтылды.
Ресейдегі ақша реформасы ескі үлгідегі ақшаларды ТМД ... ... ... қарай жаппай ығысуына жол берді.
1992 ж. 1-жартысында-ақ Қазақстан Републикасының жетекшілері
ендігі жерде рубльден күдер үзіп, өз ... ... ... ... Жаңа ... шығаруға ағылшынның «Хариссон» фирмасымен шарт
жасалды. Сөйтіп, 1993 ж. 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 ... ... ... қолдан жасаудан қорғанатын 18 дәрежесі бар.
1993 ж. 12 қарашада Қазақстан ... ... ... ... Ұлттық валютаны енгізу туралы»
Жарғыға қол қойды. Осы жарғымен 1993 ж. 15 ... ... 8-ден ... ... енгізілді.
КСРО Мембанкінің және 1992-1993 жж. Ресей үлгісіндегі қазыналық
және банктік билеттерді айырбастау 20 ... ... 18-де ... ... ... ... ... мен
міндеттемелердің теңгеге айырбасы 1 теңге үшін 500 ... ... ... ... ... 19 ... асқан барлық азаматтары 100
мың рубль шегінде ақша ... ... ... бір рет қана ... ... ... белгі соғылды. 100 мыңнан асатын рубльдер арнайы жеке
бет шотына аударылып, оны 6 ай ... ... ... ... болды.
Лимиттен асқан қаражаттардың шығу тегінің заңдылығын заңдылығын ... ... ... ... шешімі бойынша бұл қаражаттар
мерзімнен бұрын босатылды.
15 қарашадан 18 қарашаға дейінгі аралықта ... ... ... де есеп ... ... Сондықтан заңды тұлғалармен, сол сияқты
бөлшек сауданы ... ... және ... ... ... ... ақшалай түсімдері күнделікті қабылданды: теңгеде- шексіз, 1961-
1993 жж. 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 ... ... 1993 ... ақшалай түсімдердің орташа шамасынан аспайтын сомада, ... ... ... ... баланстарындағы рубльмен берілген активтер мен
пассивтер екі күн ішінде (15-16 ... ... ... ... ... және активтер мен пассивтерді қайта есептеу кезеңінде
банктер клиенттермен операциялар жүргізбеді.
Қазақстан Республикасының Ұлттвқ ... ... ... ... ... ... 70 тиын шамасында белгіледі. Келесі жылдары ол бірден ... ... ... баға мен ... да өсті.
Инфляцияның өсуі біршама ірі ақша купюраларын ... ... 1994 ... 200, 500, 1000 және 2000 купюрадығы ақшалар айналысқа шығарылды.
1995 ж. ұсақ тиындар біртіндеп айналыстан шығып ... ... ... ... ... 1, 3, 5, 10, 20 теңгедегі монеталар шыға бастады.
Сонымен ... Абай ... 100 ... мерейтойының құрметіне 100
теңгелік күміс монеталар шығарылды.1995 ж. аяғында «Жібек жолы» ... ... ... 4 ... монеталар шығарылды.Жалпы салмағы 57,54 г.
құрайтын жиынтығына 1, 2, 5 және 10 мың ... ... ... ... 816 доллар тұрды.
Сонымен Қазақстан теңгесі соңғы жылдары тұрақты төлум құралы болып
қана қоймай, еркін ... ... ... ... ... тұрақты валюталар қатарына кіреді.
Қазақстанға ұлттық валютаның сәтті енгізілуі, әрі қарай оның
сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ҚР ұлттық валютасының қалыптасу ерекшеліктері
Ғалымдардың ойынша теңге атауы бізге орыс тілінен енген. Профессор
М.Балақбаев ... ... ... (1971) атты ғылыми еңбектер
жинағында: ... ... ... орыс ... ... ... екі бөлініп айтылады. Бір жағынан ... ... ... ... ... ... сиса тәрізді біраз сөздер осылай ... ... ... ... орыс ... енген сөздердің
көпшілігі «тұлғасы сақталып, орыс ... ... ... ... депті.
Қазақстан Республикасының ұлттық банкісінің жанынан 1997 жылы
ақша мұражайы ашылды. Осы ... ... ... ... ақша, валюта
үлгілері жиналған. Арнайы көрмеде қазақ сахарасының Жібек жолы бойынан
табылған, он бес ... жуық ... ... ... ... мыс, жез, ... күміс, қола ақшалардың ғажайып үлгілері қойылған.
Олар Атыраудан Алтайға дейінгі ... ... ... ... ... асыл ... ... ұлттық валютасы-теңге. Ол 1993 жылы
15 қарашада айналымға енгізілген. Сондықтан да отандастарымыз жыл ... ... ... күн ... атап ... ... орындалуы және
қорғалуы тұрғысынан әлемдегі көркем әрі ... ... сай ... бірі. Сондай-ақ алтынвалюталық қаражат қорымен толық
қамтамассыз ... ... орта ... ... ел ... өмір сүрген
бабаларымыздың қолданысында болған тиын ақша-теңгенің құрметіне ... ... өз ... фабрикамыз ол кезде жоқ болғандықтан,
Англияда «Харрисон және ұлдары» фирмасының күшімен шығарылды. Фирма ... ... ... ... ақша ... жеткілікті мөлшердегі қорына
да әзірлеп ... Әрі сол ерен ... үшін ... ... ... ие ... Әрине бұрын-соңды өз ақшасы болып көрмеген жас егемен
нл үшін бұл оңай ... емес еді. ... ақша ... ... болуға тиіс
дегеннен бастап, оның кескін-келбетін айқындау, сызба-суретін салу, шығару,
су белгілері мен қорғау ... ... ... алып ... ... ... ... рубльмен алмастыру, қолданысқа
енгізу, қалыпты ... ... ... ету, айырбас бағамен белгілеу
сияқты қауырт та ... ... ... ... ... ... өзі ... ғана жеңіл. Болмаса ол дегеніміз-қауіпсіздікке тікелей
қатысы бар ... аса ... іс ... ... ұлттық валютасының-төл теңгеміздің кескін-
келбетін жасауға Қазақстан Дизаинерлер одағының ... ... ... ... бас дизайнері Меңдібай Әлин, сондай-ақ Ағымсалы Дүзелханов
пен Хайролла Ғабжәлелов сынды суретші-дизайнерлердің қосқан үлесі қомақты.
Тиын ... ... ... мен ... ... де аса ... Тіпті сол тиындарды жасау технологиясы мен қандай
металдан соғылғанының өзі ғана ... ... және ... ... алады. Тиындар қазір де мемлекеттің тарихи табыстарын, мәдени
мұралары мен айтулы азаматтарын, ... ... ... пен ... есте ... ... ... пайдаланылады.
Қазақстанның да өз тиындары бар. Алғаш валютамыз айналымға
енгенде 2, 5, 10, 20 және 50 ... ... ... Олар қолданыстан
қалып қойған соң, «нейзильбер» деп аталатын қоспадан жасалатын 1, 3, ... 50 және 100 ... ... ... шығарылды.Сондай-ақ Абай мен
Жамбылдың 150 жылдығына, БҰҰ-ның 50 жылдығына, ... ... ... ... ... мерейтойлық металл ақшалар кеңінен
шығарылды.Бұл қатарға «Татулық пен еске алу ... ... ... металл теңгелерін, «Қожа ахмет Яссауи кесенесі», «Нарқобыз»,
«Теңгеге 100 жыл», ... ... ... ... ... де
еліміздің атын бүкіл әлемге танытып ... ... ... ... ... 1000, 2500, 5000 және 10000 ... таза ... металл ақшалар десек, қателесе қоймаспыз. Ондай монеталар
«инвестициялық алтын ... деп ... Әрі олар ... кез ... ... ... ақшаларын жасауға Д.Қасымов,
Е.Жамабаев, Н.Наурызбаев, М.Байтақов, В.Ивженко, ... ... мен ... ... ат ... ... «Қазақстан
Республикасының Ұлттық банкі туралы» Қазақстан Республикасының 1995 ... ... №2115 ... ... ... ... ... банкі
2004 жылғы 11 қарашадан бастап ... ... ... ... 500 ... «proof» спасымен «Жетіген» ескеркіш күміс ... ... 2004 ... 7 ... ... «Алтын бұғы»,
«Деңга» 500 теңге «proof» сапасымен ... ... ... ... ... ... күміс монетасы қазақтың ұлттық музыкалық
аспаптары тақырыбын жалғастыратын 4-ші ... ... ... ... ... ... банк жүйесі, алтын-валюта қоры қалыптасқан тұрақты
даму жолындағы іргелі ... ... ... ... ... алға ... жылдам қадам
басып барады. Осы бір жылда біздің теңгеміз де 10 жылға татырлық жолдан
өтті. ... ... ... ... ... әңгіме бар. Мұның бәрі
теңгенің ... ... ... ... ... Егер ... өтімді
болса, ондай әңгімелер айтылмас та еді. Теңгенің тегеурінінің төмендеуінің
бірнеше себебі бар.Ең әуелгі ... ... ... ... ... ... тым ... бір теңгенің 4,5 Ресей рубіліне, 1 АҚШ долларын 500
теңгеге теңеуде жатыр. Алғашқы кезде ақшаның тез ... ... ... ... ... орын алған қайшылықтар мен ... ... ... ... мен ... ... ... үкімет
өзара есеп айырысу жүргізу туралы қаулы алды. Ал бұл операциялар ... ... құны он есе ... кеткен еді. Қаржы ... мен ... ... ... ... Біздің есебіміз
бойынша, өзара есеп айырысудан соң ... ... ... көлемі бюджеттің ауқымынан шықпауы керек-ті. Алайда, іс ... ... ... ... ... ... шамасы жетпей
қалды. Үкіметтің соңғы кездегі ... ... ... ... ... ... ... болды:
Нан бағасының босатылуына да осы жәйт себеп болды. Қазір бюджетте
ондай қауқар жоқ. Көптеген ауыл еңбеккерлері күні-түні ... ... ... ... ... ... ақысын неге ала алмай отыр? Ол банкіде
ақша жоқтықтан емес. Ауыл жинаған астығын ... қана ақша ала ... ... ... тек ... Несие проценті өте жоғары. Ауылдың оны
алуға шамасы жоқ. Шоттағы ақша мен нақта ақшаның ... жер мен ... ... ақша ... өнімін сатып түсірген пұл. Ауыл еңбеккерлері мұны түсінеді
деп ойламаймын.
Өз ұлттық валютасын енгізген ТМД елдерінің, Қазақстанның жіберген
бір ... ... ... ... өзара есеп жүагізетін ортақ
валюта банкісін ... еді. ... ... ... сонда шоғырланып,
операциялар сол арқылы өту керек еді. Іс жүзінде олай болады. Әр ... ... ... ... ... сенім артып, бұл мәселеге көңіл
бөлмеді. Соның салдарынан ТМД ... ... ... бәрі ... ... ... келеді. Тіпті мұны былай қойғанда, республика көлемінде де
теңге енгізілгенде ол бір банк ... өтуі ... еді. Банк ... ... ... өтуі ... Теңге тізгінінің бос қалған тағы ... ... ... бәрі ... шығып кеткен шаруа.
Тәжірибе де қателіктер арқылы жиналады. Ондай олқы тұстарымыз бен
алдағы істеріміз мұқият ескерілсе, әлі-ақ ... ... өсер күн ... ... ... те, ... та ... кешікпей долларға 4,7 теңге ретінде анықталған бастапқы
айырбас бағамы тым көтеріңкі қойылғаны айқын ... ... 1 ... ... дейтін жаңа қатынасты айқындай отырып, жасанды құнсыздануды жүргізу
туралы шешім ... ... бұл ... де ... дұрыс болмады,
өйткені өмір көрсеткендей, нақты ... одан да көп ... ... ... ... ... келіп жамалды. 1994 ... ... ... ... ... қарыздар дұрыс есептелмей,
мұның өзі біздің бюджетке ауыр соққы болы. ... ... ... сол бір күрт бұрылысындағы қателіктерді белгілі бір ... ... ... бұл ... сол ... ХВҚ сарапшыларын да
шатастырған екен. Өз талдамаларын негізге ала отырып, ола біз үшін ... ... ... ... ... бір долларына шаққанда
1994 жылғы қыркүйукте бағам 150, ал ... ... 200 ... болуы
керек еді. Ал іс жүзінде, қабылданған бірқатар ... ... ... ... ... да ... болды.Алғашында бағам
айына 3-4 % жеделдікпен төмендеді.
1996 жылы ол айтарлықтай тұрақтанды. Тек алты ... ... ... жылы ол бір долларға 146 теңге болды. Қазір Қазақстандық валюта осы
аралықта ... енді ... ... ... ... және ... айырбасталады.
Сондай-ақ біздің валюта үшін өзіндік «беріктік сынағы» 1998 жылғы
Ресейдегі қаржы ... ... ... ... ... жаһандық
өзгерістер салдарынан Қазақстанның сауда-саттық әріптестері болып табылатын
бірқатар елдердің ұлттық валютасының айтарлықтай ... орын ... өзі ... ... нақты көріністе қымбаттануына соқтырып,
Қазақстандық экспорттың ... ... ... ... ҚР ... ... перспективалық даму жолы
«Нұрсұлтан Әбішұлы, елдің қаржы жүйесіне халықаралық және тәуелсіз
сарапшылар әр қилы бағалар береді. Оның ... ... сіз ... ... ... ... сұраққа: «Анығын айтқанда,бұл ... ... ... институттары берген бағалар бәрінен гөрі жақсы ... ... ТМД ... ... ... ... 2002 ... халықаралық Мудис рейтинг агенттігінен шетелдік валютадағы
міндеттемелер бойынша 2003 жылғы мамырда Стандарт энд ... ... ... ... ... ... ... берілген көптеген оң бағалардың арасынан
сондай-ақ 2003 жылдың тамызында ... ... ... өкілін кері
шақырып алуына байланысты ХВҚ ... ... 2002 ... ... ... ... ... былай делінді, Қазақстан
соңғы жылдары экономиканы тұрақтандыруда ... ... ... және ... әрі ұзақ ... кезеңдерге арналған төтенше қолайлы
перспективаларға ие болып отыр, ... да ... ... қажет
етпейді.
Елімізде дамыған инфрақұрылымы бар ... ... және ... ... ... ... жоқзейнетақы жүйесі жұмыс істеуде.
Экономиканың осы ... ... ... аса ... ... ... ... деңгейі болып табылады деп санаймын. Іс жүзінде ... ... ... ... ұлғаюы тұрақты өсу үрдісіне ие
болып отыр. Сондай-ақ бүгінде біздің қаржы саясатымызды ... ... ... жәрдемдесушілерге ... ... ... ұйымдарының бірнеше моделі
бар.Әзірге оның бәрі оңтайландыру сатысында тұр. Онда доллардың ықпалы ... екі ... бар: ... Африканың валюта одағы және Батыс
африкалық валюта одағы. Олар франктің бұрынғы аймағы базасында құрылған. ... ... ... ... ... қауымдастығындағы 16 мемлекеттің 8-і өз
валюталарын –афроны жасауға қарай ұжымдық қозғалысын бастаған. Ол 2004 жылы
әрекет ... деп ... ... ... ... 2007 жылы ... ... көшу жөнінде
келісім қабылдаған. Иә, түпкілікті шешім осы ... ... ... экономикасының өскелең дамуын қамтамассыз ететін қаржы,
экономикалық, ... ... ... үйлесімді етілгеннен кейін
қабылданады деген ескерпесі бар.Бұл міндетті ... біз ... ... Қазақстан, Ресей және Украина кіретін біртұтас экономикалық
кеңестік туралы ... ... ... ... ... отырмыз» деп жауап
берді президнтіміз.
Ұлттық валюта енгізілгеннен кейін алғашқа екі жыл біздің еліміз
үшін өте қиын ... ... ... ... ... объективті
қиындықтар шетел валютасына сұраныстың өсуіне, ал ізінше, бағамның өсуіне
әкеп соқты. Теңгені енгізуге қатысты есеп ... ... ... ... ... ... ете ... барлық негізгі факторлар есепке
алынды. Алғашқы кезде теңге бағамы төмендейді деп күтілген болатын. Алайда,
мысалы,1994 жылы ... ... ... ... ... есеп
беруі сияқты өкінішті экономикалық жаңалықтар алғашқы айларда теңге
айналысының ... ... ... ... ... ... алғашқы 7
айда теңге 8 есе ... ... АҚШ ... құнсыздануы
көрсетілген.
| АҚШ ... ... ... жыл |17,9% ... жыл |15,4% ... жыл |5,17% ... жыл |3,25% ... жыл |4,2% ... осы он ... ... ... ... бөліп қарастыруға
болады және олардың басты сипаты қандай?
1-кезең. Инфляцияны ауыздықтау. ... ... және ... қалыптасуы.
1995 жылдың аяғында -8,2% болған ЖІӨ өсу қарқыны ... ... осы ... ... инфляцияның деңгейін 60,3%-ға
дейін төмендетуге қол ... ... ... ... енгізілу кезіне қарай Қазақстанның
ьанк жүйесі кдәуір дәрежеде реформаланған болатын: екі деңгейлі банк ... ... ... ... банктер акционерлік банктер болып
қайта құрылды, ал Ұлттық банкке орталық ... ... ... Бұл өз ... және ... ... ... едәуір жеңілдетті.
Банк секторын сауықтыру жөніндегі іс-шараларды жүргізу
нәтижесінде 1993-1996 ... ... ... ... ... саны ... 101-ге ... азайды.
2-кезең. Экономиканы тұрақтандыруға қол жеткізу және ұзақ
мерзімді перспективаға есептелген үш ... ... ... ... Экономикалық тұрақты өсу, ... ... ... және ... қаржы секторының халыаралық стандарттарға көше бастауы.
ЖІӨ-нің жиынтық өсуі соңғы үш ... 33%-ға жуық ... ... экономикалық даму қарқыны жағынан әлемдәк лидерлердің ... ... ... 2003 жылдың 9 айында экономикалық өсу 8,6% болды.
Банк секторы қаржы жүйесінің ең ... және тез ... ... ... ... күні Қазақстанның банк секторын халықаралық ұйымдар мен
рейтинг агенттіктері ТМД елдерінің ішіндегі ең ... ... ... және тез ... келе ... банк секторы деп танып отыр.
Қазіргі уақытта Қазақстанда 36 банк жұмыс істейді, оның үшеуі
мемлекеттік Қазақстан даму ... ... және ... ... ... ... ... қоспағанда, барлық банктер жеке банктер болып
табылады. ... 3 ... банк ... ... 5,1 млрд. астам АҚШ
долларына дейін 3 есе, ал халықтың салымдары 2,1 млрд. АҚШ ... ... есе ... ... саясатының негізгі құралдары ашық рынок операциялары-
бағалы қағаздарды сату және сатып алу болып ... Олар ең ... ... ... ... және өтеу ... жүргізеді. Сонымен бірге,
Ұлттық банк вексельдерді қайта есептеу ... ... ... ... және ... ... қысқа мерзімді өтімділігін
қолдау үшін ... ... ... ... ... жүзеге асырады. Соңғы
уақытта банк секторының нығаюына байланысты, екінші деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... негізінен
индикативтік сипатта болады және Ұлттық банктің қысқа мерзімді инфляциялық
күтулерін көрсетеді.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, ақша ... ... ... ... ... құнның эквивалиенттік формасымен тұтыну құны біте
қайнасқан ерекше тауар немесе ақша ... ... ... мен оны ... басқа тауарлардан бөлініп шыққан ерекше тауар. Оның ... ... ... ортақ балама ролін атқару.
Ақша жүйесі –ол тарихи ... және ... ... бекітілген біртұтас ақша айналымы. Алғашқы ақша жүйесі ... ... ... ... ... ... пайда болды. Бірақ оның
кейбір жекелеген элементтері одан да ... ... жүре ... ... және ... ... ... дамуы ақша
жүйесіне өзгеріс енгізді.
Жалпы айырбасталмайтын несие ақшаларына көшу эмиссиясының біржақты
икемденуіне және ақша жүйесінің ... ақша ... ... ... ... ... принципінің бұзылуына әкеп
соқтырады. Ақша ... ... ... ... ... ретінде
қоғамдық өндіріс ретінде қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі диспропорцияны
шұғыл сезінеді. Кез келген ... ақша ... ... ... ... ... яғни ... ұшыратады.
Ал, өзіміздің ұлттық валютамызға келер ... оның ... 14 жыл ... біз ... теңгеміз деп анық мақтанышпен айта
аламыз.
Өз жерімізден табылған ескі тиындағы «барс бейнесі» мен ... ... ... ... ... ... валютамыз бен елбасы
Н.Назарьаевтың ... ... ... ... бедер
етіп алынған барс белгісі, қазақ елінің өткені мен ... тілі ... ... мен ... ... ... көпір іспеттес емес
пе деген ойға келдім.
Н.Ә.Назарбаев 1997 жылы қараша ... ... ... ... «Құрметті қонақтардың қолтаңбасы» жазылатын кітапта «ҚР теңгесі тек
халқымыздың жағдайы жақсы болуға және ... ... ... ... ... ... мемлекеттік нышандары болатыны туралы біз
бұрынырақта айта келеп, Қазақстанның Туы, елтаңбасы және Әнұраны жайлы ... ... Одан өзге ... ... болғанымен, елдіктің
еаекше белгілері ретінде айрықша қажетті рәміздері де кездеседі. ... ... ... ... ... валюта-кез келген
елдің экономикалық тәуелсіздігінің ... ... ... ... «10 лет ... Г.З.
Жамаубаев Е.К.
Конкурбаева Б.М.
2. «Егемен Қазақстан» газеті
1999-№5-с.26-32б.
3.Честра Джон «Деловой этикет» ... ... ... ... ... Банктер.»
Көшенова Б.А.
Алматы,экономика,2000 ж.
6. ... ... ... ... .
7. ... ... және ... С.Б.
Алматы,2004 ж.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан республикасындағы валюталық реттеуді жетілдіру жолдары және оның даму перспективасы21 бет
БАНКТІК ҚЫЗМЕТТЕР НАРЫҒЫН ТАЛДАУ69 бет
Банктердің депозиттік саясаты30 бет
Валюта бағамымен валюта нарығының түсінігі35 бет
Валюта нарығының дамуы және оның тарихи аспектілері29 бет
ГФР мен Қазақстан Республикасы арасындағы экономикалық қатынастар61 бет
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ БАНКІНІҢ АҚША-НЕСИЕ ЖӘНЕ ВАЛЮТАЛЫҚ САЯСАТЫ65 бет
Қазақстан Республикасындағы валюталық реттеу мәселелері93 бет
Қазақстан Республикасының халықаралық валюта-несиелік институттармен ынтымақтастығы99 бет
Қазақстан Республикасының қаржы секторларының негіздерін талдау74 бет

2008-2014 © stud.kz группа сайтов Stud.kz
Создание сайта - студия Riskk | Time 0.0527

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

FAQ
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін жұмасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь