Қазақ мақал - мәтелдерінің гендерлік сипаты [ 6 бет ]

Қазақ халқы рухани дүниеге, қазынаға бай халық. Оның қай түрін алсақ та, тәлім-тәрбиесі мол, ұрпақтан-ұрпаққа қалдырған өcиеті ерекше. Сонау ықылым заманнан, сан ғасырлар бойы халықтың өзімен бірге жасасып, екшеленіп, ұрпақтан-ұрпаққа мұра боп қалып жатқан ауыз әдебиетінің бай саласының бірі – қазақтың мақал-мәтелдері.
Мақал-мәтелдер туралы сөз болғанда, не оларды зерделеп оқығанда, алдымен сол мақал кімге, қай қырын тануға арналғандығын аңғарамыз. Яғни әйел адамға ма, әлде ер адамға ма? Міне, осыдан келіп мақал-мәтелдегі гендер мәселесі туындайды.
Ғалым Маханова гендер дегеніміз не? деген сұраққа мынадай жауап айтады: «Гендер ұғымы жыныстың әлеуметтік құрылымы деген мағынаны береді. Гендер қоғамның әйел және еркекке бөлінуінің өзі әлеуметтік өмірдің, жемісі екенін көрсетеді. Сонымен қатар, гендер дегеніміз – жеке адамның белгілі бір шектердегі мінез-құлқын белгілейтін және шектейтін әлеуметтік ұстындардың жиынтығы»,- деп гендерді әлеуметтік тұрғыдан қарастырады. [1;65]
Гендер қоғамда дүниеге келіп, ұлттық тілдік тұлғаға әсер ететін әлеуметтік, психологиялық және мәдени процесстердің жиынтығы. Мұндай процессер келіп тіл білімінде гендерлік лингвистиканы тудырды. Бұл фактор қазақ ауыз әдебиеті, соның ішінде мақал-мәтелдер бойынан жақсы көрініс тапқан. Қай мақалды алсақ та ол ер не әйел адамның жас ерекшеліктеріне, мінез-құлқына және іс-әрекеттеріне байланысты келеді. Мысалы:
Алты ұл тапқан әйелді ханым десе болмас па,
Аға деген жігітті жаным десе болмас па!
Бірінші жолда, әйел затының алғашқы міндеті дүниеге ұрпақ әкелу, десек те бірнеше баланы бағу, қатарға қосу оңай іс емес, сондықтан сәбиді дүниеге әкелген әйелге жылы сөздің қайсысы да лайық екендігін меңзейді. Ал үлкенді сыйлаған аға деп, кішіпейілділік танытқан ер азаматқа кім жетсін?
Алдымен, мақал-мәтелдердегі әйел бейнесінің гендерлік ерекшелігіне тоқталсам, әйел барлық адамзат түсінігінде тіршілік жаңартушы, өмірге адам
        
        ҚАЗАҚ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНІҢ ГЕНДЕРЛІК СИПАТЫ
Қазақ халқы рухани дүниеге, қазынаға бай ... Оның қай ... ... ... мол, ... қалдырған өcиеті ерекше. Сонау
ықылым заманнан, сан ғасырлар бойы халықтың өзімен бірге жасасып,
екшеленіп, ұрпақтан-ұрпаққа мұра боп қалып ... ауыз ... ... бірі – ... мақал-мәтелдері.
Мақал-мәтелдер туралы сөз болғанда, не оларды ... ... сол ... ... қай ... тануға арналғандығын аңғарамыз. Яғни
әйел адамға ма, әлде ер адамға ма? ... ... ... ... ... туындайды.
Ғалым Маханова гендер дегеніміз не? деген сұраққа мынадай жауап айтады:
«Гендер ұғымы жыныстың әлеуметтік құрылымы деген ... ... ... әйел және ... ... өзі ... ... жемісі екенін
көрсетеді. Сонымен қатар, гендер дегеніміз – жеке ... ... ... ... ... және ... ... ұстындардың
жиынтығы»,- деп гендерді әлеуметтік тұрғыдан қарастырады. [1;65]
Гендер қоғамда ... ... ... ... ... әсер ететін
әлеуметтік, психологиялық және ... ... ... ... ... тіл білімінде гендерлік лингвистиканы тудырды. Бұл фактор
қазақ ауыз әдебиеті, соның ... ... ... жақсы көрініс
тапқан. Қай мақалды алсақ та ол ер не әйел ... жас ... және ... байланысты келеді. Мысалы:
Алты ұл тапқан әйелді ханым десе болмас па,
Аға ... ... ... десе ... ... ... әйел ... алғашқы міндеті дүниеге ұрпақ әкелу, десек
те бірнеше баланы бағу, қатарға қосу оңай іс емес, сондықтан ... ... ... жылы ... ... да ... екендігін меңзейді. Ал үлкенді
сыйлаған аға деп, ... ... ер ... кім ... мақал-мәтелдердегі әйел бейнесінің гендерлік ... әйел ... ... ... ... ... ... адам
әкелуші, жылулық пен мейірімділіктің, берекенің бастауы. Әйел ... ... те, ... – адам баласының ұрғашы жыныстылары, екінші –
жұбай, қосақ деген анықтама берілген. [2;592]. Сонымен қатар әйел ... тіл ... ... қыз ... ... ... ... зайып, жар, қосақ, шеше, ана, әже, кемпір деп өз ішінен ... ... ... осы бөліністердегі қыз бейнесінен ... Қыз – ... ... ... ... да ... ... жан. «Қыз тәрбиелей отырып,
ұлтты тәрбиелейміз» деген қанатты сөздің өзі қыз бала тәрбиесі тұтас ... ... ... ... қырық үйден тию» деген мақалдың астарында
қыз абыройы, өскен ортасының абыройы деген мән жатыр. Ал «баланың ұяты ... ... ұяты - ... деген мақалдың мәні ұл қыздың жаман атағы
сол бала ... ... ... ұяты. Қыз бала саналы болса, өсек,
өтіріктен қашық жүрсе, ол да ана – мейрімі, ... ... сау ... қыз,
шайқалмаған сары уыз».
Халқымыз еңбектің небір қиыншылығы мен бейнетін көріп, артынан соның
рахатына бөленген. Осыны ертерек ... ана қыз ... ... ... ошақ ... ... Тіпті төсек жинау, үй тазалау, ... өзі ... сын. ... ... ... ал, ... көріп асын іш»,
«Жақсы қыз біреу келсе есік ашар, жаман қыз біреу келсе төрге қашар» ... ... ... есейіп, бойжетісімен оның айналасы сырт көзге толады. Біреу «үкі
тағуға», біреу «алып қашуға» ... ... ауыл ... деп ... ... ... екі ауыз сөзі бойжеткен қыз болады. ... бой ... ... ... төсегін бөлек салып, жас шағындай оған
көршіге желпілдеп ... ... не бір ... өзін ... жіберуді
шектейді. Жіберсе апа, жеңгелерін ерткен, көбіне жеңгесіне сенеді. ... ... ... не «қызы бар үйдің жеңгесі сүйкімді» [3;67] деп
мақалдаған.
«Қыз ... - ... ... қыз бала ... ... үйдің босағасын
аттап, сол үйдің түтінін түтетуге жаралған ғой. ... жасы ... ... ата ... ... ... сыңсу айтып шығарып салады. Құда
келіп, құйрық-бауыр жесіп, баталасады. Ұясынан ұшқан құсы ұясына ... ... ... ... Жұрт ... ... ұяға, қызыңды қияға
қондырдың» деп құттықтаған. Одан әрі реті ... ... ... ... ... ... ұзат,соңғы қызыңның өтеуіне жақсы», «қалыңсыз қыз
болмас» не болмаса «құмға төккен білінбес, қызға берген білінбес» ... ... ... білдіреді.
Қыз әке үйіндегі өмірімен қоштасып,уақыты жеткенде өзге табалдырықты
«келін» боп аттайды. Келін баланың не інінің әйелі. ... ... ... ... сын көзбен көріп қараушылар көп. «Жақсы келін-келін, жаман
келін - ... ... ... керегесі алтын» дейді. «Келін қайын
ененің топырағынан», «Басында сыншыл болса, кейін сыршыл болады» деп ... ене ... ... ... құрметтеуге үйреткен. Шындыққа келсек:
ене біреудің шешесі, сенің шешеңде біреуге ене.
«Келіннің де келін болып түскен күннен ... ... ... міндеттері
бар. Әрине қалыптасқан орныққан әдет-дағдысы бар. Бұрын өзіне таныс ... ... ... ... ... ... ... орындала бермейді. Бұл
ретте қазақ әйелінің даналығы, сабырлылығы, төзімділігі жеткілікті. «Әйел
әдептің ... ... бір ... ... ... бір ... ... «аты былғанған әйелдің асыл сөзі өтімсіз» деп жатамыз, яғни әйел
адам құт босағаның ... әрі ... емес ... ... жанның бірі – ана. Ана - өмірге ... ... ... оты, баланың тәрбиешісі, ақылшысы, қамқоршысы. Сондықтан
да мақал-мәтелдерде «әкесіз жетім жарым жетім, анасыз жетім нағыз жетім»,
«анасыз өмір ... ... ... ... анасы түсінеді».
Сонымен қазақ халқы «қызын қызыл гүлім» деп еркелеткен, баласы: анам –
ардағым, анам – аяулым деп ... ... ... ... әйелім –
жаным, сүйіктім, асыл аруым, жан ... деп ... Өз ... ... ... өзге адамды сыйлай алады, өзгелер мен сыйласа алады. Сонда
ғана, енеңнің ана екенін, анаңның да ене екенін ... ... ... ... қарыз болсаң, енеңнің ақ пейіліне, өзегін қақ жарып шыққан баласын,
қиғаны үшін қарыздар.
Әйел ... ... ... не ... қостыны. Еркектің жақсысын асырып,
жаманын жасыратын, жыртығын жамайтын тек әйел ... Ер ... ... ... деп жатады. Олар алдымен өзін дүниеге ... үшін ... ... ... ... ... бала сыйлағаны үшін қосағына қарыздар.
«Әйелдің жақсысы - ... - деп ... ... қасиеттері еріне кеңес
беріп, ақыл айтып отыруын айтқан.
Әйел затының тағы бір ерекшелігі – ... әже ... Әже ... өткеннің шежіресі. Әжені үлкен ана ретінде сыйлау, немеренің оған,
оның немересіне бауырмалдылығы дәстүрге ... ... ... болады.
«Немере етін жеп, сүйегін берер», «Бала балым ... ... ... ... ... ... ... жанына жақын ... ... ... ... ... ... дамып
отырады. «Әйел бір қолымен бесікті, бір қолымен әлемді тербетеді» деген
сүйенсек әйелдің қоғамдық, ... ... ... ашып бере ... Бұрынғы
кезеңде әйел тек шеңберінде қалса, қазір әйел мемлекетте саясатқа ... өз ... ... ... Тіпті әрбір қоғамның әрбір жеткен
биігі, мәдениетінің ... оның ... ... көзқарасымен өлшенеді.
Тілімізде сонымен қатар ерге ... ... ... Оның ... ... ... жас ... шағын, ересек
кезін, еңбекке араласу, азаматтық шағын, қария, ата болған кезеңдерін жақсы
суреттейді.
Жалпы қазақ халқы бірінші дүниеге ұл бала ... ... ұл ... ... Оған мол сенім артқан. Ұл бала артымда ... ... ... ... «Тай өссе ат ... ұл өссе әке ... «Ата өліп бала қалса
мұратына жетеді, бала өліп ата ... ... іште ... «Соры қалың
әкенің – кер бағып ұлы өседі», «Ұлыңның санасы ... ... ... ... қатысты аға-іні деген туыстық атау бар. Ол жас ... ... да, ... ... ... ... ... сыйластығын,
қамқорлығын білдіреді: «Аға қорған, іні зордан», «аға ... іні ... «Аға ... іні ... «Ағасы бардың жағасы бар».
Ер баланы «Он үште отау иесі» деп ата-ана баланы тез үйлі ... ... ... ... ... ... өз ұлың, үйленген соң ... - ... ... ... Бұл үй ... ... өз жұртым, қайын
жұртым деп екі жаққа жалтақтайтыны рас, ... ... болу ... ... ... ... бала» атанады, қайын жұрты күйеу сыйлы қонақ, оған төс
тартады. Бірақ күйеу әдеп сақтап, өзінің жолын білуі қажет. ... ... ... «Жаман күйеу қатыншыл», «Күл төбе болмас, күйеу ұл ... ... ... жақсы» дегендей ер адам өмірін де ... алар ... Ерді адам ... жаман қылуда алған жарына байланысты: «адам болар
жігіттің жары өзіне лайық, керуен бастар жігіттің нары ... ... ... аты ... ... бір бақыт, жары жақсы болса бір бақыт».
Қазақ мақалдарында ерлік, батырлық, ... ... ... игілігі
үшін еңбек ұғымы мен жанаса айтылып отырады. Жігіттің ерлік қасиеттері мен
сипаттайтын гендерлік лексика: ер, ел, ат, батыр, ... ... ... Ел, ер ... сөйлегенде халық бұл екі ұғымды бір-біріне тығыз
қабыстыра айтады. Мысалы: «Ер сүрінбей ел танымас», «Ел ... ер ... ... ел ... т.б. ... еліне, отанына еңбегін сіңіріп, өмірін ... ... ел ... төзе ... адам ғана ер ... деп ... сыншысы елі» деген.
Сонымен бірге ер азаматтың қоғамдағы ... ... ... хан,
сұлтан, би әкім сынды сөздер мақалда көрініс табады. ... адал ... ... ... адал болмаса нарық бұзылар», ... ... ... ... ... «Төре тайғақ болса, бітіп болмас, төбе тайғақ боса,
шығып болмас», «Қойды құртаң бүлдіреді, елді сұлтан ... ... жайт ... образын ашатын хан, сұлтан, төре сынды ... ... жоқ, ... ... бастық, орынбасар сынды сөздер
қолданылады.
Ер адам өмір бойы ... ... ... ... не хан ... не ерлігі
асқан батыр болып тұра бермейді. Уақыт өтеді, жас та жетеді, ешқайда ... ... ... кеп ... Енді ... ел ... би не ... жаңа буынға ақыл айтатын қария болады. Басына түскен ... ... ... қараса, өзіне көңілі толмайды», «Ер қартайса еркі кетер, әйел
қартайса көркі кетер» деп ер бойындағы ... ... ... ... мақалдаған.
Сонымен, бұл тақырып болашақ филолог ретінде мені қашаннан ... Осы ... ... ... ... ... байланысты қаншама
мақал-мәтелдер жинадым. Бұларды қыздың және ер адамның әр өмір ... ... ... ... осы ... ... тапқан мақал-
мәтелдер оның бірері ғана
Пайдаланған ... ... ... «Білім беру жүйесіндегі ... №9, 2003 ... ... ... ... ... Алматы 1974, І-том
3. Қазақ мақал-мәтелдері. Құрастырған: Ж.Малайсаран. Алматы, «Ана
тілі», 2004 ... ... ... 7777 ... ... «Өлке», 2002
жыл.
5. С.Амантаева «Әйел» концептісінің мақал-мәтелдер мен ... ... мен ... ... ... ... 2005 жыл.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге



2008-2014 © stud.kz группа сайтов Stud.kz
Создание сайта - студия Riskk | Time 0.0187