Қазақстан және орыс зиялылары [ 20 бет ]

Мазмұны

Кіріспе

І-тарау Орыс интелегенциясы және Қазақстан
1.1 Орыс ғалымдарының Қазақстанда атқарған қызметі ...............................

ІІ-тарау Ғылыми қоғамдардың пайда болуы және олардың қызметі
2.1 Орыс географиялық қоғамы. Ш.Уәлихановтың ғылымға қосқан үлесі.....
2.2 Өлкетану және ғылыми зерттеу ұйымдарының қызметі.............................
2.3 Көркемдік мәдениет және баспасөз...............................................................

Қорытынды...............................................................................................................

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.........................................................................

Сілтемелер.................................................................................................................
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
« Қазақстан тарихы » кафедрасы
КУРСТЫҚ ... ... және орыс ... Орыс ... және Қазақстан
1.1 Орыс ... ... ... ... Ғылыми қоғамдардың пайда болуы және олардың қызметі
2.1 Орыс географиялық қоғамы. Ш.Уәлихановтың ғылымға қосқан үлесі.....
2.2 ... және ... ... ... ... ... және
баспасөз...............................................................
Қорытынды...................................................................
............................................
Пайдаланылған ... ... жыл бойы ... тарихы басқа түркі халықтарыңың тарихынан
бөлек ... ... ... ... ұзақ ... ... дамыды. Империяның ұлттық идеологиясы патша өкіметінің отарлық
идеологиясы негізінде қалыптасып, қазақ ... сана ... ой ... ... ... ... етіп, орыстандыруға бағыттады. Өзінің
территориялық көлемділігі және экономикалық даму ерекшелігімен Қазақстан
аймағы Ресей империясының ... ... ... ... ХІХғасырдың
екінші жартысы ХХ ғасырдың басында орыс ғалымдары қазақ даласын зерттеу
арқылы орыстандыру, орыс ... ... үшін ... ... ... ... атап ... П.П.Семенов –Тян –Шанский, Н.А.Северцев,
И.В.Мушкетев, В.В.Радлов сынды ғалымдар Ресей империясының отарлаған шет
аймақтарда байлықтарды ... ... ... зерттеу мен зерделеу үшін
Қазақстанға келеді. Сол кезде орыс географиялық қоғамының ... ... да ... саясаттың белгелерінің бірі болып
табылады. Бұл ғылыми қоғамдар мен ... ... ... ... ... толығымен отарлау үшін қызметі үлкен болды.
Курстық жұмыстың ... мен ... ... орыс географиялық қоғамдарының қоғамдық саяси қызметін
жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан қарап, кеңестік ... ... ... ... бұрынғы белгісіз немесе әдейі бұрмаланған
тұстарын тың деректерге сүйеніп ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Осы мақсатқа орай мынадай міндеттер
қойылады:
1. Орыс ғалымдарының Қазақстанға енуінің басты мақсатын ... ... ... баға ... ... ... отаршылдық саясатпен орыс ... ... ашуы ... ... ... ... дәлелдеу
3. Орыстандыру тәсілдерін ойластырған және оны іс жүзінде қазақ
даласына енгізген ғалым ... ... ... ... ... ... ... саясатқа обьективті баға
беру
4. Өлкетану және ғылыми зерттеу ұйымдарының қызметін айқындау
5. Ш.Уәлихановтың қоғамдық ... ... орыс ... ... ... ... жасау
6. Сол кездегі мерзімдік баспасөз қызметіне баға беру.
I-тарау Орыс ... және ... Орыс ... ... ... қызметі.
ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... енген ұлт
аудандары, оның ішінде Қазақстан жедел игерілген уақыт болды. Өлкеге оның
географиясын, тарихын, ... ... ... ... үшін ... мен ... келіп жатты. Аса көрнекті орыс
ғалымдары П.П.Семенов-Тян-Шанский, Н.А..Северцов, И.В.Мушкетов, В.В.Радлов
және басқалардың ... ... ... Олар ... ... зерттеулерімен отандық ғылымның өркендеуіне үлкен үлес
қосты.
Ірі географ-ғалым, ... ... Петр ... ... 1827 жылы 26 ... ... Липецк облысы Чаплыгин ауданы Урусово
селосында дворяндар әулетінде дүниеге келіп, 1914 жылы Петербургте ... Ол 1873 жылы ... ... ... ... ... ... орыс география қоғамының вицепредседателі қызметін
атқарады. Семенов–Тян-Шанский 1848 жылы ... ... ... ... 1849 жылы Шығыс Европада экспедициялық
зерттеу жұмысын жүргізді. 1853-1855 ... ... ... ... Францияның географиясын, геологиясын және экономикасын зерттеді. 1856-
1857 жылдары Тянь-Шаньды зерттеп, алғашқы рет оның схемасын жасап, ... ... ... ... Осындағы ірі мұздықтарды ашты. 1851 жылы
Семенов-Тян-Шанский Тянь-Шань саяхатына ... ... ... ... ... оның ... ғылыми жұмыстарына бағыт сілтейді.
Семеновтың кеңесімен Шоқан әйгілі Қашқар саяхатын жүзеге асырады. ... жолы ... Іле ... ... ... көлге дейін зерттеп қайтты.
Оның басшылығымен ... ... ... В.А. Обручевтің экспедициялары ұйымдастырылды. ... ... ... ... үлес ... 30 ... артық уақыт
Ресейдің статистикалық бағдарламасына жетекшілік етті. 1864-1874 ... ... ... ... ... председателі қызметін атқарды. Семенов Алтай бойына, Жетісу мен
Орта Азияға екі рет саяхат жасады. Оның ... және ... ... ... ... сипаттамасы» деген көп томды қорытынды
зерттеу басылып шықты. Бұл еңбектің «Қырғыз ... және ... ... екі томы Қазақстан мен Орта Азияны ... ... ... ... табиғи байлықтары туралы, қазақ халқының тарихы
мен тұрмысы туралы мағлұматтар бар. Орта және Орталық ... ... ... түрлі географиялық обьектілерге ... ... ... ... ... талантты географының бірі Николай Алексеевич
Северцов Қазақстанды зерттеуге үлкен үлес қосты. Северцов 1827 жылы ... ... ... ... 26 қаңтарда көз жұмды. Ол 1846
жылы Москва университетін ... Орта ... ... ... ... 1857 жылы ... Бұл ... географиясы мен
геологиясы, фаунасы туралы жинаған құнды мағлұматтарын жариялады. Тянь-Шань
тауының ... ... ... ... ... ... туралы бай
деректер жинады. Северцевтің ... Петр І ... ... және ... Алатауындағы мұздықтарға берілді. Северцев Қазақ өлкесі мен Орта Азияға
жеті рет экспедиция ұйымдастырып, Арал ... ... ... ... ... ... ... мен оның төңіректерін зерттеді, фауна мен
флораның және географиялық материалдың ... ... ... белгілі географы және саяхатшы И.В.Мушкетов (1850-1902)
Қазақстанды ... үшін көп ... ... Оның ... ... деп ... күрделі еңбек болды, мұнда 1874-1880 ... ... ... ... ... ... және орографиялық суреттемесі берілген. Ол ... ... ... картасын құрастырып, бұл карта ... ... ... ... ... бір ... болды.
Орыс ғалымдары қазақ халқының тарихын, тұрмысын, мәдениеті мен тілін
зерттеу жөнінде көп жұмыс жүргізді. Мұнда ... ... ... еңбегі зор. Ол Алтай өлкесінің және ... ... ... ... ... мен ауыз ... әдет- ғұрпын
зерттеді. Ол көп жылғы саяхаттары кезінде ... ... ... ... тарихи-географиялық сипаттамасын берді, ... ... ... ... мол коллекциясын жинады және оларды «Түркі
тайпалары халықтық әдебиетінің ... ... ... оның ... қазақ ауыз әдебиетіне арналған еді. В.В.Радлов «Орта және Шығыс
Азияны зерттеу жөніндегі орыс ... ... бірі ... ... ... ... ... мен этнографиясының
проблемалары пәрменді түрде зерттелді. Бұл зерттеулер Бас ... ... ... ... көрнекті чиновниктері, әр ... ... ... жер ауып келгендер шұғылданды. И.Гейердің,
А.К.Гейнстің, Л.Мейердің еңбектері анықтама материалдар ретіндегі ... ... ... ... жоқ. «Бас штаб ... география мен
статистика үшін жинаған материалдарында» Қазақстанның ... және ... ... ... ... ... қырғыздарының облысы» деген бөлімі ерекше ден қоярлық, онда ... ... ... туралы проблеманы баяндауға әрекет жасалған.
В.В. Вельяминов-Зерновтың «Қырғыз-қайсақтар туралы және Әбілқайыр
ханның ... қаза ... ... ... ... Орта Азиямен
қатынастары туралы ... ... ... ... XVІІІ ... Кіші ... және ... Орта жүзге сипаттама берілген.
А.И.Добросмысловтың «Торғай облысы. Тарихи очерк» деген кітабы да ... ... ... ... қырғыз-қазақтары мен қара
қырғыздардың этникалық құрамын ... ... ... ... құрамы туралы заметкалар» дейтін, А.Харузиннің «Бөкей ордасының
қырғыздары» деген ... ... ... ... ... листок» және «Известия Оренбургского отдела ИРГО»
гезеттерінің беттерінде жарияланған мақалаларында ... ... ... ... ... мағлұматтар бар. Өлкенің тарихын
зерттеуге Л.Ф.Костенконың, А.И.Макшевтің және басқалардың қосқан еңбегі аз
емес.
П.Е.Маковецкий ... ... ... ... ... және А.И.Добросмыслов өз еңбегінде ... ... ашып ... Орыс ... өздерінің зерттеулерімен
отандық шығыстану ілімін, оның ... ... ... ... әдебиетті
байыта түсті. Орыс ғалымдарының атқарған қызметі өлкеде ... ... ... және ... интеллигенциясының маңдай алды өкілдерінің ғылымға
тартылуына себептесті.
Қазақстанда 1847 -1875 ... ... ұлы ... ... айдауда
болды. Революционер-демократ қазақ халқының езгідегі ауыр ... ... ... өз шығармаларында оған жанашырлық білдірді. Өлең шығаруына
және ... ... ... ... ... қарамастан ол өлең жазуы мен
сурет салуын жалғастыра берді. Оның ... ... ... ... ... ... және басқа суреттерінде қарапайым қазақтардың бейнелері
мен тұрмысы реалистік тұрғыдан іш тартқан ниетпен бейнеленген. Т.Г.Шевченко
балшықтан ... ... ... ... ... ... тұрмысы
болды. «Тарас Шевченко болса қазақ халқының ауыр тағдырын, бейнетті өмірін,
ұлттық тірлігін тек қамқор ... ... ... қана қойған жоқ. Сахараның өзі
мен тағдырының жайын бар ... ... ... өзінің ер өнері
бойынша ұлы ақын боп жырлап та, ... ... боп ... те ... ... Мұхтар Әуезов.
Ол халықтың ақынжандылығын, рухани байлығын сүйсіне ... ... ... ... ... патша үкіметінің ұлт саясатына
оның мүлде теріс көзқараста болғаны көрінеді. ... ... ... ... өртті суреттейді, осы арқылы әлі күш ... да ... ... сөніп қалатын халық ашуының өршуін бейнелейді.
Ол ... ... ... ... ... ... ... кедейлеріне
сөз арнап, онда өз тағдырын оның тағдырымен байланыстырып, қазақ халқы мен
украин ... ... ... жырлайды.(2)
II-тарау Ғылыми қоғамдардың пайда болуы және олардың қызметі
2.1 Орыс ... ... ... ... ... жылғ реформадан кейінгі Ресейдің әлеуметтік –экономикалық
дамуы тез қарқынмен алға ... және ... күн ... ... ... ... игеру, олардың ресурстарын зерделеу мен зерттеу
мәселелері қойылды. Мұнда Орыс географиялық ... ... мән ... ... ... оның Орынбор бөлімін ашу туралы мәселе қойылды.
Орынбор ... ... ... ... ... пайдасын көздей
отырып, 1867 жылдың басында ішкі істер министріне былай жазды «мысалы, көп
жерлерден белгілері табылса да, тас ... кен ... ... ... ... ... ... отырықшылықтың жағдайлары мен
көлемінің мүмкіндіктері белгісіз. Оның бер ... ... және ... мәселелер туындап отыр, оларды шешу кезінде өлкені егжей –тегжейлі
ғылыми зерттеудің ... ... ... қателерге ұрындырады.
Елдің шығыс аудандарын, бірінші кезекте Сібір мен Қазақстанды игеруден
кейін Батыс ... ... ... ... ... Сібір деп аталатын бөлім ашу
туралы ... ... ... Дала ... ...... жазды. Ол 1877 жылғы 30 шілдеде сол кезге дейін–ақ ... ... орыс ... ... ... ... ... арнайы Батыс Сібір бөлімін құру туралы өтініш жазғанын хабарлайды.
Бұл өтініш «аса жоғары мархабатқа ілігіп», бөлімге жыл сайын 2 мың сом ... ... ... ... бөлім туралы ереже бекітіліп, ол өзінің
ғылыми жұмысын бастады.
ХІХғасырдың ... Орыс ... ... ... ... 1895 жылдың аяғында Түркістан генерал –губернаторы А.Б.Вревский
Императорлық орыс географиялық қоғамының алдына оның Түркістан бөлімін ... ... ... ... 1896 ... 20 мамырда «аса мәртебелі жарлық»
берілді.
ХІХғасырдың аяғында қоғамның көптеген көрнекті өкілдеріне ... ... де кең ... ... ... ... жөнінде
алға қойылған міндеттерді орындай алмай отырғаны ... ... ... ... ... ... ашу ... мәселе қойылды. Батыс
Сібір бөлімі Семей бөлімшесінің ашылуы осылайша дайындалды. Өлкені ... ... ... сондай–ақ, өзінің ғылыми–практикалық жұмысы бойынша ол
Қазақстанның шығысындағы аса ірі ғылыми ... ... ... ... жүрген зиялылардың көптеп шоғырлануы ықпал етті,
екіншіден, Семейдің өлкедегі ірі экономикалық және мәдени ... ... ... жөнінде Семей облысының губернаторы А.Карпов Императорлық орыс
географиялық қоғамының Батыс Сібір ... ... ... ... 1898 ... ... –ақ жазған болатын.
1902 жылдың көктемінде Семей бөлімшесі ашылды : «Губернатордың ұсынысы
бойынша, статистика комитетінің хатшысы ... ... ... ... оқып ... жазбасында ол «білім үшін жүргізген
жұмысына ... ... ... ... ... әр түрлі мәселелері мен
қажеттеріне де сергек қарап, олардың шындық пен ... ... ... ... губернаторының өкімімен 1902 жылғы 31 наурызда
ашылды.(3)
ХХ ғасырдың ... ... ... облысы елеулі рөл атқара
бастады, бұл ... ... ... ... ... көптеп ағылып
келуіне, сондай –ақ оның әлеуеттік ... ... ... ... кең ... ... экономикасын,тұрмысын,
геологиясын, географиясын және т.б жүйелі түрде ғылыми –қолданбалы тұрғыдан
зерттеу Орыс географиялық қоғамы қызметінің ... ... ... ... соған байланысты Жетісу бөлімін ашуға ... ... ... ... түсуі, бірінші кезекте, сол ... ... және ... ... Дала өлкесінің де, облыстың да
рөлі артуымен ... ... ... белсенділігі арта түскен
демократиялық элементтер де аз рөл ... жоқ. ... ... 1905 -1907 жылдардағы революциядан кейін Жетісу болысында ... ... нақ ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізген көптеген ғалымдар Географиялық
қоғамның жұмысынан қол үзбеді. Негізінен алғанда, ... ... ... да ... ... ... өкілдері болатын. Олар география
ғылымының одан әрі дамытылуына және сол ... ... ... оны ... мен ой ... ... өткізуге жәрдемдесті.
Зерттеулердің жүйелілігі, сондай –ақ зерттеу жұмыстарының негізгі кезеңдері
бағдарламалар мен ... ... ... мен ... ... ... ғылыми күштері тартылды және ... ... ... ... болуы міндетті емес еді. Революцияға дейін
өмір сүрген бүкіл кезең ішінде ... ... ... де, ... ... түрлі болуы жөнінен де көп мөлшерде бағдарламалар мен
нұсқаулар таратты. Көптеген бағдарламалар мен ... 1500, ал ... ... ... ... таралыммен таратылды. Олар ауыл зиялыларына түсінікті
тілде жазылды. Ал сонымен бірге олар өз ... ... ... ... ... әр түрлі мекендеріне жіберілді. Орыс географиялық
қоғамының тікелей өнімі деп саналған ... мен ... ... қоғамдардың Географиялық ... ... ... мен ... ... ... ... 1917 жылға дейін
біренше рет ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басында бұл басылымдар географияның көптеген
мәселелері бойынша ... деп ... ... ... ... ... 1907 ... «...СПб. жаратылыстанушылар қоғамы
шығарған...табиғи –тарихи коллекциялар жинақтарының ең ... ... ... ... қызметінің аса маңызды ... ... ... болды.
«Географиялық қоғам көп мөлшерде ұйымдастырып, өткізген ... ... ... ... ... әйгілі етті».
Тұтас алғанда, Қазақстанның табиғатын зерттеу жөніндегі экспедициялар
орталық қоғамның тарапынан да, жергілікті ... ... да өте ... ... ... тақырыпта Орыс географиялық қоғамының
экспедициялық қызметін жалпы түсіну үшін зор ... ... ... экспедицияларға ғана тоқталып кету ... ... ... бірі ... пен ... Тянь ... ... экспедициясы. 1884 жылы П.П.Семенов –Тян –Шанский
Г.А.Калпаковскийге нақ Хантәңіріні және оған ... ... ... ... ... ... ... жасады.(5) Г.А.Калпаковскийге
И.В.Мушкетовтің 1885 жылғы 22 мамырдағы хатында да нақ ... ... бұл ... ол ... ... ... ... зерттеуді
өзіңіздің назарыңыздан қағыс қалдырмауды аса ... ете ... ... ... еткен екінші экспедиция 1892 жылы Оралдан арғы
далаға барды. ... тек қана ... ... болды. Оның
негізгі мақсаты темір жол құрылысы бойынша физикалық ... ... ... және ... ... жүргізу
еді. (7)
Экспедиция 1892 жылдың бүкіл жазы кезінде жұмыс істеп, күздігүні
Петербургке қайтып оралды. ... ... ... көп мөлшерде
географиялық, соның ішінде палеотологиялық материал жиналды, ал кең ... ... ... ... үшін өте көп ... ... ... пайдалы қазбалар жөніндегі нәтижелері ... ... ... ... дербес жұмыс істеуіне себепші болды.
Л.С.Берг, П.Г.Игнатьев, В.С.Елпатьевский құрамындағы ... 1898 ... ... мен Солтүстік Қазақстанның көлдерін зерттеу жөнінде үлкен жұмыс
жүргізді.(8)
1899 -1902 жылдарда Л.С.Бергтің ... ... Арал ... Арал экспедициясын Орыс географиялық қоғамының Түркістан бөлімі
ұйымдастырды. 1897 ... ... –ақ ... ... Арал ... және оны ... ... «Өлке үшін экономикалық маңыздылығы
жағынан Арал теңізі Орта Азия ойпатының ... ... ... ... -деп анықталған болатын.(9)
ХХ ғасырдың басында көптеген қазақ зиялылары Орыс географиялық қоғамы
жергілікті ... ... ... ... Мәселен, Абай
ортасынан шыққан ... ... ... ... ... бөлімшесіне
материалдық қолдау жасап, оның отырыстарына ... Сол ... ... ... ... ... ... Орыс
географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің белсенді қайраткерлерінің ... және ... ... ... ... ... М.Қарабаев,
С.Н.Нұрмұхамедов 1897 жылғы Бүкілресейлік санақты жүргізуге қатысты.(11)
Еліміздің мәдениеті мен қоғамдық ой ... ... ... ... аса ... ... –ағартушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов
(1835 -1865) ... орын ... Оның ... ... ... және әдеби
қызметі орыс және ... ... ... ... игілікті роль
атқарып, Қазақ даласында прогресті идеялардың ... ... ... ... ... ... феодалдық езгіге, артта қалушылыққа,
керітартпалыққа ... ... ... мен надандыққа қарсы күреске
арнаған. Оның тарих,география және ... ... ... Орта Азия мен ... халықтарының тұрмысын зерттеуге аса
бағалы үлес болып қосылып, замандастарының орасан зор ... ... ... еңбектері қазіргі уақытта да өзінің ... ... ... ( оның ... ... –Мұхаммед –Ханафия, ал Шоқан
шешесінің еркелетіп атаған аты) 1835 жылдың қарашасында Құсмұрын қамалында
туған. ... ... жеке ... ... мектебінде арабша хат танып,
қарындашпен ... ... ... ... бұл ... орта ғасыр
әдебиетінің ескерткіштерін шағатай тілінде оқумен шұғылданып, араб, парсы
тілдерінде сөйлеуге машықтанып, шығыс ақындарының ... ... ... ден ... оның ... ... орыс ... байланысты болуы зор әсер етті. Шыңғыстың ... ... ... ... ... ... жұмыс істеген
декабристер С.М.Семенов, В.И.Штейнгель, Н.В.Басаргин сияқты көптеген ... ... ... университетінің студенттері С.Сотников,
Н.Ф.Костылецкий және Т.Сейфуллин болып тұратын.(12)
1847 жылдың күзінде 12 ... ... ... еріп ... ... ... достарының көмегімен Сібірдегі кадет корпусына түсті. Ол кезде ... ... ... оқу орны ... ... Шоқан кадет корпусына
келгенде орыс тілін білмейтін еді, бірақ қабілеті арқасында бұл қиыншылықты
тез ... ... Ол ... ... тіпті өзінің тұрғыластарынан озып та
кетті.
Әдебиетші, ориенталист, Қазан университетінің ... ... және ... орыс ... ... болған Н.Ф.Костылецкий
(1818-1867), әдебиетші Н.Г.Чернышевскийдің жас ... ... ... ... ... және басқалар Ш.Уәлихановқа елеулі
ықпалын тигізді. Жас ... ... ... ... ... Орта Азия ... ... мен әдебиетіне деген сүйіспеншілігін
нығайта түсті. И.Н.Березиннің еңбектері жас ... ... ... ... ынталандырды да, оның тұңғыш ғылыми еңбектері хан
жарлықтарын талдауға ... ... ... мен ... ... ... ... романдарын, әшкерелеуші мақалаларын зейін қойып оқып –үйренеді.
Ол ... ... ... негізінен орыстың ұлы ... ... ал ... ... мен
Н.А.Добролюбовтың шығармаларынан алған еді.
Шоқан туған олкесін және Шығыс ... ... ... ... ... ден ... ... Ол сол кездің өзінде «зерттелмей жатқан
Азияның» ... зор ... ... ... ... жылы ... кадет корпусын бітіргенде «армия атты әскері бойынша»
корнет болып шықты.
Ш.Ш.Уәлихановтың қоғамдық және ... ... ... аяқтағаннан кейін
бірден басталды.
Ш.Уәлиханов қызметінің алғашқы күндерінен бастап офицерлік, чиновниктік
тымырсық ... өзін ... ... одан ... жолдарын іздеді, пайдалы
еңбекпен, творчестволық қызметпен шұғылдануға ұмтылды.
1854-1857 жылдары Ш.Уәлиханов Ұлы жүз қазақтарының және бірқатар қырғыз
тайпаларының ... өз ... ... ... ... шешілуіне жігерлі
түрде атсалысты. Сонымен бірге ол қазақтар мен қырғыздардың географиясын,
тарихын, әдет –ғұрпын, халықтың ... күш сала ... ... ... ... ... ... сапарына қатысып, Орталық Қазақстан,
Жетісу және Тарбағатай жерлеріне ұзақ саяхат жасады. Оның жүріс ... ... одан ... бен ... ... Іле ... Алатауына өтті, ол
кезде мұнда Верный ... ... ... ... сапар Ш.Уәлихановтың қазақ халқының тарихы мен оның тұрмысын ғылыми
тұрғыдан терең зерттеуіне ... ... ... ... ... ... әдеттегі правосы мен ежелгі діні ... ... ... ... өмірімен тұңғыш рет кеңінен танысып, олардың тарихи
аңыздары мен әңгімелерін және өлең ... ... алып ... ... материалдарын қорытып, солардың негізінде қазақтардың
жер пайдалану, рулық, семьялық қатынастары және ерте ... ... ... ... ... құрастырды. 1865 жылы ол полковник
М.М. ... ... ... ірі әскери –ғылыми
экспедицияға қатысты. Экспедицияның мақсаты қырғыз ... ... ... ... суретке түсіру болатын.
Ш.Уәлихановтың П.П.Семенов –Тян –Шанскиймен танысып, араласуы оның
өмірінен ... орын ... ... өзі оның ... ... ... едәуір
дәрежеде бағдар беріп, жол сілтеді. Ш.Уәлихановпен жақынырақ танысқан
П.П.Семенов –Тян ... оның ... ... мен ... ... ... ... курсын тыңдау үшін Петербургке ... ... Ол ... Орта Азия мен ... Түркістанды аралап
сапар шегу идеясын да қызу қуаттады.(15)
Жас Ш.Уәлихановтың 1856-1859 жылдардағы алғашқы сапарларының ... оның ... ... ... ... ... ... деген қолжазба очерктерінде бейнеленді.
Ш.Уәлихановтың ғылыми және ағартушылық қызметінің гүлденген ... ... 50 –ші ... соңы – 60-шы жылдардың ... ... ол ... ... сапары атанған Шығыс Түркістанды аралады, оның
саяси және экономикалық ... ... осы елді ... ... ... келе ... ... тарихы мен этнографиясы ... ... ... өте ... кездесетін бірқатар шығыс
қолжазбаларын алды, нумизматикалық коллекция, гербарий, тау жыныстарының
коллекциясын құрастырды, ... –ақ әр ... ... ... ... ... ... қолданбалы және әсемдеу ... ... ... және ... ... Уәлихановтың Шығыс
Түркістаннан әкелген ұлан ... ... ... оның ... тұрғындарын, олардың кәсіптерін бейнелейтін қарандашпен ... ... орын ... жылдың аяғында Уәлиханов Петербургке келді. Орыс ғалымдары оны
ержүрек жиһанкез, тамаша зерттеуші, Орта Азия мен ... ... ... ... ... адам ... қарсы алды. Ш.Уәлихановтың
Петербургте болған уақыты оның өмірбаянының жарқын беттерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы
орыс интеллегенциясының ортасында болған ... бұл ... ... ... ... мен ... ерекше күш –жігермен көрсеткен
еді.(16) Ш.Уәлиханов ... ... ... ... ... «Орыс
географиялық қоғамы жазбаларының» редакторы профессор А.Н.Бекетовпен тығыз
байланыс жасады, Азия департаментінде ол ... ... ... ... ... ... ... В.Н.Васильев, В.В.Вельяминов –Зернов және ... ... ... жиі болып тұрды.
Уәлиханов өмірінің Петербургтегі кезеңінің тамаша беті оның ... ... ... ... ағайынды В. және
Н.Курочкиндермен достық жағдайда араласуы болды. Ол ... жиі ... оның ... ... ... сондай –ақ
ақындар А.Н.Майковпен, Я.П.Полянскиймен, ... ... ... ... ... ... ауыр науқас Шоқан Уәлихановты Петербургтен
кетуге мәжбүр етті. Ол өзінің әлсіреген денсаулығын ... ... ... ... ... жеріне жол тартты.Ш.Уәлиханов 1865
жылдың сәуірінде Тезек ауылында, Алтынемел жотасының ... ... ... жерде қайтыс болды.
2.2.Өлкетану және ғылыми зерттеу ұйымдарының
қызметі. ... ... ... ... өмірі саласына Қазақстанның енуі оның ерекшеліктерін жан-жақты
зерттеуді: оның ... ... ой ... ... ... ... күштер деңгейін анықтауды қажет етті. Қазақстанды
зеттеумен ... ... ... ... –Ғылым академиясы,
Географиялық қоғам, Тау-кен ведомствасы, Қатынас ... ... ... ... ... университеті жанындағы Археология,
тарих және этнография қоғамы және басқа ба ұйымдар айналысты.
Белгілі тарихшы және мемлекет ... ... ... ... ... ... қайсақ далаларының сипаттамасы» деген еңбегінде
еуропалықтарға ... ... ... мен ... ... түсіріп, суреттеп берді және Ш.Уәлихановтың айтуы боиынша, қазақ
тарихы үшін ... ... ... еңбек сіңірді.
Өлкеде қалыптасып келе жатқан зиялылар, мұғалімдер, дәрігерлер, ... ... ... ... Қазақстан аумағында құрылуы
немесе қызметі халықшылдар есімдерімен байланысты емес ... ... ... жоқтың қасы. Олардың көбісі мұнда саяси айдауда болды немесе
қызмет ... ... ... ... жұмыспен айналысу орыс
революционерлерінің Қазақстандағы өмірінің сәулелі ... ... ... ... ... үкіметі ХІХ ғасырдың екінші жартысында
көптеген жергілікті өлкетану қоғамдары мен ... ... ... ... ... ... статистикалық,
этнографиялық және жаратылыс-тарихи материалдар жинап, ... және ... ... ... ... қойылған міндеттер барлық аудандарда бірдей дәрежеде жүзеге
асырылмағанмен, олар ... ... бар әр ... ... ... ... ... шағын кітапханалар, өлкетану карталары,
этнографиялық экспонаттар ... ... ... ... отарлау
саясатына деген қарсылыққа қарамастан, өлкетану қоғамдарының жұмысында
айқын екі ағымның өкілдері ... Бір ... ... ... отарлау
идеологиясын жүргізушілер: генералдар, губернаторлар, дін қызметкерлерінің
бір ... мен ... ... ... ... жақта прогресшіл
пиғылдағы зиялылар: мұғалімдер, дәрігерлер, агрономдар, табиғаттанушылар,
саяси жер аударылғандар ... ... ... ... ... ... дамуына
Қазақстанда айдауда жүрген халықшылдар елеулі үлес қосты. ... ... ... ... ... оларда көптеген мәселелер, соның ішінде
ұлт мәселесі де ... ... олар ... ағартушылық бағытта қызмет
етті. Қазақстанның әр түрлі қалаларында көптеген ғылыми ... ... ... ... қоғамның бөлімдері, 1887 жылы Орынбор
ғылыми мұрағат ... ... Орыс ... қоғамының бөлімі және Торғай ... ... ... қызметкерлері арасында Н.Дмитрев, Б.Скалов,
П.Добровольский, бірқатар саяси жер аударылғандар болды. ... ... ... ... ... С.Жантөрин, Б.Наурызбаев,
А.Сейдалин, А.Бейсенов, Б.Қаратаев, Ұ.Асауов жұмыс істеді. ... ... ... ... ... ... бағалады. Еңбектердің көпшілік бөлігін
–Батыс Сібір бөлімі, ... 1897 жылы ... ... және ... ... ... ... қоғам бөлімдерінің «Жазбалары»
революцияға дейінгі Қазақстан ... оның ... ... этнографиясының құнды деректемесі болып табылады.
1887 жылы Орынбор ғылыми мұрағат комиссиясы құрылды. Комиссия мұрағат
ісін ... ... ... ... тарихын зерттеуді, археологиялық және
этнографиялық материалдар жинауды өзінің негізгі міндеті деп ... ... ... өз баспасөз органы болды. ... ... 34 саны ... ... ... ... Қазақстанның өткен
тарихын зеттеуге зор көңіл бөлді.
Өлкетанудың тағы бір орталығы Орал ... Онда ... әр ... ... «Памятные книжки», «Уральские областные ведомости»
және ... ... ... ... ... ... Бұл аймақты
зерттеушілер қатарында Н.Бородинді, В.П.Кранихфельді, Н.П. Огановскийді,
М.К.Курилинді және ... ... ... ... ... Қазақстанды
зерттеуде антрополг А.А.Харузин, этнограф М.С.Бабажанов елеулі рөл атқарды.
Зерттеулердің нысанасы қазақтардың тарихы мен ... ... ... ... ... болды.
2.3.Көркемдік мәдениет және ... ... ... ... ... ... зиялыларының
қалыптасу үрдісі жүріп жатты., олардың бір ... ... ... алғандар
болатын. Олар Шығыстың ұлттың қозғалысының ғана емес, сонымен қатар ... ... да ... ... режиміне оппазициялық
пиғылдағы өз отандастарының үдей түскен қысымын бастан кешірді. ... ... ... ... ... ... ... түркі халықтарының қозғалысы жаңа қарқын алды. ... ... ... мен ... ... тауар-ақша
қатынастарының, көлік пен байланыстың дамуы да, өлкені одан әрі отарлау ... ... Туып келе ... ... буржуазияның үстемдік етуші орыс
буржуазиясымен бәсекесі, ... ... енуі ... ... баспасөз және
байланыс жүйесі реформасының қажеттігін ... жылы ... ... бостандығы жолындағы күрес жеңіске жетті.
Орыс тарихында ... ... ... рет өзін ... ... ... ... қарай Ресейдегі баспасөз жүйесі 1002 аталымнан тұрса, ал 1905
жылдың өзінде –ақ 1350 ... пен ... ... ... ... 372
миллион дана газет таратылды. 1908 жылы 2028 мерзімді басылым шықты, ал
оқырмандардың ... саны 30 -35 ... ... ... ... ... ... 1891 жылы күнделікті газеттер саны 70 болатын, 1912 жылы
олардың саны 417 -ге жетті, ал 1913 ... ... – 649-ға ... өсті, 1915
жылы газеттердің тағы да 200-ге жуық жаңа ... ... ... жартысы Мәскеу мен Петербургте шыққанын атап көрсеткен жөн.
Жалпыресейлік қозғалыстың бір бөлігі болған азаттық қозғалысының ... ... ... ... де ... ... ... 1905 – 1907
жылдардағы револция кезеңінде ... ... ... кеңінен
таратылып, қоғамның мейлінше әр алуан топтары мен таптарының мүдделері
білдірді.Елдің азиялық ... ... ... ... Орта Азия ... ... бір сарында социал –демократиялық, революциялық
–демократиялық , либерал –бужуазиялық, сондай –ақ ... ... ... ... 1905- 1907 ... бүкіл Ресей бойынша әр
түрлі уақытта татар тілінде 33 басылым (21 ... 12 ... ...
11, Орынборда – 7, Астраханда – 5, Орал мен Петербургте – 4, ... ... – 1 ... ... ... ... ... Демократиялық баспасөзге
«Фикер» («Ой»), «Азат», «Танг юлдузы» («Таң ... ... ... «Танг мажмугасы» («Таңертеңгі альманах»), «Тавыш» («Дауыс»), «Эль-
ислах» («Реформа») газеттері; «Эль- гаср- эль джадид» ... ... ... ... ... ... («Зеңбірек») журналдары
жатты. Түркі – татар және қазақ тілдерінде шыққан ... ... ... ... ... ... деп ... «Мен оларды ашқарақтана
бас салып, бас көтермей оқып шықтым. Әлгілілерді оқып ... ... күн ... ... жадырап қалдым».(18) Ол жылдары М.Сералин
«Факел», «Уклар»,»Эль-гарс- эль ... ... ... ... ... ... ... жасап отырды.
Қазақ тіліндегі мерзімді баспасөздің алғашқы басылымдары «Түркістан
уәлаятының газетін» ... ... ... газетін» (1888-1902)
отаршылдық өкімет органдары құрды. Біріншісі ... ... ... ... ... ... ... болды, ал екіншісін Омбыда
Дала генерал- губернаторлығы шығарды. Өкімет орындарының өкімі бойынша бұл
басылымдар ... ... ... нығайту және Шығыстағы бодандарды рухани
жағынан ... ... ... ... ... ... патша
жарлықтарын, үкімет ұйымдарының өкімдерін басты, отарлық шет аймақтарды
игеру ... ... ... көзқарас жөнінде «өркениеттілік
миссияны» жүзеге асырған империялық саясаттың мәнін түсіндірді.
Қорытынды
Патша ... ... ... ... ... Қазақстанға
ғалымдардың бастауымен экспедициялар жіберген. Бұл ... ... ... ... ... ... жағдайын, мәдениетін,
дінін тағы басқаларды зерттеу болып ... Бұл ... ... ... ... отарлау саясатының бастамасы еді. Орыс
географиялық ... ... ... ... зерттеу
орталықтары, ғылыми ұйымдардың пайда болуы ... ... ... ... ... ... септігін тигізді. Қазақстанға ... ... ... ... Мушкетев, Радлов, Левшин, Игнатьев
тағы басқа ... ... ... ... ... зерттеулері
ғылым мен мәдениет үшін үлкен ... ие. ... ... ... ... ... ... үшін үлкен маңызға ие. Орыс ғалымдарының
атқарған ... ... ... ... ... салды және қазақ
интеллигенциясының маңдай алды өкілдерінің ғылымға тартылуына себептесті.
Екінші ... бұл ... ... зерттеу мақсатында
келіп,миссионерлік қызмет атқарып, орыстандыру, отарлық саясатының одан әрі
дамуына өз үлестерін ... Орыс ... ... ... бекіністердің
салынуы отарлаудың тез қарқынмен жүруіне алып келді.
Отаршылдық пиғылдаға патша үкіметі ХІХ ғасырдың екінші жартысында ... ... ... мен ... ... ... ... міндеттері «географиялық, статистикалық, этнографиялық және
жаратылыс-тарихи материалдар ... ... және ... ғылыми
экспедицияларды жарақтандыру» болды.
Демек қорыта келгенде,бұл экспедициялардың пайда жағы да , ... да ... ... ... ... ... ... заманна бүгінге дейін) ІІІ ... ... ... С.З., ... К.З. ... ... ... Алматы., 1989,48-49-бет.
3. Галиев В.З. Ссыльные ... в ... ... ... ... ерте ... бүгінгі
күнге дейін Алматы 2000ж
5. У.Мусин ... ... ... ... ... ... Алматы 2005ж
6. Семенов –Тянь –Шанский П.П. Путешества в Тянь ... в ... ... ... ... ... ... 1985ж
8. Қ.Бегалиев «Ш.Уәлиханов пен Ы.Алтынсариннің ... ... ... орны» // Қазақ өркениеті №4 2006ж 5 ... К. ... ... ... ... ... ... №5
2006ж 28-30 бет
10. М.Елеусізова «Шоқанның экономикалық көзқарастары»// Ақиқат
№6 1995ж 62 ... ... « ... табиғат зерттеушісі» // Атамекен 2001ж
22 маусым
12. Н.Канафияұлы « Ұлы дала және ... // ... №11 ... Егамбердиев Мырзахан Шарипбайұлы ... ... ... ... саясаты (ХІХ ғасырдың 2
жартысынан –ХХ ғасырдың басы)» Алматы 2007ж
14. Джордж Демко ... ... ... Алматы
1997ж
15. Серік Нәжімбаев «Патшалық Ресейдің отарлау саясты» ... М. ... ... біздің. Алматы, 1969. 12 том, 523-
бет
17.Кайшибаева Р.К. Казахско-украинские литературные ... ... Н. ...... ... //
Қазақ тарихы 2001 №5 73 – бет
19. Қойгелдиев М. ... – ұлы ... ... ... Ел
мадениеті 2006 12- сәуір 8- бет
20. ... Ә. ... ... ... // ... 2005, 8 ... Л.Н. Древняя Русь и Великая степь. 1989. 510-бет
22.Донцова З.Н. ... и ... ... ... общества / Памяти академика .
23.Масанов Э.А. Очерк истории этнографического ... в ... А., 1966, ... ... ... ... 6 ,7, 11, томдар. Алматы,
1972ж
Сілтемелер.
1.Әуезов М. ... ... ... ... 1969. 12 том, ... Р.К. ... ... связы.Алма-Ата
1997. 14-17-бет
3.Гумилев Л.Н. Древняя Русь и Великая степь. 1989. 510-бет
4.Донцова З.Н. ... и ... ... ... общества / Памяти академика .
5. Семенов-Тянь-Шанский П.П. ... в ... в ... ... П.П. Путешествие в ... в ... ... 1957г
7.Ш.Уалиханов. Таңдамалы. Алматы, 1985 ж
8. Донцова З.Н. ... и ... ... ... ... / ... академика .
9. Донцова З.Н. Л.С.Берг и Туркестанский отдел ... ... / ... ... ... В.З. Ссыльные революционеры в Казахстане. А.,1978,73-
б
11. ... В.З. ... ... в ... А.,1978,73-
б
12.Канафияұлы Н. Ұлы дала және Шоқан.// Саясат.-1997.№11
13.Бікебаева Н. Ш.Уалиханов –– ғалым ағартушы.// Қазақ тарихы
2001. №5. 73-бет
14.Қойгелдиев М. ... ұлы ... ... даусыз. // Ел мәдениеті
2006., 12 сәуір 8-бет
15.Елшынбеков С. Шоқан – табиғат зерттеушісі // Атамекен 2001ж
22 ... Ә. ... . ... ... 6 ... Э.А. ... истории этнографического изучения
казахского
Народа в СССР. А., 1966, 207-214-бет.
18.Зиманов С.З., ... К.З. ... ... ... ... ... 1989,48-49-бет.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаш тұлғаларының көзқарасындағы үндестік5 бет
К.Д.Ушинский – орыстың ұлы классик-педагогы16 бет
Көшпелілер серіктестігінің шығу тарихы16 бет
М. Дулатовтың өмірбаяны13 бет
Тіл саясаты5 бет
ТОРҒАЙДАН ШЫҚҚАН ЗИЯЛЫЛАР72 бет
ШОҚАН УӘЛИХАНОВ13 бет
Шоқан Уәлиханов8 бет
Шәкәрім Құдайбердіүлы4 бет
Қазақ зиялылары және Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті жанындағы Қазақ бөлімінің қызметі (1920-1922 жылдар)16 бет

2008-2014 © stud.kz группа сайтов Stud.kz
Создание сайта - студия Riskk | Time 0.1137

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

FAQ
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін жұмасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь