Сөйлеу әрекетінде лексиканың әдеби тіл нормасында қолданылуы [ 88 бет ]

Жоспар

Мазмұны

Кіріспе......................................................................................................................3

1-тарау. Лексика және оның қатысымда қолданылуының ғылыми-теориялық негіздері.
1.1. Тіл және сөйлеу, сөз қолдану мәдениеті........................................................5
1.2. Лексикалық норма және оның қолданылу аясы..........................................25

2-тарау. Сөз қолдану мәдениеті.
2.1. Сөздің қолданылу ерекшеліктері.................................................................33
2.2. Тілдің лексика-фразеологиялық тіркестердің сөйлеудегі (жазудағы қолданысы)............................................................................................................41
2.3. Сөйлеуде көркемдегіш және бейнелегіш құралдарды пайдалану............46
2.4. Сөздердің сөз тіркесі мен сөйлемдерде қолданылу ерекшеліктері, грамматикалық норма..........................................................................................49
2.5. Жазба жұмыстарда болатын қателер және олардың жіктелуі..................77

Қорытынды...........................................................................................................86

Пайдаланылған әдебиеттердің тізімі..................................................................90



Дисциплина: Тілтану, Филология
Тип работы: Дипломдық жұмыс

Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 900 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку


Урезанное содержание работы для ознакомления
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Сөйлеу әрекетінде лексиканың әдеби тіл
нормасында қолданылуы
Ғылыми жетекші:
Зерттеу жұмысының нысанасы - оқушылардың тілі және ... ... ... ... мақсаты – лексикалық құралдардың сөйлеу әрекетіндегі
қолданылу ерекшеліктерін анықтау.
Зерттеудің әдістері мен тәсілдері. Зерттеудің ғылыми ... ... ой ... ... ... мен бақылау, салыстыру, жинақтау
және талдау әдістері болды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.
- оқушылардың ... ... ... ... ... ... анықталды;
- сөздік қордың өсуіне негіз ... ... ... және ... ... белгіленді.
Зерттеудің ғылыми теориялық және практикалық мәні. Жұмыс ... ... мен ... тіл нормаларын зерттеуге, зерттеу
нәтижелерін жалпы білім беретін ... ... оқу ... ... ... мен ... ... екі тараудан, қорытындыдан ... ... ... ... ... - 91 ... ... және оның қатысымда қолданылуының ... Тіл және ... сөз ... ... ... және оның ... Сөз ... ... ... ... ... ... тіркестердің сөйлеудегі (жазудағы
қолданысы)..................................................................
..........................................41
2.3. ... ... және ... ... Сөздердің сөз тіркесі мен сөйлемдерде қолданылу ерекшеліктері,
грамматикалық
норма.......................................................................
...................49
2.5. ... ... ... қателер және ... ... ... ... тілді оқыту саласында әдіскерлердің
айрықша назар аударатын мәселесі – тілді қатысымдық-танымдық тұрғыдан оқыту
мәселесі. Бұл ... ... ... ... ... ... тілін
қатысымдық тұрғыдан оқытудың мәселесі күн тәртібінде тұр. Бұл ... тек ... ... ... жайы ғана емес, алған білімдерін,
меңгерген сөздік қорларын қарым-қатынас негізінде ... ... білу ... ... тиіс. Қазіргі кезде мектеп оқушылары
да, қарым-қатынаста өз ойын түсінікті ... ... ... ... ... ... ерекше мән беріле бастады.
«Қазақстан Республикасы жалпы орта білім ... ... ... стандартында» «сөйлеуге сай сөз қолдану ... ... ... ... [1,8]. Ал оның ... деңгейіне лексика
бойынша мынадай талаптар қойылады. «Лексикалық терминдерді дұрыс ажыратып,
орынды қолдана білу; ... тура және ... ... ... омонимдер, синонимдер, көп мағыналы сөздердің ерекшелігін білу»
[1,14].
Орта мектепте меңгерілуге ... ... ... ... ... ... ... бағдарлама мынадай талаптар
қойған [2,6]: «Белгілі бір мәтін ... ... ... оған ... Баяндау, сипаттау, пікір айту жолдарымен және түрлі стильде
ауызша, жазбаша ойын ... ... ... ... ... бұл
талаптарға байланысты лексиканы оқыту барысындағы икемділік пен дағдылары
анықтайды. Мектеп оқушыларының лексикадан ... ... пен ... ... етеді: «Тіл дамыту жұмысын жүргізгенде оқушылар сөздік
қорын ... ... сөз ... мен ... ... ... ... деумен бірге, сөйлем құрағанда айтылмақшы ойына байланысты ... ... ... жұмыстарды жүргізуді ескертеді .
Лексикалық білім беру мен оның қатысымдық мақсатта қолданылуын
дамытудың екінші бір мәселесі – ... ... ... ... ... ... ... Ол оқытуда сөздерді дұрыс тіркестіре білу дағдысымен
анықталады. Сөздерді дұрыс тіркестіре білу сөз мағынасымен ... ... тек ... ғана ... ... ... ... да негізделеді.
Демек, баланың тілін дамытудағы ... ... ... ... ... ... ... лексикалық норманы игеруге негізделеді.
сөздің қолданылуы туралы білім, білік дағдыларын қалыптастыру мына жүйеде
жүргізу тиімді болып есептеледі.
Оқушылардың бұл ... ... ... ... ... ... ... тіл мәдениетін оқытуға арналған материалдармен бірге ... еске ... ... ... Атап айтқанда, сөздің
мағынасы бойынша жұмыс; сөздердің ... ... ... ... ... туралы түсінігін жетілдіру екендігі ескеріле отырып,
жұмыстың тақырыбы қазіргі кездегі өзекті мәселелердің бірі ... ... ... ... - ... тілі және ... ... тәжірибесі.
Зерттеу жұмысының мақсаты – лексикалық ... ... ... ... ... ... міндеттері:
1. Оқушылардың сөздік қорының ... ... ... ... ... ... қордың өсуіне негіз болатын лексикалық нормаларды және ... ... ... ... ...... әдеби тіл нормалары мен сөз
мәдениетіне қатысты тұжырымдары, тіл туралы заң, ... ... ... ... Зерттеудің ғылыми теориялық негіздерін сараптау, ой
қорыту, жалпылау әдістері мен бақылау, салыстыру, ... және ... ... ... теориялық және практикалық мәні. Жұмыс нәтижелері
лингвистикалық теория мен ... тіл ... ... ... ... ... беретін мектептердегі оқулық, оқу құралдарын жазуға
пайдалануға боады.
құрылымы мен мазмұны. кіріспеден, екі ... ... ... ... ... ... ... - 92 бет.
1- тарау
Лексика және оның қатысымда қолданылуының ғылыми- ... және ... сөз ... ... ... ғылымның өзіндік нысандарына сай орныққан жүйе,
ережелері бар. Соның бірі ана тіліміздің әр ... ... ... ... атты ... саласы. Орфоэпия дыбыс сазы мен әдеби тілдің дауыс
ырғағын тексереді, орфография емле ережелерін, пунктуация тыныс белгілерін,
стилистика сөз ... ... ... ... сөз ... ... Ал тіл мәдениетінің нысаны не деген мәселе жалпы тіл ... ... ... ... ... ... ең ... орын алатын материал –
лексика деп есептейді [3,118]. Белгілі бір тілді ... үшін ... ... ... бар. Адам қай ... сөйлегісі келсе де, сөздік
қордан өзіне қажетті лексикалық тұлғаларды білмесе, біріншіден, ... ойын ... ... ... ... біреудің айтқан сөзін, ойын
түсінбейді. Демек, адам ... ... үшін ... ... ... ... ... тілдік қатынас та жүзеге аспайды.
Сөз мағынасын, мәнін игеру арқылы баланың ұғымы да кеңейеді. ... ... ... ... ... ... ... дамиды. Соның нәтижесінде, өз ойына байланысты сөздерді лайықты қолдана
білу дағдысының қалыптасуы арқылы сөздерді мағынасына орай ... ... де ... ... ... ... қоры болғанымен, олардың
бәрінің бірдей қолданылуын игере бермейді. ... ... ... ... ... игермеу сөйлеудің түрлеріне байланысты
лексиканы қолдану икемділігі мен дағдысының қалыптасуына кері ... ... ... ... ... ... мен диалект, термин
сөздердің қолданылу ерекшеліктерін әдеби тіл стильдерінсіз игере алмайды.
Ауызекі ... мен ... ... ... ... ... олар бойынша мәтін құрастыра білу ... ... ... ... ... дамыту үшін лексикалық құралдардың құрылымдық-теориялық
мәліметімен бірге, қарым-қатынаста қолданылу ерекшелігі туралы білімі ... ... ... ... ... ... синонимді
оқытқанда, оның мәндес сөздер екендігі үйретілумен бірге кітаби, әдеби тіл
стильдері түрлеріне байланысты да ... ... ... Ол ... стиль түрлеріндегі мәтіннің тілдік
құралдарының ерекшеліктері ретінде игертіледі.
Жеке сөздердің мағынасы, ... ... ... ... ... ... немесе сөйлеу міндетімен байланысты түрде
игертіледі. Мәселен, Н.М.Шанский: «теоретическое ... по ... с ... ... научности) должны быть представлены в такой
форме и обьеме, ... ... ... для ... ... ... ... пікірі орынды [4,121]. Баланың сөйлеу
икемділіктері мен дағдыларын ... үшін ... ... ... мен ... қоры жеткіліксіз болып қалады. Сондықтан сөздерді өз тәжірибесінде
қолдана білуге ... ... ... ... орай ... үйрету арқылы тілін
дамыту жұмысы мына бағытта қарастырылады [5,124]: 1) сөз ... ... ... ... ... 2) ... стильдік мақсатта
қолдануға жаттықтыру;
Сөз байлығы – тіл ... ... ... сөз ... жұмсалу аясы бірдей емес. Халық тілінде бар сөздердің ... жиі ... ... халықтық нормаға айналады да,
бірқатары ... ... ... ... өте ... қолданылады. Сөйлеу
тілінде бар біраз сөздер қарым-қатынас әрекетінде кездескенімен, әдеби
нормаға жатпайды. ... ... ... ... Ол ... ... ... әдеби еместігін айыру оңайда емес, біреуге асыл ... ... ... ... ... ... ... нормаға қай сөз жатады, қай
сөз жатпайды дегенді субьективті көз ... ... ... ... халыққа бірдей ретінде жиі қолданыла ма, жиі қолданылмай ма деген
тұрғысынан болжау керек», - деп көрсетеді ... ... ... сөз ... ... ... қасиеті бар
байырғы және өзге тілден ... ... ... өнер ... ... мәдениеттің тағы да басқа алуан терминдерінен
құралады.
Жазба әдебиет арқылы тіл байлықтары, оның құрылымы бір ... ... ... болмаған халықтың тілі әдеби тіл дәрежесіне
көтеріле ... ... ... ... ... тұрған кезде бай ауыз
әдебиеті болды. Ауыз әдебиеті әдеби тіл болып есептеледі, оның жазба әдеби
тілінің ... ... ... ... ... ... ... деген ұғым халықтың жазу мәдениетімен тығыз байланысты екен. Әдеби тіл
жазу арқылы, әдеби мұраларды баспаға басып, жұртқа тарату ... ... ... ... ... ... ... -деп көрсетеді [6,58].
Бұл жеке сөздерге, оны қолдануға да байланысты. ... ... сан ... ... әдеби тілге тәндері – яғни әдеби нормаға
жататындары бар, әдеби тілге тән ... одан тыс, ... ... ... бар. ... ... жазбаша сөйлеу мәдениетін
қалыптастыруда, ең ... ... ... тілге жататын, жатпайтынын
ажырата біліп, өзінің ойын жазбаша жеткізуде әдеби ... ... ... ... ... ... лексикалық норма туралы ... ... ... ... сөз ... ... тұлғада жалпыға ортақ мағынада
жұмсалуы», - [6,64] деп көрсетеді. Демек, оқушылардың ... ... ... бірі ... ... қолдану болып табылады.
Сөз таңдап қолдану жазба әдеби стильдеріне байланысты да болады.
Мәселен, көркем әдебиет стилі мәтіндегі сөз таңдап ... ... ... ... ... үстінде «функциональдық стиль»
басты-басты екі мәселені зерттейді: біріншісі, ... ... ... тілдің
даму барысындағы көркем әдебиет шығармаларының орны; екіншісі – жеке
жазушылардың сөз ... мен сөз ... ... ... ... ... білу ... көркем әдебиет тілі, жалпы алып қарағанда,
«поэтикалық сөз» болса, екінші мәселе жалпы ... ... ... ... ... мен өрісін, дәлірек айтқанда, лексикалық ... ... мен ... тіл нормаларының арақатынасын, өзара қарым-қатынасын
және олардың көркем шығармалардың мәтіндерінде көріну ... ... ... ... ... ... стильдік (шеберлік), яғни
лингвистикалық стилистика бойынша, екіншісі, тіл нормаларының ... ... яғни сөз ... ... ... ... ... саласындағы мамандардың сөздеріне қарағанда, көркем
әдебиет стилистикасы – тіл элементтерінің жалпы халықтық ... ... ... ... міндеті», -деп жазады. Р.Сыздық –
стильдік әсердің өзін емес, сол әсерді туғызатын тілдік механизмді зерттеу
болып ... ... ... тілдік нормаларды айқындай, белгілеп беру ... ... ... ... ... ... ... ішкі даму заңдылықтарына,
оның ішінде грамматикалық заңдылықтарына сәйкес келуі;
2) дәстүрлік белгісі, яғни әдеби ... ... ... ... ... ... узус ... құрамында болуы
[7,11-44].
Әдеби тілдің қалыптасқан ... яғни ... ... ... ... ... үзбей зерттеп жүрген мамандардың сөзіне қарағанда,
«Көркемдік, әсерлілік нүктесін ... ... ... және ... қатар жүреді. Соңғы әрекет мәтін лексикасын түзу ... ... - ... ... ... [7,28]. ... авторлардың сөз таңдау
еркіне байланысты әр алуан ... ... ... Олар ... ... ... сай келе ... Сондықтан олар уәжді (жөнімен,
мотивті) ауытқулар және уәжсіз (жөнсіз, мотивсіз) болып екі топқа ... ... ... Осы автордың анықтауы бойынша сөз таңдаудағы ауытқулар
кейде жалпы әдеби тіл ... ... ... енді ... ... сөз
нормасынан ауытқу болып бөлінетін көрінеді. Олар әрі «жалпы ... ... ... болса, әрі мәтін түзімінің мүдделеріне байланысты құбылыс
болып табылады [7,129-211].
Жалпы әдеби тіл ... ... ... яғни ... аясына жатпайтын сөздерді Р.Сыздық мынадай топтарға бөледі:
1) диалектизмдер, қарапайым сөздер, жай, ... ... т.б. Бұл ... ... ... ... жұмсалуына уәжді
ауытқу болып табылады (егер лоар автор сөзінде қолданылса, ... ... ... ... ... ... яғни олар ... жөнімен
ауытқыған ыңғайда жұмсалады;
3) сөздердің өзара тіркесу заңдылығын бұзу арқылы ауытқу. ... ... ... уәжді, кейде уәжсіз болып та келіп отырады. ... ... ... бір стильдік ... ... да осы ... ... ... «Үркер» романында қолданылатын сөздердің бірі –
күп сөзінің қолданылуын талдайық. «Жан-жағына жалақтап тағы ... ... ... – анадайдағы қырат күнбатыс бегін тастаққа тіреп, көктұмсықтанып
бітеді екен. Шамасы, жаңбыр жауғанда су ... не күп, не ... ... ... ... ... бөксесін көлегейлей алар бір қалқа ... ... ... ... ... (ХІғ) күп ... сөз орысша (большой
глиняный сосуд кувшин) деген мағына береді. Ескі ... ... ... (ХІҮғ) күб «кувшин, сосуд) деген ұғым тудырады.
Әдеби тіліміздегі ... ... ... сөздеріміздің
түбірі осы күб (күп: б/п) болуы мүмкін. Ауызекі сөйлеу ... ... ... т.б.) күп болып ісіп кетті» деп осы күні де айта ... ... ... ... – шек ... туралы пікір айтпай-ақ қойсақ та
болады (ол тиісті оқу ... ... ... өз ... ... бір ... ... қалыбын алмай.,
оның негізгі түбір тұлғасын алып, пайдаланған.
Немесе күзем кезінде қойды суға тоғытып, аспан (ор, ... ... сай) ... ... ... оның ... ... алуға әрекет
жасалады. Алдын-ала дайындап, қой ... ... ... де елде күп дейді. Қой
түсетін күптің суына ... ... ... ... ... (ол тоғытылып өтетін) жер (ол, әрине, қой ... ... ... ... ... ... ... тілі сияқты қыпшақ тілдерінің тобына жататын
Қарайым тілінде күп –«большой кувшин для воды, зарываемые в ... ... ... ... ... арба ... ... қатар: Кипцек (кипсек)- «колесо»; круг»; кипчак- «колесо», кипчпак
куршову «шина, обод; колесница»; кипчек «округ, окружность, круг, ... ... ... ... ... ... ... Бұған
қарағанда, күп сөзінің семантикалық өрісі мынадай тәрізді: 1) дөңгелек ... –ор ... яғни ... аты; 2) ... атты ... ... т.б.
оларға ұқсас нәрселердің аты); 3) шылау сөздер. Біз әңгіме етіп ... бұл ... ... ... ... сөз ... ... жазбаша сөйлеу әрекетінде сөзді таңдау
лексикалық норманы негізге алады. ... ... ... ... ... ... ... осы лексикалық норма
тұрғысынан қарастырдық.
Тіл мәдениетін арттырудың бір саласы сөзді, сөз ... ... ... мен ойға сай ... ... ... ... [8,123].
Сөз дәлдігі туралы сапаға қойылатын талаптар әр түрлі. ... ... ... мағынасына лайық қолдана білу. Бұл тұрғыдан ... ... ... ... «бұл ... қой ... өркендетіпті» деген сөйлемдегі ойды
түсінуге болады, бірақ «өркендету» мағынасында қолданбаған. Атап ... ... ... деп ... ... қой басына байланысты
санын көбейту деген сөзді қолдану ... ... ... мен ... және ... ... ... қате жібереді. Сөздерді өз мағынасына сай колдану, дәлдіктен көз
жазып қалу, басқалардан гөрі ... ... ... ... әр басқа
немесе бір түбірден тарап, дербес мағынаға ие ... ... ... ... ... 1.Шешесі суйектерін сырқыратып
орнынан тұрды. 2. Жігіт жусан иесіне ... мас ... ... ... ... ... ... қаңылтырлары ғана жатыр. Бұл жерде
сырқыратып емес, сыртылдатып, еліктеп емес ... ... ... ... ... мәселенің бірі, зат, құбылыс пен оның атауы
сөз арасындағы байланысты жете тани алмаудан қате жібереді. ... ... ... желі есті деген сөйлемдегі « алтын күрек» деген тіркес күзде
емес, халық көктемде қарды ерітетін жылы ... ... ... зат пен ... атауы. Сөзді білгенмен оның
қандай затты, құбылысты ... ... ... ... ... ... ... көз жазып қалады. Кейде осы айтылғандар керісінше
зат пен ... дәл ... ... аталуын білмеу, не оған мән бермеу ... ... ... болады. Мысалы, бота деудің орнына түйенің баласы
деп қолданады т. б.
Тіл тазалығына қатысты да ... ... ... ... ... қалай болса солай араластырып қолдана
береді.Мысалы, остановкада тұр, звонить етті т. б.
2)басқа ... ... ... сөз алу, жаңа ... ... ... жеңіл калькалар кездеседі. Мысалы, түбек дегенді жарты арал,
саулық қой дегенді аналық бас т. ... ... ... ... ... ... сараламай
қолдану. Мысалы, бойлай (үнемі, өне ... ... қылу ... ... шейін) т. б.
4)ойға басы артық, қыстырм сөздерді жиі ... ... ... ... ... ... т. б.
5) орыс тілінен енген сөздерді қолдану. Мысалы: 1. Алматыда жаңа
площадь, ... бар. 2. ...... ... ... де сұлу мұз ... Қала сыртында көптеген дачалар т. б.
Стильді- лексикалық ... ... ... және ... ... ... бағытында кездеседі.
а) сөзді көркемдік мақсатта қолдануда қате жібереді. Мысалы:
Біржан Сараны күшті ақын ... ... ... қателерді сөздердің ауыспалы мағынасы мен стильдік ... ... ... ... ... ... түсінбей қолданудан
туған қателер. Мысалы: Біздің балалардың қуанғанынан жүрегі қарс айырылды
(жүрегі қарс ... адам ... ... ... ... ... көзінен өткендей (жүзіктің өткендей деген фразеологизм
әдемі, сұлу мағынасын аңғартқанымен ... ... ауыл ... ... жерлерге қолданылмайды).
б) фразеологиялық тіркестердің құрамындағы сөздерді өзгертіп
қолданудан туатын қателер. Мысалы: Ойға батқан батырдың ... ... ... ... ... ... құрамындағы сөздердің орнын
ауыстырып қолданудан туатын қателер. Мысалы: ... ... ... күн ... сынады (дұрысы: ауырдың үсті, жеңілдің астымен).
Мұндай қателер оқушылар тілінің даму ... ... ... ... аздығынан болады. Сондай-ақ сөз мағыналарын ажырата ... ... ... мен өмір ... ... ... көргені аз т. б. жоқтығынан да болды [9,114].
Ол туралы М.Балақаев: ... ... ... ... арта ... ... кезде оның үздіксіз даму процесін терең ұғынып, өмірлік
проблемаларын жан-жақты зерттеуге ... мән ... ... ... ... ... биік ... деңгейінен қарайтын сала –
тіл ... ... ... Бұл ... ... ... өзінің даму
жолына түскен жас саласы. Тіл ... ... ... ... ... ... ... бұл ғылым саласы алдымен ... ... ... ... ... құралдық қызметін
жетілдіру үшін оның күнделікті өмірлік мәселелерін ... ... ... жөн ... көздейді» [6.13-14] –деп анықтайды.
Қазіргі әдеби тіліміз – ... ... ... ... ... Әдеби тіл дамыған сайын оның қоғамдық ... ... ... ... Сөйлеу тілі де, әдеби тіл де өзара тамырлас, әрі бірінен ... алып ... ... ... тілі ... ... оның құнарлы
қазынасынан керегін таңдап алып дамыса, ... тілі де ... ... ... қоймай әдеби тіл елегінен өтіп, жалпы халықтық қасиетке
ие болған байлықтарын, керсінше, үнемі ... ... ... ... мен ... тілдің алыс-берісі күшейіп, әдеби тілдің екі түрі – ... тіл мен ... ... тілі ... ... сол тілде сөйлейтін қауымдар арасында қатынас
құралдық қызмет ... ... сол ... ... мен ... құралы,
мәдени өмірінің тұтқасы болып табылады. Әрбір қоғам сондықтан ана тілінің
тағдырына немқұрайды ... ... оны ... ... ... ... көтеру жолында сол халықтың тілдік мәдениетін – жазу, жетілу,
жақсарту талабынан басталып ... ... ... ... ... ... ішінде тіл мәдениетін сөз етпей, тіл шұбарлаушыларға ... ... ... ... ... ... алғашқы мерзімді
баспасөздердің өзі, «Түркістан уаляты», ... ... және ... ... мерзімді өмірлерінің ішінде тіл мәдениеті, тіл тазалығы ... ... ... Бұл ... ... ... оны ... жетілдіре беру талабының ерте кезден-ақ сөз болып келе
жатқан жалпыхалықтық мәселе, ұлттық мәдениет ... ... ... ... ... ... ... «Қазіргі әдеби тіл мен
оның нормасын, жазу ... ... ... тіл мәдениетін көтеруге ұмтылу
ешкімге ұятты іс емес, қайта абыройлы ... Бұл – Отан ... ... ана ... ... патриоттық борышымыз. Бұған бізді
ел сүю, жер сүю, ұлтымызды сүю ... ... [10,8]. Енді ... ... ... жағы бар.
Тіл мәдениеті мәселесінде теориялық негізінен табудың, яғни тіл
мәдениеті жөніндегі ғылымды ... бір ... ... ... ... - ... ... көтеріліп жүрген
мәселе. Сондықтан болар, Т.Қордабаев «Сөйлеу мәдениетін сөз ... ... ... ... алғанда сүйеніш етер негіз, бағыт тұтар құбыламыз
тілдік норма, әдеби тіліміздің сөйлеу, жазу ... ... ... ... тіл ... үшін күрес – қалыптасқан норманы сақтау үшін
күрес ... Олай ... ... ... ...... мәдениеті
жөніндегі ілімнің негізгі міндеті – тілдік норма дегеннің сырын ашу, оның
құрамына нелердің енетінін айқындау болса ... - деп ... ... ... тіл деген мәселеге қысқаша шолу жасайық.
Әдеби тіл туралы түсінік. Тілді сол тілде сөйлеуші ... ... ... ең ... ... - әдеби тіл. Әдеби тіл көбінесе
халық тілі негізінде жасалатындықтан, оны ... ... ... ... ... тіл деп тану дұрыс емес. Сонда да оның елеулі ерекшеліктері ... тіл – ... тіл. ... ... ... тіл ... ... сымбатты қалыпқа түсіп екшеледі. Жазуы ... ... ... тіл ... ... ... Қазақ халқының жазуы болмай ... бай ауыз ... ... Ауыз әдебиеті әдеби тілді қалыптастырудың
алғашқы лабораториясы, ... ... ... ... ... ... рас,
бірақ оның тілі шын мәнінде әдеби тіл деп есептелмейді. Оның себебі ... ... ... ... ... ... ... тән басқа қасиеттер
бола бермейді, көп жерде, мысалы ертегіде, ауызекі сөйлеу тілінен ... ... ... ... тіл» ... ұғым халықтың жазу мәдениетімен тығыз
байланысты екен. Әдеби тіл жазу арқылы, әдеби мұраларды баспаға ... ... ... ауызекі тілдің байлықтарын екшеп саралау арқылы
қалыптасады. Онда да ... ... ... ... ... ... әдеби тілдің үлгісі деуге болмайды.
Әдеби тіл – жүйелі тіл. Жазба тілдің ілгері даму барысында халық
тілінің сөз ... ... ... ... сұрыпталады,
нормаланады; жазу мәдениеті арту арқылы халықтың тіл ... ... ... ... ... ... әр түрлі айтатын болса, түрліше
қолданатын болса, әдеби тілде олар ... ... ... ... ... ... ... да, әйтеуір, тілдің, тіл
мәдениетінің ... ... ... жүйе – ... ... ... ... әрі-сәрі тіл әдеби тіл деп есептеледі.
Әдеби тілдің жазуы –анархия. Тілдің нормалану дәрежесін неғұрлым
айқын болса, тілдің әдебиеттік қасиеті ... ... ... тіл – ... ... бар тіл. ... тіл ... жатады. Ол қоғамның ресми мемлекет тілі болатындықтан, ... де ... кең ... Сол ... ... ... ... пайда
болады. Мысалы, ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында хандар жарлығының, іс
жүргізу ... діни ... ... ... ... болады. Бірен-саран
газет шыққанмен, ол кезде публицистикалық стиль қалыптаспаған болатын.
Қазіргі қазақ әдеби тілінің жұмсалу аясы кеңейді. ... ... ... ... тіліміз түрлі-түрлі стильдік өң
алып, дамып келеді. Қазір оның ... ... ... бар: 1. ... ... –кеңсе тілінің стилі; 2. Публицистикалық ... ... ... 3. ... ... стилі; 4. Көркем әдебиет
тілінің стилі.
Мұндай стильдік тармақтар әдеби тіл қызметінің артуы, ... ... ... ... ... стильдік жүйелерінің саралануы –
тілдің әдебиеттік басты белгілерінің бірі. Тілдің ... ... ... ... ... тілдің соғұрлым буыны ... ... тіл – ... ... мол тіл. ... тілі ... қарым
–қатынас жасаудың құралы болса, әдеби тіл, сонымен ... ... ... ... тәрбие жұмыстарының, саясаттың,
кеңсенең, баспасөздің....тілі. Әдеби тілдің ... әрі ... ... ... ... бола ... – оның әрі ұлт тілі болуының белгісі.
Сөйтіп, әдеби тіл дегеніміз – жазба ... ... ... ... ... ... бар, ... қызметі әр алуан тіл. Бұл
жердегі жүйелі қалыпқа түсу деген ... ... ... тілдің
нормалануы деп те түсініледі [12,118].
Сонымен, тіл мәдениетінің негізі тілдік норма болғандықтан осы
мәселені ... ... да – ... ... ... ... бәрінің
сөйлеу дағдысын, тіл жұмсау мәдениетін бір өлшеммен өлшеуге бір үлгімен
пішуге болмайды. Тілді ... ... ... пайдаланушы қоғам
мүшелерінің ақыл-ой парасаты, білімі, ... ... ... ... ... ... Оның үстіне олардың туып-өскен ортасы, тілдік
дағдысы бірдей емес. Сол ... ... ... ... жазу ... ... де әр алуан. Жұрттың бәріне міндетті дейтін тілдік ... бар. ... ... ...... бойы ... ... қор, грамматикалық құбылыс, фонетикалық заңдылықтармен
қатар ресми түрде қабылданған орфография ... ... ... мен оқу құралдарындағы нормативті ереже, нұсқаулар.
Қазіргі кезде мектеп оқушыларының тілдік нормадан сөйлеу мен
жаза білу ... ... ... ... оны ... үйрету туралы
түбегейлі пікірлер жоқ. Сондықтан Т.Қордабаев: «... Тіл мәдениеті дегенді
ғылыми пән дәрежесіне көтеруіміз ... Оның ... ... өзіне тән
нысанын айқындау қажет. Сөйтіп оны лингвистиканың бір тарауы ету ... ... ... ... тұрған міндеттің бірі- әдеби тіліміздің әр жанрының өзіндік
стильдерін айқындау жұмысы. Мұны жете ... ... әр ... ... өзіндік формасын білу мүмкін емес. Сондықтан тіл мәдениетіне
сөйлеу мен жазба тілдің ... ... ... ... оны
мектеп қабырғасынан, яғни оқушыларға таныту, білдіру қажет.
Зерттеушілерде, ғылыми әдебиеттерде, ... ... ... ... жиі ... Ал ... қайсысы мәдениетті, қайсысы
мәдениетсіз болатындығын, яғни ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы бар екенінде. Оқушылардың жазба
жұмыстарындағы қойылатын нашар деген бағаның ... ... ... түрде көрінуі, өйткені қазақ тілін оқытуда мектептердегі ... тіл ... ... ... ... ... оқулықтардың барлығы, бүкіл жауапкершілігі, ... тіл мен ... ... ... ... ... тіл мен ... жоқ та, сөйлеу жоқ жерде тіл жоқ. Бірақ соған
қарамастан, бұл ... ... ... ... ... Тіл дегеннен
ондағы бүкіл дыбыстардың, сөздердің ... ... ... ... ... ол тілдік элементтердің өзара қарым-қатынасқа
келуін, яғни тілдік әрекет үстіндегі күйін ... Бұл ... ... ... қажетті өлі материалдың жанданып, іске қосылуы, ... ... ... ... ... ... өз ... мағыналық
мүмкіндіктерін жан-жақты көрсете алады. Бірақ сол ... ... ... өз ... ... талғам, танымына қарай пайдаланады.
Мысалы, біреулер, тілдік құралдарының ... ойын ... ... қоя ... енді біреулерде ондай шеберлік жетіспей ... ... де, ... сипатта тіл жеке адамдардың сөйлеу, жазу үдерісінде
даралық сипатқа ие ... Тіл мен ... ... өзгеше болатындығы
да осы мәселеге байланысты.
«... Бұл даралық тілдік даралық емес, ... ... ... ... ... сөйлеу (жазу) процесіндегі жеке
адамдардың ... ... ... көріп, оларды тілден
аластағысы келетінін баспасөз тілінен білеміз. Бірақ мұндай пікір – тіл ... ... ... жете ... туған жаңсақтық. Шындығына
келсек, тілде мынау ... ... ... анау ... ... ... ... Жүрексіз де, жаман да тілде емес, сөйлеуде (жазуда),
тілдік ... ...... ... білдіреді» [11,127].
Сондықтан оқыту ісінде мұғалімдер ... ... ... тынбай, оқушылардың сол тілдік материалдарды ... ... ... дәл ... ... ала ... ... қолдану
қабілеттерін арттыру дағдыларын үйрету қажет. Әдетте, өз білгенінін дұрыс
айтып беруге сөйлеу дағдысы жетпей ... ... ... ... тұрғаны
болмаса, білетіндігі байқалып тұр» деп дұрыс баға қоюшылар ... ... ... ... кері ... дұрыс емес. Оқушыларға таза, дұрыс,
жатық сөйлеуге, ... өзін ... ... ... олар
стилистикалық орашолақтықты, жауапсыз сөйлеушілікті ... ... ... ... ... ... және ... түрін қатар дамытып, оның қоғам
өміріндегі қызметінің өрістей түсуіне мүмкіндік жасау, ... ... ... ... ... ... әр қилы ... айырымдарын тіл арқылы
дәл, анық жеткізе білуге көпшілікті тәрбиелей түсуге т.б. тіл ... ... ... ... Тіл мәдениеті мен сөз мәдениеті деген
терминдер қазір бір-бірінің орнына қолданылып та жүр. ... ... ... ... анықтама берсе: «Қазақ тілін оқытудың негізгі
мақсаты – оның ... ... ... ... ... ... тіл мәдениеті ілімінің ондағы негізгі мақсаты - әдеби тілде барды
дұрыс таңдап, талғап ... ... ... ... ... тіл
мәдениетінің сапасын жоғары сатыға көтеру болмақ» [13,9].
Ал ... «Тіл ... ... ұғымы кең. Ол көбіне-көп
қарым-қатынас құралы болып табылатын, тілді жетілдіре беру, ұштай ... сөз ... ... әдептілік тәрізділерді де қамтиды. Әсіресе,
соңғы ұғымдарға қатысты қарасақ, сөз мәдениеті дегеніміз қарым-қатынас
құралын ... ... ... қалай пайдаланып жүрміз, оның әрқилы амал-
тәсілдерін дұрыс, дәл, тиімді қолданып, мазмұнды, әсерлі етіп ... ... ... ... - дей ... сөз ... ... әдеби тілдің
грамматикалық, лексикалық, орфографиялық нормаларын меңгеру, сонымен бірге
бейнелеуіш, ... ... ... жасаудың мақсаты мен
мазмұнына сай етіп қолдана білу ... ... тіл ... мен
сөз мәдениеті мәселелері ажыратып көрсетеді [14,16].
Әдеби тіл нормасы – ... ... ... грамматикалық амал-
тәсілдерді дұрыс пайдаланудың көпшілік таныған, тіл тәжірибесінде сыннан
өткен қағидалары. «Тіл мәдениеті» ... тіл ... ... ... ... пайда болғаны мәлім. Тілдік норма - әдеби тіл туралы ұғымның ең
негізгі элементі. Ал ... ... ... ... не? Бұл жайында түрлі
зерттеулер әр қилы пікір ... әр ... ... ... жүрсе де,
табиғаты күрделі бұл құбылыстың сыры толық ашыла қойған жоқ.
Бұл жағдай мектеп ... мен ... оқу ... ... ... Атап ... мектепте оқулық пен оқу құралдарындағы ... ... ... тіл ... ... ... оқытуға
берілген теориялық материалдарды әдеби тіл нормасы деп танытады. Мысалы,
1989-90 оқу жылының орта ... ... «Тіл ... тіл дамыту,
тіл ширату, ... ойды ... ... жұмыстарында тілден алған
теориялық материалдарды дұрыс пайдалану және қазақ тілінің ... ... ... ... қолдана білу. Әдеби тіл
нормасында ауызша, ... ... ойын ... жаза ... ... ... ... байқауға болады [15,18]. Ал, 2004-2005 жылғы оқу
бағдарламасы: 9-сыныптағы ең негізгі сала – ... ... ... ... ... білім мен біліктіліктер тіл мәдениетімен тығыз
бірлікте қамтылады. Оқушы егер 5-8 сыныптарда әдеби тіл ... ... ... ... келсе, 9-сыныпта осы тілдік ... ... ... Яғни қазақ әдеби тілінің стильдерінің:
публицистикалық және ... ... ... ... ... аясы
туралы нақты білім беріледі, - деп көрсетеді [16,5] (Бағдарламалар, қазақ
тілі, жалпы білім беретін мектептердің 8-9 ... ... ... ... қарағанда, тіл мәдениетінің негізгі мәселесі –
тілдік норма. ... бұл ... ... көлемінде қарастырайық.
Мектепте тілдік норма тілдің құрылысымен бірге ... ... ... беріледі. Атап айтқанда, орфографиялық, орфоэпиялық нормалар,
пунктуация жазу нормалары сол ... ... ... ... ... ... тіл ... арттыруға байланысты тілдік нормасын
игерту мектеп бағдарламасының көлемінде жүргізуімізге тура келеді.
Әдеби тілдің даму ... ... ... екі ... байқалады. Бір жағынан, тіл қоғам өмірімен (ғылымның, мәдениеттің,
әдебиеттің, экономиканың т.т дамуымен) тікелей байланысты болатындықтан, ... ... сол даму ... ... ... ішкі ... ... тіл мен тілдің ... ... ... ... ... ... ... саяси-қоғамдық іс атқару
жұмыстары орныққан сайын, баспасөз, әдебиет, экономика, ғылым, мәдениет
дамыған сайын ... бар ... ... ... ... ... әрі ... кісінің ой-пікірінің, сезімін, дәл, айқын айтуға
жарамдылары сұрыпталып, жалпыға ортақ қалыпқа түсіріліп, нормаға айналады.
Осы үдерістерге жол ... ... ... ... ... ... әдеби тілді байыту нормаға түсіруге қарайлас болуға тиіспіз.
Тілдік ... ... ... ... ... ... Әдеби тілге сіңіскен, әдеби тілде орныққан тіл байлықтары –
«тілдік норма» ... ... ... ... ... құбылыстар,
ауытқулар ауызекі сөйлеу тілінің ерекшеліктері болып есептеледі. Сондықтан
«әдеби тіл», «әдеби емес тіл» ... ... ... ... ... ... байлықтарын тегіс жіпке тізіп, әрқайсысын бөлек алып, ол
былай айтылсын, былай жұмсалсын деп өкім шығару мүмкін ... Ол – ... ... ... даму ... ... тіл жұмсау тәжірибеміз шығарады.
Тілді де «кезінде жеке ... ... өз ... алатын болады» -
дейді К.Маркс. ... «өз ... ... ... тілдің икемді
құрал болу қасиетін арттырып, оның ... ... ... ... ... етуді көздеуге тиіс. Сондай іске тіл ... ... ... ... және басқалар белсене
қатынасады. Әсіресе халықтың жазу мәдениетін бір ізге салу, ... ... ... ... жазу, сөздіктер құрастыру
арқылы бұл жағынан көп табысқа жетуге ... ... ... ғана ... сөз ... да, сөздің
айтылуынан да, грамматикалық тұлғаларды пайдалануда да, сөйлем құруда ... ... өн ... ... ... ... ... қолдан, мынаны
қолданба деп барлығына бірдей рецепт беру мүмкін емес.
Тілдің нормалану үдерісі үздіксіз ... ... ... ол
үдерісті жеделдететін кез - әдеби тілдің еркін, жан-жақты даму жолына
түскен ... ... тіл ... болғанда, халық тілінде бар анархияға,
дөрекілікке, қара дүрсін ... ... ... ... да, ... Соның нәтижесінде әдеби тіл ... ... ... тіл ... ... ... ғасырда араб-парсы тілінен ... ... ... ешқандай тиянақ болмайтын. Соның өзінде сол кездегі
әдеби тілде ... ... - ... ... ... - ... ... «күна»
- «гүна» болып, «кітап» - «китап» болып жазылатын. Мұндай сөздердің ... ... діни ... арасында күшті болғанымен, қарапайым қазақтар
оларды халық ... ... ... өзгертіп айтатын еді. Осы күні
солар әдеби тілдің нормасына айналып кетті.
Қазақ әдеби тілінің әр түрлі даму ... әр ... ... ... ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы әдеби тілде түрік халықтарының
біразына ортақ ескі өзбек (Чагатай) әдеби ... ... ... ... ... ... ... үшбу, міллат, хақихат, уағда, һам,
ғмал), Абайлар ... ... ... өлең-жырлардан басқа да нұсқалары
халықтық қасиетке ие болғанда, араб-парсы сөздерін, ... ... ... ... ... ... лайықтап қолдану бағыты күшті болды. Ескі
норма ... ... жаңа ... аз күннің ішінде орнай ... ... ... ... оның алғашқы жылдарындағы шығармаларында, әсіресе
қара сөздерінде, араб сөздерін «кітаби дәстүр» бойынша жазғны ... ... ... ... ... ... ... ғараб (араб), ғадат
(әдет), ғанимат (ғанибет), ғамал (амал), ғайып (айып). Бірақ Абай өзінен
бұрынғы әдебиеттің ... ... ... бұзып, әлгедей сөздердің ... ... ... жиі ... Сол ... ... айналды.
Қазіргі терминдер жүйесінің тиянақтай бастаған, жаңа бетбұрыс
кезеңі 1930-1940 жылдары еді. Сонда осы ... ... ... саралануы
тек жеке кісілердің, сол кезде бұл жұмысқа көп ... ... ... т.б. ... ... нормалау қалам қайраткерінің, ғылым қызметкерінің
күшімен баспасөз, мектеп, радио, телевизия ... іске ... ... ... – бір ... ... барды сол күйінде қалыптастыру
болса, ... ... ... ... ... ... тілде
жоқты, бірақ әдеби тіл үшін керекті жаңадан енгізіп қалыптастыру болады.
Қатынас құралы болып ... ... ... жасау мүмкін
емес. Бірақ оны нормаға түсіріп байытуға, жақсартуға, икемді етуге болады.
Тұжырымдағанда, әдеби тілдің ... ... ... анықтауға
болады: Тілдің таңдамалы, қолайлы, ой-пікірді дәл ... ... ... ... ... ... ... дейміз. Ол тілде барды қоғамның
таңдау, талғау елегінен өткізу негізінде және де тілге ... ... бір ... салу ... қалыптасады. Әдеби тілдің нормалары
әрдайым сол түр-тұрпатын сақтап қатып қалмайды. Олар да ... ... ... ... ... ... ... тілді жұмсаушылар
тәжірибесінде нормадан ауытқу екі түрлі болады:
1. ... ... 2. ... ... ... ... мақсатпен, стильдік өңі болғандықтан
өзгертіп қолдану – жөнімен ауытқу болады. Әдеби норманы ... ... ... ... солай талғамай қолдану жөнсіз ауытқу делінеді.
Қазақтың әдеби тілінің нормалануы үш ... ... ... ... ... даму үдерісінде оның ішкі заңдарына негізделген
жүйелілік пайда болады. Оларды қазақ ... ... ... қағидаларынан көрінеді. Мысалы, әдеби тіл болмай ... ... ... ... ... заң» ... орын алатын,
морфологияда септеулер жүйесі негізінен бір ізге түскен болатын. Мұндайлар
тілдің ... даму ... ... деп ... ... ... дәстүрлерді әдеби тіл бекемдей түсті де, сөйлеу
тілінде бар шашыраң қылықты, алаусыздықты жою, ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... пайдаланушылар арасында тілді
нормалауға бейімделген жалпы бағыт, дұрыс бағдар болды.
3. Халық тілдері мен ұлт ... ... ... ... еліміздің
дұрыс саясаты негізінде әдеби тілде нормалауға бағытталған көптеген жұмыстр
жүргізілді: графика, ... ... ... ... түрлі-түрлі сөздіктер жасалды, қолданбалы және ғылыми грамматика
жазылды; баспа тілі жақсарды. ... бәрі ... ... ... ... ... ... тілдің нормалануы халықтың қарым-қатынас үдерісінде
жүргізіледі.
Қарым-қатынас – адамның отбасымен, өскен, ... ... ... ... және ... ... ... әрі жанды
байланысы. Адамдардың әдептілік нормалары тұрғысынан ... ... ... ... білдіреді.
Қарым-қатынас – адамдардың ішкі жан дүниесінің сыртқы ... ... өмір ... (әрекетіндегі) бейнесін жасаудағы іс-
әрекеті. Жақсы қарым-қатынас жасауды білу және солай әрекет ету - ... ... Ол үшін ... сол ... ... ... үйрету,
жаттықтыру қажет.
Жақсы қарым-қатынас жасау үшін ... ... ... бойына сіңіру шарт. Өйткені әдеп болмай, жақсы ... ... ... Әдеп – ... пікірлесудегі мәдениет тірегі.
Тұжырымдағанда, жақсы қарым-қатынас жасау - әдептілікті,
мәдениеттілікті, сөйлеу ... ... білу ... ... ... адам мәдениеті деген – адамның ойлау қабілеті, өзінің және
айналасындағылардың әрекеттеріне, болмысына талдау жасай білу ...... ... және ... ... пен ... ... айқын аңғарылатын белгілерінің
жиынтығы. Демек, мәдениет сөзінің аясы кең. ... ең ...... Тіл, сөз ... ұғымда қолданыла береді.
Мәдениеттің негізі –тіл, ол адамзаттың мұратымен астасып жатады.
Әр ұлттың тілі сол ұлтпен ... ... ... ... отырады. Сондықтан өз
тарихына, ұлттық дәстүріне, отанына, туған тіліне деген ... ... ... ... ... адам ғана ... болмақ.
Сөз мәдениеті – сөздердің мағынасына қарай дұрыс қолдану, ... ... ... қиюластырып, үндестіріп айту, емле мен тыныс
белгілері ережелерін сақтап, сауатты жазу, тілдің ... ... ... ... ... білу болып табылады.
Тіл мәдениетінің салалары. Тіл мәдениетінің бір ... ... ... ... Сөз ... ... тілге қойылар талаптың бірі болмақ. Сөз
байлығына мән ... ... тілі ... ... сөзі тым аз ... ... ондай оқушының тілінде сөзді
мақсатсыз қайталаулар жиі кездеседі. Ал ... ... ... ... ... ... ойды ... мазмұнды жеткізуге кедергі
болады. Ал ... көп ... беру ... ... ... айтылатын ойға
әр сөздің қосар мағыналық, эстетикалық, эмоциялық т.б. информациясы болады.
Ал бір рет ... ... ... ... ... ... ... информациялық мазмұны кемиді.
Кейде белгілі бір оқушылардың ... ... оқып ... ... ... қоры ... мол немесе қаншалықты төмен екенін
түсініп отырамыз. Мәтінге ... ... ... жасасақ, осы
түсінуіміздің дұрысқа шығатынын көреміз.
Әдетте, зерттеушілер белгілі бір ... тілі ... ... ... ... тілге бай, халық тілі байлығын ... ... ... ... жиі ... байқаймыз. Алайда мұндай
тұжырым көбіне жуық шамамен ... ... ... ... сөз
қолданғандығын, қандай жиілікте жұмсағанын, ... ... ... ... ... ... шыққан ешкім жоқ.
Әдетте зерттеуші ғалымдар үшін тек жорамалға ... ... ... гөрі ... дерекке сүйенеді. Мәселен, ... ... сөз ... тіл кестесі келісті, өрнекті сөз орамдарына бай
туынды екендігі әлдеқашан мәлім болған. Бір ... ... ... ... ... енді ... ... –цифр тілімен нақтылана түсті. Жазушы
«Абай жолында» 16983 сөз ... Ал ... өз ... ... 15000 сөз ... ... ... эпопеясында 1және 2 рет
қолданған сөз саны 8698, Пушкин шығармаларында мұндай жиіліктегі сөздердің
саны – 9301, ... ... ... ... 11283 ... бар, 1-2 рет ... сөз саны 7213 ... – тіл байлығы деп аталатын қатысымдық сапаның нысаныды
құбылыс екендігін көрсетеді.
Тіл байлығы тек ... ... ... ол ұғым сөздің
лексика-фразеологиялық топтары ғана емес, ана ... ... ... де ... ... ... қарап кез келген
мәтіннің тілі бай деуге болмайды. Тілдің морфологиялық, синтаксистік амал-
тәсілдері, лексикалық қазынасы бір-бірімен ... ... тіл ... тіл байлығын құрайды.
Бұл айтылғандардың бәрі әдеби тіл арнасының ішінде тек көркем
әдебиет силіне ... ... ... мүмкін. Шындығында, сөз байлығы
жөнінде көркем әдебиет пен ... ... ... ... ... ... ... стилі тәрізді салаларына қойылатын талаппен
әдеби бірдей деп қарауға ... ... тіл ... тіл ... ... ететін сала- көркем әдебиет. Ал ғылыми стиль немесе ... ... сөз ... – публицистикалық стильге аса қажетті сапалардың
бірі. Мәселен, жиналыс, конференция, сессия т.б. ... ... ... байлығынан гөрі іс-қағаздарына тән стандартты қолданыстарды қатаң
сақтау, кеңсе стиліне тән сөздер мен ... ... ... ... ... меңгеру алдымен ауызға алынады.
Әрине, сырт ... тіл ... тек ... ... ғана қойылар талап тәрізді көрінуі мүмкін. Алайда ... ... ... ... ... жоқ. Оның іс-әрекеті
қоғамдық өмірдің сан ... ... ... ... малшы, жұмысшы,
дәрігер, мұғалім, оқушы т.б. бір-бірімен ... да ... ... ... ... ... ... журнал, кітаптарды оқиды. Мұның
барлығына да, ... да, ... ... ... де, ... да ... ... ойды дұрыс жеткізе білу үшін тіл байлығы қажет.
Сонымен сөз ... ... ... ... ... әр ... болғанымен, қоғам мүшелеріне қойылар талап бірдей
[21,115]. Өйткені тіл байлығы – сөз ... аса ... ... ... ... ... қызметі әр алуан. Сондықтан бір
кезеңдегі ... ... ... ... жиі ... ... ... пайда болып жатады. Сондықтан қазақ ... ... ... ... дәл ... айта ... ... тілде сөздің санын
математикалық дәлдікпен айту мүмкін емес.
Оның ... ... ... ... ... ... ... өзгеріп, дамып отырады.
Сондықтан оқушылардың тіл мәдениетін дамытуда ең алдымен сөз
және оның мағынасын ... ... ... тіл ... ... ... зат пен ... ғана емес, сөздің контекстегі мағыналық қырларын да түгел қамту
қажет. ... сөз ... ... ... тілі ... өн бойына
жүргізіліп отырылатын үдеріс. Сөз үйрету және ... ... ... ... ... оқыту» тарауында қарастырдық.
Тіл мәдениетінің бір ... ... сөз ... ... ... мен ойды ... нақты қолдану болып табылады. Оны кейбір
ғылыми зерттеулерде сөз дәлдігі деп жүр [22,36]. ... ... ... ... ... ұғынамыз? Әдетте сөйлеуші нысанына риза
болған адам «дәл ... ... ... деп өзгенің сөзіне баға беріп
отырады. Бұл – сөз ... ... ... ... Ал сөз ... ... термин оны басқаша қарастырады.
Қазақ тіл мәдениетіне байланысты зерттеу, еңбектерді негізге
алсақ, сөз дәлдігі туралы қатыстық ... ... ... ... әр
түрлі. Солардың бірі – сөздерді тілдегі мағынасына лайық қолдану. Бұл
тұрғыдан мектеп оқушылары ғана ... тіл ... ... деп ... қателер кездеседі. Мысалы, журналда «Бұл ауылға мен ... қой ... ... мән ... ... екен» деген сөйлемдегі ойды
түсінуге болады, бірақ кейбір сөздің, «өркендету» сөзінің өз мағынасында
қолданбағандығын білдіреді. Атап ... қой ... ... ... ... қой ... байланысты санын көбейту деген сөзді қолдану
тиімді ... ... ... өз ойын ... ... жиі ... Ол ... сөздің ұғымы мен мағынасын және стилистикалық реңін
нақты білмеуден туындайды. Тіпті мұндай қателер күнделікті баспасөздерде де
кездеседі.
Сөздерді өз ... сай ... ... көз ... ... ... гөрі дыбысталуы ұқсас, бірақ мағынасы әр басқа немесе
бір түбірден тарап, ... ... ие ... ... ... ... 1. Енесі сүйектерін сырқыратып орнынан тұрды (газет). 2. ... ... ... мас болғанын сезбеді (журнал). 3. ... ... ... ... ғана ... (журнал). Бұл жерде
сырқыратып емес, ... ... емес ... ... ... ... ... мәселенің бірі, зат, құбылыс пен
оның атауы сөз арасындағы байланысты жете тани ... қате ... ... ... ... ... ... күрек желі есті» деген
сөйлемдегі ... ... ... ... күзде емес, халық көктемде қарды
ерітетін жылы жерді айтады.
Екіншіден, дәл сөйлеуге ... ... бірі – ... ... деректі, дерексіз ұғымды білдіретін түрлерін талғап,
таңдап ... ... ... сөз- ... бір зат пен құбылыс атауы. Сөзді
білгенмен оның ... ... ... ... ... ... шала-
шарпы ғана білген оқушы дәлдіктен көз жазып қалады. Кейде осы аталғандар
керсінше зат пен ... дәл ... ... ... білмеу, не оған мән
бермеу сөз дәлдігінен ... ... ... ... бота ... орнына
түйенің баласы, немесе қырықтықшы деудің орнына қой ... ... ... қой төлдетуші деп сөлекет қолданып тұрады [23,58].
Тілде толып жатқан өзара ... ... ... бар. Бұл
қасиет сөздерді реті келген орайды, белгілі бір мақсатқа сәйкес ... дәл ... ... ... мағыналас сөздер бір-біріне қаншама жақын, ... ... ... рең, жұмсалу өрісіндегі айырма стильдік
қолданысқа да тәуелді. Сондықтан тіл мәдениетіндегі дәлдік тіл ... ... ... ... - әдеби тіл стильдерінің (көркем әдебиет,
публицистика, ғылыми, ресми ... ... ... сапа ... ... сөз ... туралы әңгіме болғанда, бұлардың ... ... ... ғылыми стилі, іс-қағаздар стилі.
Сөз дәлдігі сөйлеу тіліне де қатысты. Мысалы, емтиханнан ...... ... баға ... ... құлап қалды – емтихан тапсыра
алмады. Сөйлеу тілінде алғашқы сыңары қолдана береді, ал ресми ... ... ... ... ... варианттар, мағыналас сөздер бар. Әдеби
тілдің функциональдық стильдерінде кейбірінде (сөйлеу тілі, көркем ... ... бір ... ... ... ... та ... Ресми
стильде синоним мен вариант сөздердің қолданылуы шектеулі болады. ... ... ... ... ... ... ... ауызекі стиль мен көркем
әдебиет стилінде қолданыла береді. Ал ресми стильде әрқайсысының ... ... ... бар. ... қазіргі заман тарихы, өтпелі
кезең, дәуірдің қозғаушы күші.
Тіл мәдениетінің ең бір түйінді ...... ... ... ... ... түрлі амал-тәсілдері бар. Тіл ... ... ... ... ... ... тұтас шығарманың өзіне де қатысты.
Әсерлі сөйлеу мен жазудың тілге тікелей байланысты шарттары бар.
Біріншіден, орфоэпиялық ... ... ... ... ... ... ойды ... мен оқушыға әсерлі жеткізу ... ... ... ... ... ... өзіндік
интонациясын, диалогтағы кейбір жеке сөздер, қаратпа, қыстырма сөздерді
т.б., дұрыс айту ... бар ... ... ... болады.
Екіншіден, ойды әсерлі жеткізудің әдістері ... ... ... Мысалы, сөйлемдегі сөздердің орнын ауыстыру, бірыңғай мүшелерді
пайдалану, ұйқас т.б. пайдалану да әсерлілікті күшейту әдістеріне жатады.
Үшіншіден, ... ... ... мен ... ... ... осы ... әсерлілігіне қызмет етеді.
Тіл мәдениетіне қажетті аса ... ... бірі – ... Тіл ... ... ... түрлі мәселелер бар:
1) Тілімізде бөгде сөздің ... ... ... ... бермеуі. Мысалы: остановкада тұр, ... етті ... ... ... ... тілге сөз алу, жаңа ұғымның пайда ... ... ... ... ... ... ... калькалар тіл
тазалығына нұқсан келтіреді. Мысалы: түбек дегенді жарты ... ... ... ... қой немесе аналық бас т.б.
3) Жергілікті говор, диалект ... ... ... ... ... ... ылғи (өне ... бәткерде қалу
(әшкереледі), дейін, шейін (шекейін) т.б.
4) Ойға басы ... ... ... жиі қолдану. Мысалы: әлгі,
я, мәселен, яғни, сосын т.б.
Тіл қоғам тарихының барлық ... де оның ... мен ... ... өмірінің, бүкіл мәдениетінің тұтқасы болып келеді. Қоғамдық
ой-сана, дүниетаным тіл ... ғана ... тіл ... ғана жарыққа
шығады. Тіл – адам баласын қазіргі прогреске ... ұлы да ... Осы ... де ... мәдениетіне жетілу, тілді дұрыс та тиімді
және шебер де тартымды пайдалана білу талабы көне замандардың ... ... ... ... ... тіршілігінің құралы,
рухани өмірінің айнасы – тіліне, оның тағдырына бейтарап қарамаған, ... ... ... ... ... ... ... бағытындағы
әрбір қадам, алдымен, тіл мәдениетін, жазу, сөйлеу өнерін дұрыс жолға ... ... ... беру ... ... ... ... замандарда
пайда болған алғашқы грамматикалық ... ... ... ... деп ... ... ... жазу өнеріне үйрететін
риторика, стилистика деп ... ... ... ... ... ... тазалығына, сөйлеу шеберлігіне қазақ халқы да ерекше мән
берген. Ғылым ... ... алыс ... замандардың өзінде де тіл
өнерін өнердің өнері, «Өнер алды- қызыл тіл» деп ... ... ... тіл ... мәпелей отыра, ... ... ... оған жауапсыз қарайтын, сөз мәнісін
білмейтін топастыққа да жирене қарап, олар атына ащы да ... ... ... ... ... қойнынан бөзі түскен», «шіріген ауыздан іріген сөз
шығарған» деген сияқты мақал-мәтелге айналып, мірдің оғындай ... де ... ... ... сөз жүйесін білмейтіндерге қарсы айтқан.
Халқымыздың баяғы заманнан бері қарай келе жатқан осы ... ... ... ... ... тұрсын, қайта ғылыми негізде
дамытылып жүр. Мерзімді баспасөздер беттерінен ... ... ... ... тіл мәдениеті, баспасөздер сауаттылығы мәселелерін
жетілдіре беру ісіне ерекше қарқын беріледі. Бұл ... ... бара ... ... ... батыл сынға алынады. Пікір алысулар барысында
айқындалған олқылықтарды болдырмаудың, ... тілі мен ... ... ... ... ... баспа ұйымдары арнайы
республикалық кеңес өткізді. Содан бергі ... ... ... ... ... ... ... бағытында елеулі істер жасалды, баспа
орындарының ... ... ... ... ... туған тіліміздің тазалығына, қалыптасқан нормасына ... тіл ... ... ... ... ... ... алуан түрлі
мамандықтар өкілдерінің радио, теледидар арқылы ... ... ... ... сөйлеу мәнеріміздің, интонациямыз, акцентуациялық
құбылыстарымыз, кідірістеріміз ... ... ... ... сай ... ... Пікірді ауызекі айтып беру мен
жазба түрде беру арасындағы жағдай өзгешелігінен де болар, тіл ... ... ... кетіріп, талғаусыз қолдана салу жазба
тілге қарағанда сөйлеу тілінде әлдеқайда мол және ... ... ... ... атап өтейік.
Қай халық тілінде болса да сөздердің бір-бірімен тіркесуінде
орныққан заңдылық ... Ол ... ... ... ... екіншіден, сөздер байланысындағы салаластық
немесе сабақтастық қатынасқа негізделеді. Байланыстың соңғысы жетектелуші
(бағынушы) сөз, жетектеуші ... ... ... Өмірдегі сияқты
тілде де жетектелуші жетектеушіге ілеседі. ... ... ... ... бұзылып, біз бардық онда, қол қойған журналға, оқыдық
бұл материалды деп айтуды ... ... ... оның ... оны ... ... ... Ауызекі тілде аяқ басқан
сайын кездесіп отыратын тіл бұзарлықтың ең бір ... түрі – ... ... ... араластырып, қойырпақ жасап сөйлеу. Мысалы,
телевизия ... ... ... жолдастардың сөздерінде ... ... ... ... ... жолаушылары, компортабельді,
спортивный мероприятияға көп көңіл бөлеміз деген сөйлемдер кездеседі.
Радио, ... ... ... ... ... ... ... сол хабарларға қатысушылар сөздерінде ... ... ... тіл ... әдеби тілімізді шұбарлар, оның ... ... ... ... мөлшерде екенін шамалау қиын болмаса
керек[25,72]. Ал ол оқушы тіліне әсер етеді.
Тіл шұбарлаушылық туған тіліміз ішіне екінші бір ... ... ... ... терминдарді бұзуда ғана болып жүрген жоқ,
сонымен бірге әлденеше ұрпақтың күшімен жасалып, сан ... ... ... ... ... ... акцентуациялық
құбылыстардың, екпін түрлерінің бұзылып, басқа тілдің ... ... ... да сөйлеудегі тіл бұзарлыққа жатқызсақ керек. Жасыратыны
жоқ, кейінгі жылдарда ... ... ... ... ... да ... жүр. ... бұл сол азаматтардың мәдениеттілігінің, білімділігінің
көрсеткіші бола алмаса керек, сондай-ақ ол кейбіреулердің айтатынындай,
тілдер ... да ... ... тіл ... тіл ... ... ... жоғары болуы – халық мәдениетінің жоғары
болуы, рухани өміріміздің ... ... ... ... оқу орындары
мен кино, театр, үгіт-насихат орындары елге таратылатын хабарлардың идеялық
мазмұнымен қатар соны жарыққа шығаратын тілдің не нормаға сай, ... ... ... ерекше көңіл бөлу қажет. Бұл ұйымдар, мекемелер, өздерін
тек ... бір ... ... деп санамай, сонымен бірге тіл көркемдігін,
тіл шеберлігін, тілді қолданудың жақсы ... ... ... керек[26,113]. Мұны рухани өміріміз дамуының бүгінгі ... ... ... өскелең ұрпақтың тіл мәдениетіне жауапты болуы
қажет. Сондықтан оқушылардың тіл мәдениетін жетілдіру ана ... ... ... ... ... ... ... тіл
сапаларын игеріп, қатенің не үшін қате ... ... ... ... ... тіл мәдениеті екі бағытпен
қарастырылады. Соның бірі – жазба тіл мәдениеті. ... ... тілі ... ... тілі де ... ... ... Екеуі де жалпы халықтық
тілдің негізінде қалыптасып дамиды. Белгілі ... ... ... ... ... – бір тілде сөйлейтін ұлт (халық) толық қабылдаған,
барлығы білетін, түсінетін ... ... және ... ... ... ... ... осының заң-ереже жиынтығы.
Т.Қордабаев: «Лингвистикада дыбысты тіл екі ... ... ... ...... ... ... екіншісі- мағыналық,
функциялық жағы.
Тілдің материалдық жағына ондағы ... ... ... мен үлгілердің жиынтығы жатады. Бұлар тілдің
материалдық жүйесін қарайды.
Ал ... ... ... оның ... ... ... атқаратын қатынас құралдық қызметі жатады», - дейді [11,17].
Тілдік норманың жүйесін толық сақтайтын жазба тіл. ... ... ... ... ... ... тіл туралы С.Исаев: «Жазба әдеби тіл – ... ... ... түскен, өңделген, сұрыпталған жазу дәстүрі мен ... ... ... ... ... ... ... нормалары,
стильдік – жанрлық тармақтары бар, сол тілде сөйлейтін ... ... ... ... ... ... ... әр алуан жалпы халықтық
тілдің екшеленген, сұрыпталған түрі», - дейді [27,51].
Тұжырымдағанда, әдеби тіл – ... ... ... ... ... ... ... ең жоғары сапалы түрі.
Ал, жазба тіл өзіндік ерекшелігіне қарай ... ... ... Әр ... тіл стильдерінің қалыптасқан тілдік
нормалары бар. Сондықтан оқушылардың тіл мәдениетін қалыптастыру үшін ... тіл ... ... ... және ... ... келгенде, оқушылардың тіл мәдениетін дамыта оқыту
жұмысы мына төмендегі жүйеде жүргізіледі:
1. Тіл – ... ... ... ... ... ... ... және сөз мәдениеті.
3.Әдеби тіл нормалары: лексикалық норма, грамматикалық норма, стилистикалық
норма, орфоэпиялық норма, орфографиялық норма.
4. ... ... ... ... ... мәдениеті.
1.2. Лексикалық норма және оның қолданылу аясы.
Академик ... ... ... ... теориясын
жасау тәжірибесі» атты бағдарламалық мақаласында сөздіктердің негізгі
типтерін анықтауды ... ... ... ... ... ... ... қарсы қоя отырып, түсіндірме сөздік аталып жүрген бір
тілді сөздіктерді екі топқа бөледі [28,89].
Ғалымның пікірі ... ... ... әдетте белгілі бір
әдеби тілге қатысты не сол әдеби ... ... ... қызмет
ету мақсатымен («Француз академиясының сөздігі») немесе сол әдеби тілдің
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бұл жолы да әдеби тілді қалыптастыру, оны байыту, ең
бастысы – оның ... ... ... ... ... Ғалым
академиялық және анықтамалық сөздік терминдерінің шартты түрде ... ... яғни ... ... ... ... сөздікті адамның өзі бұрыннан білетін ... ... ... біле түсу ... құрылатын кітап
ретінде, ал анықтамалық ... тек қана ... ... ... ... кітап ретінде қарастырады.
Адамдардың нормативті (немесе академиялық) ... ... үшін және ... бір ... ... сөзді іздеген кезде
қарайтындығын, ал өздеріне оншалықты таныс емес өзге тілдердегі ... сол ... ... ... ... оқуға, сондай-ақ ана
тілінде жазылғанмен, өте көне дәуірлерге жататын ескі ... ... ... ... ... сөздікке қарайтындығын сөз етеді.
Бірінші типтегі сөздіктердің негізінде белгілі бір ... ... бір ... ... ... сана-сезімі
жататындығын, ал екінші типтегі сөздіктерде жинақталған ... ... ... ... ... ... екендігін атап өтеді.
Ғалым академиялық типтегі сөздіктердің әлеуметтік ... ... сөз ... ... тілге әдеби сөйлеу тілімен
қатар әдеби жазба тіл де кіреді. Біз өткен ғасырлардағы шығармаларды да ... Ал, ... ... ... ... түсінгенмен, оларды
айтпақ былай тұрсын, жазбаймыз да. Себебі қазіргі тілдік норма басқа... осы
жерден келіп актив ... қор, ... ... қор мәселелері шығады...»
Осы тұрғыдан ғалым ... ... ... ... ... сөздердің кірмеуі қажеттігін, ондай ... ... ... қатысты алғанда, А.С.Пушкин қолданған сөздердің ішіндегі қазіргі
тілдік нормаға қайшы келмейтіндері ғана енетіндігін ескертеді.
Бір тіл үшін екі ... ... ... оның ...
нормативті, екіншісі – тарихи анықтамалық болуы қажеттігін сөз етеді.
Нормативтілік ... ... ... ...... ... ол тілде бар норманы ғана сипаттайды», - дейді.
Ғалым екі ... ... ... ... жағдайда ымыраға
барып, барлық жағдайын ашық атап өту қажет дейді.
1970 ... ... ... ... ... айналысқан белгілі маман В.П.Берковтың нормативтілікке ... ... ... ... ... ғалымның: «Түсіндірме сөздік,
бір жағынан ... ... мен сөз ... ... ... ... анықтамалық құрал, екінші жағынан, ол тілдегі лексиканың
ғылыми сипаттамасы бола алуы ... ... ... ... сонымен бірге лексиканың нормативтік сипаттамасы да бола алды.
Алайда түсіндірме сөздіктердің нормативтіліктің ... ... ... - ... ... айтқанын байқаймыз [29, 53]. Демек, бұл жердегі
ғалымның пікірі Л.В.Щербаның пікірінен сәл өгзешелеу болып отыр. ... ... пен ... ... және әдеби тілдің сөздігін
сөздік бір түрі ... ... [28, ... ... ... ... ... ретінде
қарастыруы және анықтамалық құрал болу міндеті мен ғылыми еңбек ... бір ... ... ... ... ... [29, 82-87].
Еліміздегі лексикографияның теориялық мәселелері бойынша жаңа бағдардың
нышаны еді.
В.П.Берков ... ... ... ... жиілігіне қарап
сұрыптау мен нормаға қарап сұрыптаудың ... ... келе ... жиі қолданылатын қарапайым сөздердің нормаланбаған ... ... ... Осыған байланысты ғалым ... ... ... ... ... жасалмайды») пен И.А.Бодуэн
де Куртенэнің «Тілді зерттеуші әдепсіз, келіссіз сөз ... ... ... ... бәрі де ... ... келісті сөздер. Ешқандай
екіжүзділік,...болмасын!»...[30,143] деген пікірлерін келтіреді.
В.П.Берков норманың белгілі бір ... ... ... ... бұл ... Б. Эвенс айтқан сөзді («there is no
standard for standard») келтіреді. ... мұны ... бір ... ... әр түрлі стильдік белгілермен белгіленуінен, сондай-ақ бір
тілде сөйлеуші ... бір ... ... сипатын әр түрлі бағалауынан
көреді.
Ғалым норманың маңызды белгілері қатарында: 1) ... ... ... ... қолданылуын және ол деректердің тілде
ұзақ уақыт болуын; 2) тілдік деректердің тіл заңдылықтарына сәйкес болуын,
яғни тілде ... ... ... ... 3) ... ... ... отырып, олардың кемшіліктерін көрсетеді. Тілдегі ресми норма ... ... ... жасаушы адамдардың өздері жөн деп тапқан
сөзқолданым қағидаларының жүйесі ұсынылатынын жаза ... ... ... ... тілдегі қолданыста бар құбылыстың бәрін
де сөздікке тіркеп, анықтама ... жөн ... ... ... мен ... норма, нормативтілік туралы жазған ой-пікірлері
ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... ... ... лексикография мәселелерінде 1990-жылдрдн
басталғн өрлеу кезеңінде ғана ескеріле ... ... ... ... тіл байлығы. Бірақ тілдегі сөз байлығының барлығының
жұмсалу аясы бірдей емес. Халық тілінде бар ... ... ... жиі ... ... халықтық нормаға айналды да, бірқатары
қолданудан қалып қойды, немесе өте ... ... ... ... ... ... ... кездескенімен, әдеби нормаға жатпайды. Мысалы,
шаһар, кент, әм, әтеш, ... жүдә ... ... ... кездеседі, бірақ олар әдеби емес те, - ... және ... ылғи ... әруақытта (өне бойы), өте (аса, тым, мүлде) сөздері
әдеби.
Сөздердің әдеби, әдеби еместігін айыру оңай да ... ... ... сөз ... ... жасық көрінуі де мүмкін. Әдеби нормаға қай
сөз ... қай сөз ... ... ... ... ... ... жалпы халыққа бірдей ортақ байлық ретінде жиі қолдана
ма, жиі қолданылмай ма деген ... ... ... ... ... ... берілетін ас, шеге, тіс, су, өмір, сұлу, кір, түс, жүгір сияқты
қарапайым сөздер де, ... ... ... ... ... тәрізді
поэтикалық сөздер де, мүсін, құрылыс, өнеркәсіп, радио сияқты ... бар ... де ... ... сөз байлығы болып есептеледі.
Қазақ әдеби тілінің сөз байлығы жалпы халықтық қасиеті бар
байырғы және өзге ... ... ... ғылымның, өнер-білімнің,
техниканың, саясаттың, мәдениеттің... әр алуан терминдерінен құралады.
Сөйлеу тілі мен ... тіл ... ... ... екеуіне
де ортақ сөздер көп. Бірақ сөйлеу тілінде олар ауытқығыш, құбылмалы болады.
Мысалы, «есеп» сөзі бір елде, кейде бір ... ... ... ... ... ... хисап), «көшет» сөзін біреу біліп, ... ... ... «құрам» сөздерінің қайсысы қай мағынада екенін қарапайым
шаруа айыра алмай, ... ... ... Ал, ... ... ондайға жол
жоқ. Онда сөздер анық, дәл, дұрыс қолданылуы тиіс. Сонда ғана ойды ... ... ... ... ... Ол үшін сөздер әдебиетте жұмсала
жүріп әбден ... ... ... ... ... «шаруа» сөзі бұрыннан бар болатын. Оған
шылық қосымшасы ... ... сөзі ... ол мал ... ... құс ... ауыл ... дегендей құрамда
айтылып, мағынасы кеңейіп, қалыптасып кетті. ... ... ... сөзі ... Кейін сол ұғым пайда ... ... деп ... еді. ... тіл оны қабылдамады да, «революция» сол
қалпында, «төңкеріс»- переворот сөзінің орнына ... ... ... ... сөзі ескі ... орфография бойынша «реуалутса»,
«револютсиа» түрінде жазылып, солай айтылып, ақырында, жалғыз бұл ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілмен жымдасып,
тұрақты болып кетті. ... ... ... ... ... ... ... тарихы бар:бір кезде коммунист сөзі
«ортақшыл», «кеменис», «көменіс», «кәмуним» түрінде жазылып, айтылып ... ... ... бәрі ... ... Психология сөзі – «жан жүйесі»,
философия –«пәлсапа», геометрия – ... ... ... айтылып
жүріп, кейін жазуымен араб, латын алфавиті кезінде ондай терминдерді ... ... ... ... ... бұзып жазатынбыз. Сөйтіп
келіп, 1930-1940 жылдары олар дұрыс шешімін тауыр ... ... ... осы ... ... ... берік орын ала алмай,
қиыр-шиыр болып жүр, бірталай сөздер екі-үш түрлі нұсқада айтылып, ... ... ... жүр. ... ... – машқара, тізе –дізе, домалақ
–дұмалақ, ... ... ... тілінде бір сөздің, осылай, түрліше
айтылуы, сөздің бұзылып айтылуы, ... ... ... Ал, ... ... ... ... -оңбағаны. Әдеби тілі жіптіктей халықтрға мұндайлар өрескіл-
ақ. Біз ... ... ... ... тілдің арнасына қарай бет
бұрғызуға тиіспіз. Сондай уақыт жетті! Ол үшін дублет ... ... ... ... ... нормаға жататын сөз деп тауып, соларды
ғана ... жаза ... болу ... ... екі ... да жоқ
емес. Мысалы: айқай-айғай, жиналыс- жиылыс, сұрақ-сұрау, палуан-балуан,
ғашық-ашық, адым-қадам. Бұлардың бәрі де ... жиі ... ... бір ... негізгі етуге келісіп, әдеби нормаға айналдырып жіберуге
болады. Бір кезде, мысалы, және-жана, ұшін-ұшын, өйткені-үйткені, ... ... ... ... білмейтінбіз. Кейін әлгі сөздердің
алдынғы нұсқаларын қабылдауға патуаласыпедік, бұл ... ... ... жоқ па? ... ... ... сөздер аз емес, ... да ... ... ... ... - бір заттың бірнеше сөзбен аталуы. Мысалы,
орысша спичка дегеннің қазақ ... ... аты бар: ... ... ... іспіешке, шқпақ, шишақпақ, кеуірт. Орысша «петух» дегеннің қазақша
екі аты бар: ... ... ... ... деу ... ... да, ... сөздерді
қабылдап, жұртшылыққа ұсынып, бір ізге салып жібергендей, ондай сөздерге де
келісім жасай ... жөн ... ... қазақ тіліндегі сан алуан сөздердің әдеби тілге тәндері
- әдеби нормаларға жататындары бар. Соларды ... ... ... ... ... ... ... тұрақты етуге мұрандық болар еді.
Сөйтіп, «лексикалық норма» дегеніміз - әдеби ... ... сөз ... қалыптасқан тұлғада, жалпыға ортақ мағынада жұмсалуы.
Нормаға түскен сөз қалпында қатып қалмайды, әдеби тілдің талабына ... ... ... отыруы да мүмкін.
Әдеби тілдің лексикалық нормасына жатпайтын сөздер мыналар:
1. ... ... ... ... халыққа бірдей түсінікті
болмай, тек кейбір облыстағы, кейбір аудандағы қазақтардың сөйлеу тілінде
кездеседі. Олар ... ... ... бар ... ... ... да
мүмкін. Мысалы:
Ә д е б и ... а л е к т и з ... ... борми
ылғи бойлай
көрпе жуырқан
тәрізді
рәуішті
балапан шіби
тақия ... ... ... ... ... бар ... ... бұзып айту жиі
ұшырайды. Олар диалектизм болуы да, ел аузында өзгеріске ұшыраған дөкер сөз
болуы да мүмкін. Мысалы:
Ә д е б и ... е б и е м е ... ... ... ... дүзеу
диірмен тиірмен
рұқсат ұлықсат
жиырманшы жиырмасыншы
Диалектизмдер мен дөкір ... ... ... ... ... баяндауында қолдану тіл мәдениетіне кір келтіреді. Бірқатар
авторлар оларға түксие қараудың орнына, қызық ... жаза ... ... ... «тырли арық қара қатын» (Ә.Нұрпейісов). «Жақып дүзеліп
қалды», «...дізесін бүкті» ... ... ... ... ... бұзу деп ... тілде бар сөздің мағынасы әр жерде әр түрлі болуы мүмкін.
мысалы, ... ... ... ... ... ... сөзін қолданады
екен, ал «қалбыр» әдеби тілде, ұн ... ... ... тары ... ... елеуіш.
Кейбір сөздердің әдеби тілдегі орныққан мағынасы бірнешеу болса,
қарапайым сөйлеу тілінде нормға ... ... да ... ... ... ... дегенді адамның, жан-жанурдың дене мүшесі, адамның
сөйлеу құралы деп түсінсек, сөйлеу тілінде оны «сөз» дегеннің де ... ... ... «Қарағандасында» Мейрам былай дейді: «Көмір»
деген қазақтың ескі тілі. Тіл ... ... бұл да ... ... ... бұл сөзді Мейрам емес, сауаты
шамалы басқа біреудің аузына салса, жарасымды болар ма ... мін ... ... кейбіреулер «Ел аузында бар
сөз ғой» деген уәж айтады. қазақ ... сан ... ... әдеби тілге
тәндері - әдеби нормаларға жататындары бар. Соларды айыра, ... ... ... тілдің лексикалық нормаларын тұрақты етуге мұрандық ... ... ... ... ... ... енгізе берсек, батыстағы
қазақтардың «Ботташықты іңкәлға салып ... сірә жқсы ... де ... ... қой. Олай етсек, әдеби тілдің ... ... ... сөз ... ... ... ... түбі
тесік шелектен аққан судай болады да қалады.
2. Профессионализм. Жергілікті халықтардың ... ... ... ... ... Каспий, Арал, Балқаш
өңіріндегі балықшылар тілінде былайғыларға түсініксіз сөздер көп. Сондай-
ақ, бау-бақша, ... ... ... ... ... оңтүстік
аудандарда сүдігер, көшет, әңгелек, масақ, собық, қарық, атыз ... ... ... ... ... ... ... болмаса, оларды
әдеби нормаға айналдырып, әдеби тілдің байлығын арттыруға болады. Мысалы,
дақыл, собық, атыз, ... ... ... ... ... тілде қолданылмайтын,
қазір бұлар жиі кездесетін болды.
Түрлі кәсіптегі еңбек ерлерін, ... ... сөз ... ... ... ... болмайды. Мысалы, С.Мұқанов ... ... ... ... ... сөздерді, Ә.Сәрсенбаев
«Толқында туғандар» романында блықшылардың көп айта ... үкі, ... ... ... ... ... ... жазған повесінде
аңшылыққа байланысты ... ... ... ... былапат және жаргон сөздер. Бұлар - әдеби тілдің,
жалпы тіл мәдениетінің ата ... ... олар ... тілдің лексикалық
нормалары қатарынан орын алуы мүмкін емес.
Лексикада бірізділікті көбірек тілейтіндер – терминдер. Термин
дегеніміз - өндірістің, ... ... ... ... ... ... болған ұғымдарды білдіретін арнаулы сөздер. Қазақ тіліне
термин сөздер, негізінде, орыс тілінен және орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... бұрын болмаған революция,
шахта, депутат, ... ... ... ... ... ... ... сияқты
сөздер пайда болды және де тілде бар сөздер негізінде өндіріс, өнеркәсіп,
қоғам, құрылыс, құрам, ғылым, білім, ... ... ... ... Бұл
сияқты терминдердің дені ресми түрде қабылданғандықтан, жұрттың бәрі оларды
бірдей, бұлжытпай қолдану керек. Ертеректе, мысалы, ......... ... – алпауыт, философия – пәлсапа, партизан – аламан
болып айтылатын, не болмаса бір терминді ... әр ... ... беретін.
Сондай жаман әдет әлі де жоқ емес, әсіресе ... мәні бар ... ... ... беретіндер көп. Мысалы:
Ә д е б и ... е б и е м е ... ... ... ер, ... ... ... агитатор
жер серігі спутник
Шет тілден енген терминдерді ... ... ... ... да бар. ... ескеріп Ф.Энгельс былай дейді: «Керекті шет
сөздер, көбіне жалпыға ... ... ... ... аударуға келетін
болса, керексіз де болар еді. ... тек оның ... ... Оны
түсіндірудің орнына (аудару) шатастырады». Сондайға ... ... ... ... мотор, самолет, машина, радио сияқтыларды мысал
етуге ... ... ... ... ... зат, ... ұғымдар болмаса, оларға
балама болатын сөз қайдан болсын? ... орыс ... ... мұндай
атаулардың бізге ешқандай жаттығы жоқ екенін өмір көрсетіп отыр.
Терминология қай сала да ... да, тек жаңа ... ... ... ... ... ... «жазушы», «суретші»
мамандық кәсіп болмай тұрғанда, ондай атау да болған жоқ. Кейін ... ... ... ... соң, жаз, ... және т.б. ... –шы, -ші ... арқылы жаңа сөздер жасалды: жазушы, суретші, үгітші, тәрбиеші.
Осындай тілде бар ... ... ... ... ... жалғап, кейде
ескі сөздің өзін жаңа мағынаға ие етіп, сөз бен ... ... ... ... да көп ... тілінде бұрын болмаған революция, шахта, депутат,
актер, инженер, роман, мотор, хлор, химия, философия сияқты ... ... және де ... бар сөздер негізінде өндіріс, ... ... ... ғылым, білім, оқулық тәрізді терминдер жасалды. Бұл сияқты
терминдердің дені ... ... ... ... бәрі ... ... қолдану керек. Мысалы: науқан, ұйым, үйірме, басқарма,
оқулық, шекара, көзқарас, өнеркәсіп, балмұздақ.
Мұндай жаға атаулар да ... ... ... ... ... ... ... тілдің нормасына айналып отырмақ.
2- тарау
Сөз қолдану мәдениеті
1. ... ... ... ... қызметін ауызша да, жазбаша да атқара алады.
Тіл дыбыстары әріп ... ... ... оның ... ... ... ... кеңейеді. Жазу – адамзаттың, материяның өмір сүру формасы
болып табылатын кеңістік пен уақытқа тәуелді болмай қарым-қатынас ... ... аса ... құрал. Олай дейтініміз, ауызекі қарым-
қатынас жасаудың мүмкіндігі сөйлеуші мен ... ... ... ... да, оның шеңберінен ұзап кете алмайтыны белгілі. Ал
кеңістіктің ... ... ... ... ғана ... де,
адамдар ауызша тілдескенде, көзбе-көз жүздескенде ғана бір-бірімен санасып
пікір алыса алады. Алайда мұндай салыстыру ауызекі тілдің қызметіне ... ... ... ... ... ... ... аса құнды қызмет
атқаратынын ешкім жоққа шығара алмайды [34,76].
Жазбаша тілдің ауызекі тілден кейін ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Жазудың
пайда болып, соған сай жазбаша тілдің дүниеге келуінің адамзат мәдениетінің
тарихында орасан зор маңызы ... ... ... ... техника
прогресін, цивилизация дамуын көзге елестетудің өзі мүмкін емес. Орыстың
көрнекті жазушысы Леонид Леонов жазудың ... ... ... ... дейді: «Адамдардың тегін қорлық жағдайдан бөліп алып шыққан, өткен
замандарда ... ұлы ... ... жазу ... үлкен қызмет
атқарады. Әліпбидің пайда болған күнін адамның ... ... ... деп ... ... ... ... басу станогінің пайда болуына
тура жол ашылды. Адам ... ... ... нақ ... ... ... көтерілді».
Адам, қоршаған орта, табиғат, қоғам жайындағы білімді негізінен
жазба тіл ... ... ... ... ... оқу ... Адамзаттың сонау көне дәуірінен бастап, біздің күні бүгінімізге
дейінгі сан ғасырлар бойына ғылым мен ... ... пен өнер ... ... ... ... ... жеткізген де – жазба тіл.
Алдыңғы ұрпақ жасаған және бүгінгі таңда жасалынып ... мол ... ... ... ... ... дәуірге жеткізетін де – жазба
тіл.
Жазудың ... өте ерте ... ... Көне жазуды да,
қазіргі жазуды да зерттеп білудің әрі теориялық, әрі практикалық үлкен ... жазу ... ... ... ... зор ... бар.
Жазудың тарихын зерттеп білу тіл білімі үшін ғана емес, сонымен бірге тарих
ғылымы үшін де, археология мен ... үшін де ... ... біз ... ... жазу көп ... туған. Оны былай
табушы ежелгі финикийліктер деседі. Олар алфабетикалық жазу деп аталады
және ... ... ... ... ... ... фонема
(сөйлеген сөздің дыбысы) белгіленеді. Әр ... ... саны ... ... да ... ... ... кез келген ойды білдіруге
болады.
Жазудың тарихына көз жіберсек, әріппен таңбалаудың ... ... Жазу өте ерте ... ... ... жылдар
бойы өзгеріп, дамып келеді. Жазу жүйесі таңбалардың жиынтығынан құралады.
Ол таңбалар бүтіндей сөзді, не ... не ... ... ... ... не бүтіндей хабарды, не жеке сөзді, не буынды, не
дыбысты белгілеуіне қарай, жазу ... ... ... қарастырылады:
1) пиктографиялық жазу
2) идеографиялық немесе логографиялық
3) морфемографиялық
4) силлабографиялық
5) фонелографиялық
Пиктографиялық жазу – жазудың ең ... ... Бұл – ... ... Сондықтан оны кейде сурет жазуы деп те атайды.
Пиктографиялық ... ... ... деп ... Бұл жазу ... ... жиынтығынан құралған. әрбір сурет (пиктограмма) өздігінен
бүтіндей хабарды білдіре алады. Хабар графикалық жағынан жеке ... ... орай ... тілдік формаларды емес, оның
мазмұнын ... ... ... жзудың біртіндеп ... ... жазу ... ... Логографиялық таңба не жеке сөзді
немесе атауыш бөлігін белгілейді.
Морфемографиялық жазу. Морфемалармен жазу, жазу ... - ... ... жазу ... ... – «фонемалар мен жазу» яғни тіл дыбыстарын белгілі
таңбалармен белгілеу. Тіл ... ... ... ... ... ... кейін бірі рет ретімен орналасқан әріптердің жиынтығы
әліпби деп аталады. Міне, осылайша адамзат бүгінгі жазу үлгісіне жетті.
Орфографиялық норма. ... ... ... ... ... ... алынған. Орфография деп белгілі бір тілдегі
сөздердің ... ... ... ... ... ... тілдегі сөздердің, олардың грамматикалық формаларынан
біркелкі жазылу нормасын белгілейді. Әдеби тілдің лексикалық, ... ... ... ... ... қандай міндетті болса, сөздердің
жазылу нормасы да сондай міндетті. Тілдің орфографиялық үкіметтің бекітуі
де оның жалпы ... ... ... ... аңғартады. Бұл - сөздердің
біркелкі жазылуын қалыптастыруға көмектеседі. Біркелкі жазу қалыптасқан
тілде ... ... ... сауатты адамға белгілі сөзді білдіретін бір
тұтас жазу таңбасына айналады. Сөздің графикалық бейнесінің адам ... ... ... ... ... ... ... тез оқуға көмектеседі.
Қазақ жазуының ең бірінші орфографиялық ережелер ... ... ғана ... ... ... дейін қазақ халқы араб әліпбиін пайдаланып
жүргенімен, қазақ тіліндегі сөздің ... ... ... ... болмаған. 1911 жылдан бастап, баспа бетінде қазақ жазуын ... ... ... ... ... ... ... болып, ол
қазақ тілі орфографиясын жасауға әкелді. Сөйтіп, 1914 жылы ... ... ... болды. Бұл орфография ережелері 1924 жылы толықтырылды,
кейбір ережелер өзгеріссіз қалды. Бұл ережелер 1929 ... ... ... ... 1940 жылға дейін латын әліпбиіне көшумен байланысты қабылданған
қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... 1940 жылы
орыс графикасына көшумен байланысты қабылданған, дәлірек айтсақ, 1940 жыл
10 қазанда Қаз ССР жоғарғы ... Ү ... ... қазақ орфографиясын
бекітті.
Қазіргі қазақ орфографиясы қабылданғаннан бері екі рет 1957,1983
жылы ресми өзгерістер енгізілді. ... тілі ... ... мен ... орфографиялық норманың бір жүйеге түсуінде
маңызы зор болды. Әсіресе терминдік мәні бар сөздердің жазылуы басқа ... ... ... ... заңдылықтары тәртіпке келтірілді. Алайда
қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесіне ... соң ... ... ... ...... ... сөйлеудің ерекшеліктері.
1. Жазбаша сөзде сөйлемге байланысты қойылатын тыныс белгілерден
басқа оны қабылдауға әсер етудің қосымша құралдары ... ... ... ... жағына аса қатаң талап қойылады.
Алайда қойылатын басты шарт: жазбаша сөз бастан аяқ түсінікті болуы ... ... ... ... ... ... Автордың көңіл-күйі (сүйсіну, күйіну т.б.) орнын тауып
қойылған сөздер мен сөз ... ... ... ... әр ... ... өткізіп айтайын деген пікірге дәл беретін сөздерді ... ... ... ... ... ... Сөз – ойды ... құаудың басты материалы. Құрылыс материалынсыз үй салуға болмайтыны
сияқты, сөзсіз ... ... ... ... – адам ойын айтудың негізгі
формасы. Сөйлемге қатынасты ... сөз – ... ... мақсатты ойдың
қажетті бөлшегі.
Сөйлем жеке сөздерден құралғанда, ол ... ... ... дәл ... ... ... болу керек. Сөйлемде бір сөздің
орнына басқа сөзді қоя ... кісі тіл ... ... болған
сәтсіздікке душар болады[37,120]. Мысалы, - Сіз де бірге жүріңіз ... – Сіз де қос ... - деп ... ... ... сөзі ... емес, - сені де қоса алып кетпекші – дегендей ... ... ... ... «одан бетер» сөздерін: - Баланың тәрбиесі одан бетер жақсармақ,
- деген құрамда жұмсаудың да үйлесімі жоқ. ... ... аса ... ... тойын құттықтаған бір азамат:
- Тойың торқа болсын! – деген тілек білдіріреді.
- Осы да сөз ... па? ... ... ... ... деп өлген
кісіге айтар болар еді. Мынау не деген ... – деп ... ... ... ... ... кісі ... керекті сөз таңдағанда, ... ... ... ... 20-30 жыл ... әдеби тіліміз қалыптасуға бет бұрғанда,
қазақ халқының тіл байлығын сарқа ... ... оның ... ... ... ... алу үшін ... естіген-білгенін әдебиетке еркін
ендіре берсін деп ... ... ... тілдің қалыптаса бастаған
кезеңдерінде, тіл жұмсаушыларға берілген ондай ... ... ... тиді: Кен асылы жерде, сөз асылы елдең екеніне көзіміз жетті; біреу
біліп, біреу ... не көп ... ... сөздер әдеби тіл
қазынасына енді, жарыса, қатарласа айтылатын ... ... мен ... ... ... ... ... сұрыптап керектісін алып,
керексізін әдебиетке тілдік норма ретінде ... ... ... мағыналас сөздермен жарыса айтылатын ... ... әр ... ... өң ... ... ... кетті. Әдеби тілдің
ілгері даму процесінде мыңдаған ... ... ... ... не ... ... қызу атқаратын болды. Мысалы: одақ, күрес,
жарыс, сын, ... ... ... ... ... үндеу, құрал.
Республикамызда қазақ тілінің тазалығы, ... ... ... үшін ... ... Баяғыда «қазақтың әдеби тілі де жас,
оны есейту үшін ... ... ... ... ... ... ... «Тіл шұбарлығы неде?» деген мақаласында былай дейді:
«Орыс әдеби тілінің көп ... ... ... ... ... ... да жас қой әлі. Сол ... біз ата-бабамыздың жасап беріп кеткен
сөздерінің көбін әлі ... да ... ... Осындай тұжырымға бой
ұрушылар жазғанда дарынды, ата-бабаларымыздың аруағы ырза ... дей ... ... ... ... үш ... сорпасы қосылмайтын сөздерді де
«біздің елде айтады» деп қаптата береді. Жарайды, ... ... ... сияқты жергілікті сөздерді кедергімізге жаратайық (солай болып та
келді), ал ... ... ... ... сөздер тұрғанда, «бойлай» деп
жазудың, әдеби тілдегі сияқты, сықылды, ... місе ... ... ... ... қандай ақысы бар?
Жазушы Сафуан Шаймерденов «Мезгіл» атты ... ... онша ... емес дәлсіз, туыссырап, ізнәрлі, ... ... ... ... ... ... қолданған.
Әрине, жазушы, журналист, басқа да авторлар диалектизмді, ... ... ... ... ... тауып, орынды қолданса, бір
сәрі ғой, тіпті жөн-жорығы жоқ ... ... ... ... қазақты баяғы қазақ деу – қиянат. Ал, қазіргі ... «әлі жас» деу – ... ... меңгерген заманда, құлазыған
даланы телегей теңіз егінге ... ... ... ... ... ... халқының осы күнгі тілін баяғысындай жас деуге
болмайды. Әдеби ... ... дәл орыс ... ... ... қалыптасу
тарихындай болмағанмен, ол әлеқашан «жастықтан» шықты, әдеби ... ... ... Оны енді ... ... ... сөзден, тым-
тырайғылықтан сақтау керек.
Сөз мәдениетін жетік білу үшін ... ... сөз ... ... ... ... көп ... кісінің айтқаны да тартымды болмақ. Қазіргі
қазақ тілінің сөз байлығы ұштан-теңіз, әсіресе мал ... ... ... ... ... сөздер көп-ақ.
Соңғы жылдары қазақ сөздерінің мағыналары ... ... ... ... орыс ... көптеген термин сөздер еніп,
оның байлығы арта ... Орыс ... ... ... ... ... ... жартысында 200 мыңнан артық сөз болған. Одан бергі жерде
орыс тілінің сөз ... ... ... жоқ. ... ... сөз ... дәл айту қиын. Өйткені бізде Дальдің сөздігі сияқты ... ... жоқ, ... тілі сөздерінің есебі алынған жоқ. Сонда да, шамамен
айтқанда, қазақ ... 100 ... ... сөз болу ... Бұл аз ... ... өзі біздің әр қырлы өміріміздің барлық әдеби мұқтаждығын өтеп
келеді [38, 216].
Қазақ тілінде ... ... ... қоры ... ... ... ... жазушы және басқа интеллигенттер қазақ
тілінің сөздерін молынан пайдалануға тырысу ... ... ... тіл ... ... ... кісілердің сөз байлығы да мол
болады. Сөз білудің екі түрі бар: ... өзі ... ... жиі қолданылатын
сөздері және өзі білсе де, ... ... де, көп ... ... ... мәдениеті артқан сайын, оның сөзді игеру
мүмкіншілігі арта түседі. Әдетте ел ... көп ... ... ғылыми
әдебиеттегі, көркем әдебиетті зейін қойып оқитын кісілер ... көп ... көп ... де дарындылық, қабілет керек. Оқымыстылардың
айтуына қарағанда, қатардағы интеллегенттің сөз ... 4-5 мың ... ірі ... мен ... ... ... жиі ... 15-20 мыңдай болады.
Тіл мәдениетіне жетік болу үшін сөзді көп білу ... ... ... білу де ... ... жұмсай білу үшін олардың мағыналарын,
мәндестік ерекшеліктерін, әдеби, әдеби еместік қасиетін, еркін және тұрақты
тіркестер құрамына ену ... ... білу ...... әдебиет тұрғысынан алғанда, жазушының, ақынның әсем
шеберлігінің материалы, ол – көркем суреттің, образ ... ... ... ... таңдап, талғап пайдаланбаса, әдебиеттің эстетикалық қасиеті,
тәрбиелік әсері ... ... ... ... ... ... ... сөз байлығы мол, әр жақты және таңдамалы болса екен деген
талаптар ... ... ... тілі – ... ... халық тілі болумен
қатар, эстетикалық сезімнің, образды ойдың да тілі, сондықтан оған ... ... Бұл ... жалпыға бірдей өлшем табу да ... ... ... сөз ... игере білу, оның ішкі дүниесіне бойлау
дәрежесі түрліше ... ... ... білмеген сөзді біреу біледі, бір сөзді
әр ақын-жазушы өзінше «үндеуі», түрлі-түрлі ... ... ... ... қандай да бір сөз шеберлері болмасын, олардың әрқайсысы сөз
пернесін өздерінше басып, сөз дабылын ... ... ... ... ... ... тіл нормаларынан жөнсіз ауытқып саяқ кетуге, әдебиет теориясы
қағидаларын аяққа ... ... ... Жазушының әрбір сөйлемі мақсатты ойға
сәйкес құралуға тиіс. Мақсатты ойды, оның үстіне, көрікті, көркем етіп ... ... ... дәл ... ... ... ережелерге
бағындырып, жалпы халыққа ортақ тілдің басқа да заңдылықтарын сақтап жазу
керек болады.
Бұл талаптар жалпы әдеби тілге, ... ... ... ... ... ... ... тілінің, сонымен қатар, өзіндік стильдері, өзіне
тән ерекше сөз қолдану заңдары ... ... ақын ... ... табиғи
мүмкіншіліктерін (тура мағынасын, көп мағыналығын, ... ... ... кең түрде пайдаланумен ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестер және мақал-мәтелдер
құрамында пайдаланады.
Көркем ... үшін ... да ... Кқркем әдебиетке тән
әр алуан көріктеу, ... ... ... Сөз ... шыңдап пайдалануға
тиіс. Олар: теңеу, эпитет, ... ... ... ... аллегория, иорния, әсірлеу т.б.
Көрікті ойдың көркем суретін ... ... ... қилы ... ... ... ... әсері болады. Бұлардың шегі
жоқ. Қай ... ... ... ... болса да, оның еңсесі қаншама биік,
тарихы ұзақ болғанымен, тілдің мол мүмкіншіліктерін ... ... ... жері осы деп ... ... Оларды әр жазушы өзінше,
түрлі құрамда, әр түрлі ... ... ... қайталап та қолдана
береді. Соның ішінде тек дарынды, ысылған, қаламы ... ... ... ғана ... ... гүл шашып тұратын әсем өсімдіктей,
өзінің сонылығын, әсемдігін жоймайды. ... ... ... ... ... ойнақылық, тілдің «табиғи» заңдарынан аулақ
кеткен «жаңалық», - бәрі де, ... ... жат ... Сөз ... ... ... ішкі қуыс ... сөйлемдерден без: «Шынайы ойының
түбегейлі тереңіне бойлады». «Алқынған жүрек лепірген көіңлдің ұшар ... ... ... ... ... ... ... жас жазушылар үйір
келеді. Бір мысал: «Тыңдаушының ... ... сол ... ... жоқ үрей
ұрлана кіріп, жанын тұтқындай бастағанда, алыстағы үміт ... ... ... ... ... де, манағы бір өзіңіз айырылып қалған жүрегіңіздің
қуаныш ұшқынын қайтып беріп ... ... ... ... ... құрамының негізі жалпы халық тіліндегі
сөздер болады. Сөз өнерінің шеберлігі – ақын, жазушы, ... ... бәрі де ... ... ... ... Бірақ олардың бар сөзді білу,
пайдалану дәрежесі бірдей емес. Тек ірі суреткер жазушылардың ғана ... ... ... мол ... Олар ... керекті, тілде бар сөздерді
молынан пайдаланып қана қоймайды, сонымен қатар ... ... жаңа сөз ... да, бар ... ... стильдік қызмет беріп,
олардың икемділіктерін арттырып ... да ... ... ... ... ... сөздер кемде-кем.
Кейде, ретіне қарай, керегінде қарапайым сөздер де, ... ... ... ғылым, техникамен байланысты сөздер де көркем әдебиетте
қолданыла береді [39,96].
Сөздерді қалай ...... ... ... ... ... жаңа ... жазушының талғампаздық ой елегінен өткізіп ...... ... байланысты. Мысалы, М.Әуезов ... ... ... әдебиетте кездеспеген «қыжыртпа» (шамасы «жақтырмай»
деген мағынада болу керек); «қыжылданған» (шамасы «ызаланған» деген ... ... ... Абайды Жұман ішінен қыжыратып отыр.
Көркем әдебиетте аздап болса да, жаңа сөз жасау ... ... Олар ... ... «материалы» негізінде сәтті жасалған болса,
әдеби тіл қабылдайды да, жасанды тұрпайыларын қабылдамайды. ... ... тіл ... құл ... ... оған ... ... болады, жаңғырған сөз, соңы сөз тіркестерін жасайды.
Тұрақты тіркесудің қолданылуы. Тілдің әрі ұғымды, әрі сымбатты
байлықтарының біразы – ... ... ... ... ... ... ... көркем әдебиетте, публицистикалық әдебиетте,
көпшілікке арналған лекция, ... мол ... «Жел үп ... қалың қамыстай тары сыбдыр қағып, сыбырласа жөнеледі» (Ғ.Мұстафин)
тәрізділер көркем әдебиет стиліне тән. ... тары ... ... ... ... сөйлеу ерсі болар еді. Бірақ, баяндама, ... ... ... үшін ... ... бар ... ... пайдаланудың
ешқандай ерсілігі жоқ, қайта олар ұтымды сөздің аса керекті элементтері
болады. Олар мыналар:
Мақал-мәтелдер – ... ... ... ... ... тіл байлығының алтын қазынасы. Мақал-мәтелдердің көбі ... ... ... ... ... ... ... «бәрі
заңның, өсиеттің, ереженің күшіндей күші бар ... ... ... ... ... ... аз сөзді, терең ... әрі ... ... ... ... білу ... –ақ. ... көркі –
мақал, жүздің көркі –сақал» дегендей, мақал-мәтел сөзіне әр береді.
Қазақ мақал-мәтелдерінің бәрі бірдей ұстамды ... ... ... ... ... мәні зор ... бар ... өмірдің кертартпарлары шығарған ұстамсыздарды да бар. Оларды таңдап,
талғап ... ... ... ... Осы ... ... ... өткір
нақылдарды керсінше, не аздап өзгеріс енгізіп, қазіргі өмірге жанасымды
етіп пайдалануға да болады.
Фразеологиялық тіркес – ... ойын ... ... айту ... ... ... Ондай тіркестер әдетте тұрақты болады. Олар
«идиомалық тіркес», ... ... деп ... ... ... мағыналарына олардың құрамындағы сөздердің ... ... ... ... сол ... қалпында ойды әсерлі, көрікті
етіп айту үшін жұмсалады; олар мынандай тіркестер: қара қылды қақ жару, қой
үстіне боз ... ... ... ... қас пен ... арасында, қой
аузынан шөп алмау, тіс қаққан, сіркесі су көтермеу, аузымен орақ ... ... ... де ... ... жұмсалады.
Олардың идиомалық тіркестерден айырмашылығы – құрамындағы сөздердің әдепкі
мағынасы айтылған ойға қатысты болады. Мысалы,: тіл алмау, көз ... ... ашу, ... ... ету, ... әңгір таяқ ойнату, үрейін ұшыру,
тасы өрге домалау, жар құлағы ... ... ... ... кір іздеу. Бұл
топқа мынандай тіркестер де енеді: ... ... ... ... ... ... ету, ... келмеу, қолынан келмеу, көзі түсу, басы қату,
ойын бөлу[41,121-156].
Фразеологиялық тіркестердің қолдана білу – тіл ... ... ... ... ... білетін кісі тілдің осы байлығын да молынан,
дұрыс қолдану ... ой ... ... ұтымды, түсінікті, ықшамды
етіп салады. Сондықтан әрбір мәдениеттің, сауатты кісі, тілге шешен болғысы
келген оқушы, студент ... ... ... тіркестерді көңілге тоқи
жүріп пайдалануы тиіс.
Идиома, фразалық тіркестердің бір тілде қалыптасқан құрамын, жөн-
жорығы жоқ, ... ... ... ... ... «табан астында»
дегенді «Табан аузында», «Қаға берісте қалып қойды» дегенді «Қаға ... ... ... ... тәрізділер кездеседі.
Бір тілде бар идиомалық ... ... ... ... ... Өйткені олардың білдіретін ... ... ... ... ... ... ... мағынаны
білдіреді.
Соңғы жылдары аударма арқылы қазақ ... ... кеш ... ... ... ... «Балық та емес, ет те емес», «Қасқыр да
тоқ, қой да ... ... ... ... жегіле қалсаң, егілме» тәрізділер
аударма арқылы еніп жүр. ... ... ... қолданудағы бірқатар қателер олардың
құрамындағы сөздердің тұлғасын өзгертіп айтудан болып жүр: ... ... ... тұр» ... ... су ... деу т.б. ... болмайды.
Көркем әдебиет шеберлерінің жазғандарында тұрақты тіркестер
құрамын әдейі өзгертіп, не араларына басқа сөздерді қосып айту ... ... ... ... ... өң болады. Мысалы, «Көзімнің жасы көл
болды» дегенді күшейтіп айту үшін ... «Көз ... ... ... болды» деп жазады.
Қанатты сөз - ұшқыр ойдың қанаты[42,55]. Оны көп ... ... ... білу – ... ... ... жазушыларының қанатты сөздерді халық
тілінен өзгеден алып, өздері жасап қолдануы тегін емес. Онда үлкен шеберлік
қасиет бар. ... ... ... «Біткен іске сыншы көп, піскен
асқа жеуші көп», «Нөсер алдында ... ... ... ... суға салса,
шыжылар да шынығар» тәрізді ел аузында барды өз орнына ... ... өзі де ... ... «Сыншының бәрі бірдей мінші ме?...» «Көп
алдында көсем пікір ойнайды», «Қызба жүрек суық сөзден дір етер де ... ... ... ... Мұндайды шеберлік демеске болмайды.
2.2. Тілдің лексика-фразеологиялық тіркестердің
сөйлеудегі (жазудағы) қолданысы.
Тіліміздегі фразеологиялық тіркестер – лексиканың ең бір айшықты
бай саласы. ... ... ... ... ... көзге
түседі. Фразеологиялық тіркестер көркемдік қасиетіне орай көркем шығармада
молынан қолданылады.
Фразеологиялық тіркестерді ... білу – тіл ... ... ... қазынасы болып табылатын фразеологизмдерді жақсы білетін
кісі ой ... ... ... ... ... етіп береді.
Сондықтан әрбір мәдениетті, сауатты кісі, ... ... ... келетін
студент халық тіліндегі тұрақты тіркестерді көңілге тоқи жүріп пайдалануы
тиіс[32,58].
Сонда фразеологизм дегеніміз не? Кемінде екі сөздің ... ... бір ... құрамы мен құрылымы тұрақты, даяр қалпында
қолданылатын ... ... ... ... ... деп ... қас ... көзді ашып жұмғанша, ит арқасы қияда, ... ... үріп ... ... ат үсті қарау, ата мекен, су ми, су ... ... сөз ... ... ... ... Басқарма маған
мына бір сөзді ... ... ... ... еді. Салым суға кеткендей
жабырқау ... үйге ... ... ... ... келген хат жатыр
екен.
Фразеологизм мен күрделі сөздерді салыстыру. Мысалы, бас тарту;
1. Байсал ақсақалға қой сойып, бас ... 2. ... ... ... бас
тарты. Жағасын ұстау; 1. Марат келіп Мұқанның жағасынан ұстай алды. 2.
Шұбар соны ... ... ... ... ... ... ... үшке бөлінеді: идиома,
фраза және мақал-мәтелдер.
1. Идиомалардың білдіретін ... ... ... ... қатыспайды, мүлде басқа мағынада, сол тұрақты қалпында
ойды әсерлі, образды етіп айту үшін жұмсалады. Мысалы: қара қылды қақ ... орақ ору, қой ... шөп ... қой ... боз ... ... Бұл ... білдіретін мағыналары осы ... ... ... ... ... ... ... қисаймастан
деген идиоманың білдіретін бір бүтін мағынасы осы тіркестің құрамындағы
аузы-мұрны және қисаймастан деген сөздердің ... ... ... ерікті мағынасындағы сөз бен фразеологиялық байлаулы
мағынасындағы ... ... ... өзінің даяр қалпында жұмсалады.
Мысалы, мидай дала, асқар тау, шалқар көл, ата ... ата жау, ... ... ... қыпша бел т.б. осы сияқты тұрақты сөз тіркестері енеді. Идиоманың
құрамындағы ерікті ... сөз ... ... ... ... ... болса, фразеологиялық байлаулы мағынасындағы сөз бір ... ... ғана ... ... ... ... ... көл деген
сөздер әр түрлі сөздермен ... ... ... ... дала, кең дала,
ұлан-ғайыр дала, терең көл, ... көл т.б.) ... ... ... сөзі дала ... ... сөзі көл сөзімен ғана
тіркеседі.
2. Тіліміздегі тұрақты тіркестердің бір түрі – ... ... ... данышпандылығының айнасы. Сонау атам заманнан, сан ғасырлар бойы
халықтың өзімен ... ... ... ... мұра боп ... ауыз әдебиетінің бай саласының бірі мақал-мәтелдердің ерекше қасиеті
көлемінің шағындығы, мазмұнының кеңдігі, тілінің өткірлігі, ... Әрі ол ... ... ... ... ... ... ортақ,
көңілге қонымды, ұтымды келеді.
Мақал-мәтелдердің көбі өмір шындығының қорытындысы, іс-әрекеттің
ережесі болып келеді. Мысалы, ... елде ... ... өз ... ... ... ... ер оңбас, көлінен безген қаз оңбас!» - десе ... ... ... ... біз оны ... мансұқ етіп, бекер дейміз?!
Мақал-мәтел аз сөзді, терең мағыналы, әрі ... ... ... пайдалана білуі жоғары мәдениеттілікті, ойлылықты байқатады.
Өйткені ... ...... ... ...... дегендей мақал-мәтел
айтылайын деген ойға мазмұндылық дарытады. Мысалы, «Шегірткеден ... ... ... түбі – ... ... егін ... ... білім
бітпес» сияқты мақалалар еңбекті ұйымдастыру барысында әңгімеде пайдалану
сөз ... ... ... орынды қолданған мақал-мәтелдер ауызекі сөзде де,
жазбаша сөйлеуде де шешендік, ... ... бірі ... тіл ... ... ... тіл өнерін үйренемін деушілер оларды көп
біліп, ... ... ... ... ... ... ... үйретеді
[43,211].
3. Қанатты сөздер. Қанатты сөздерді айтылатын оймен орайластырып
дұрыс қолдана білген адамның сөзі мірдің ... ... ... бірден
ұялай қалатын, дәл, әрі көркем болады. ... ... ... ... ... аузынан, қаламынан шығып жұртшылыққа тарайды да,
олар бүкіл халықтың қасиетіне ие болып, ... ... ... ... ... ... ... тауығы», «Соқыр тауыққа бәрі бидай», ... ... ... мұз ... «Ит үреді, керуен көшеді», «Сырдың суы ... ... ... сөздерді о баста қашан? кім? Айтқаны белгісіз,
сондықтан олар ... ... ... деп ... ... ... ... белгілі. Мысалы, «Баяғы
жартас бір жартас», «Адасқанның алды – жөн, арты – ... ... ... ... паш» ... ... – жақ, исүрінбейтін тұяқ
жоқ».
Қанатты сөздер – ұшқыр ойдың қанаты. ... ... ... ... Оны көп біліп, сөйлеуде, жазуда сөйлей алу –
үлкен ... ... ... ... ... кестелі сөздерді
жазған (не сөйлеген) кезде өз сөзінде пайдалану – тыңдаушылық құлақ құршын
қандырып, ойына ой ... ... ... бітіреді. Сезіміне әсер етіп,
эстетикалық талғамын арттырады. Сөйлеуші тіліндегі қантты сөздер, ... ... да ... ... ... ... ажарын ашып,
көркемдігін арттырады. Тыңдаушының зейінін өзіне еріксіз аударады[44,98].
Тілдік қарым-қатынаста ... ... ... бірі ... сөз тіркестері.
Тілдік қатынастың жүзеге асуы хабардың (ақпараттың) айтылуына,
жеткізілуіне, қабылдануына тікелей байланысты. Қандай болмасын, ... ... ... ... лексикалық тұлғалардың қатысымен жүзеге
асады. Осы тұрғыдан келгенде, тілдік бөлшектердің де, тұрақты тіркестердің
де өзіндік ... ... ... ... басты көңіл бөлетін ...... жеке ... емес, олардың бір-бірімен өзара байланысқа түсу
арқылы белгілі бір ойды, пікірді жеткізуге себепші ... ... ... өз ... ... дербес тұрғанда қарым-қатынас құралы бола
алмайды, сондықтан мұндай жағдайда түсінісу де болмайды. ... ... ... ... әрбір сөз нақтылы мағынаны білдіру арқылы
бүтіндей ... ... ... де, ... ойын ... ... түсінікті
етеді[34,57].
Сөз жеке тұрғанда зат не құбылыстың аталымы ғана болып табылады.
Ол басқа тілдік тұлғалармен өзара ... ... ... ойды ... ... қызмет атқарады. Бірақ сөздің жеке қолданылуының екінші
жағы да бар. Егер сөз белгілі бір ойды ... ... ... ... ... ол ... ... тұлға есебінде емес, қатысымдық
тұлға тұрғысында жұмсалады.
Қатысымдық тұлға ретінде жеке сөз бен ... сөз ... ... ... бар.
Егер сөз хабар беру мақсатымен қоса жауап алуды қамтамасыз етсе,
онда бұл қатысымдық әрекеттің жүзеге асқандығын білдіреді, ал тек ... ... ол ... ... ғана ... ... сөз тіркестерінің қатысымдық ерекшеліктері олардың
құрамында бірнеше сөздердің тіркесіп келуі жағынан ... ... ... ... қатыса келіп, әрі атаулы, әрі ... ... ... ... және ... ... ие ... қатысты
қарастырылады. Мысалы, «қой аузынан шөп ... деп айту ... ... ... ... атап қана ... сонымен қатар оған
мінездеме де беріп, оның өзіндік ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауға мүмкіндік болатындығын да
түсініп, соған қарай өзімізді бейімдейміз.
Жалпы, ... ... ... ... сай ... ... ... байланыстың алғышарттары
қалыптасады. Қатысымдық қасиеттеріне қарай фразеологиялық сөз тіркестері
мағыналары жағынан ұқсас ... ... ... бір-бірімен синонимдік қарым-
қатынаста ... ... ... ... ... ... ... синонимдік қатар жасайды. Бұл тұрақты тіркестердің ... ... ... ... ... де, ... ... заттың,
құбылыстың сын-сипатын айқындай түсу үшін ... ... ... басқандай – соқырға таяқ ұстатқандай – бесенеден белгілі – айдан анық
т.б. Мұндай бір синонимдік қатарға ... ... сөз ... ... ... ... айқын деген мағынаны білдіреді. Сонымен қатар бұл
тіркестер өте ... тым ... ... ... ... ... ... ие болады.
Қазақ тіліндегі сын есім синонимдері бірде фразеологиялық сөз
тіркестерінің жеке ... ... ... ... ... жасалса, бірде
фразеологиялық сөз тіркестерінің өзара синонимдес болып келуі нәтижесінде
қалыптасады [45,49]. Сондықтан ... және ... ... ие ... есімге қатысты фразеологиялық сөз тіркестерін екі ... ... ... – фразеологиялық сөз тіркестерінің бір-бірімен өзара
мағыналас болуы нәтижесінде пайдаланылатын ... сөз ... ... ... сөз ... жеке сөздермен мағыналық жағынан ұқсас келуі
нәтижесінде қолданылатын тұрақты сөз тіркестері. Мысалы: мұрнын ... ... нан ... ... зор; ... ішкі бауындай-қыл
өтпестей, сүттен ұйыған; бір ұрты май, бір ұрты қан шаш ал ... бас ... ... ... желі бар – ... әліпті таяқ деп білмейтін
–сауатсыз; ағаштан түйін түйген –шебер т.б.
Тілдік қолданыста жеке ... ... ... ... ... ... ... сипаттау ерекшелігі басым. Сондықтан
да қатысымдық қызмет атқаратын фразеологиялық сөз ... жеке ... ... сәйкес болғанымен, тепе-тең бола алмайды. ... ... тек ... ... да, ... реңкті
білдіреді. Осындай қасиетіне байланысты фразеологиялық сөз ... ... ... жұмсалады.
Қорыта келгенде, қазақ тілі пәнін оқыту кезінде лексикалық білім
беру барысында ... ... ... ... ... ғана ... сөйлемде пайдаланылуы, грамматикалық мағынасы және ол ... ... ... жұмыстарын жүргізеді. Бұл дағдыландыру жұмысы
сол сөз бен сөз тіркестерінің ... ... ... сай ... ... ... ... сөздік қорын саны жағынан ғана ... ... да ... ... ... оқушыларына лексика туралы білім берумен бірге ол
сөздердің қолданылуы, ... ... ... ... беру ... ... ықпал етеді. Мәселен, синоним сөздердің ... ... ... ... белгілі бір стильге бағынып,
ерекшеленіп қолданылады. ... ... ... бір ... қатардың
құрамындағы сөздердің қолданылуынан аңғаруға болады. Мысалы, «көк», ... ... ... ... ... ... «жер жүзі», «жер шары»
деген синонимдік қатардағы «жер шары» тіркесі көбінесе ... ... ... ... ... ... ... халайық деген
синонимдік қатарлардың құрамындағы сөздерді қолданылу жағынан ... ... ... ... ... ... ... «халық»,
жұрт» дегендердің жалпылама қолданыла беретіндігін ... ... ... қатардағы «жұрт, әлеумет, халайық» деген сөздер көбінесе
поэтикалық тілде қолданылады да, ... тіл ... ... ... Синоним сөздер қолданылуда ... ... ... ерекшеліктерімен көрінеді. мысалы, Базарлы науқасынан оңалып,
қайтадан азамат ... ... ... үйлердің үлкен-кішісі түгел қуанды
(М.Әуезов). Петербургтағы үлкен достар - Әбішке қатты сақтандыру ... жаңа ... ... ... ... ауру бар. Қаны ... ... өкпесіне ілінген сырқат бар (М.Әуезов) деген сөйлемдердегі «сырқат»,
«ауру», «науқас» деген ... ... ... ойға ... ... ... ... «сырқат» деген сөздің орнына «ауру», ... ... ... ол ... ... мәні ... болар еді. Мұнда
жазушы «сырқат» сөзді «ауру» ... ... ... ... тар,
жұмсарта қолданылған.
3) Синоним сөздердің айтушы мен ... бір зат пен ... ... ... мен оның ... ... ... қолданады. Мысалы,
бұның ар жағындағы ішкі ... ... ... де ... айтқан жоқ.
Бақ бұтақтан, гүл жапырақтан, дән нәрден айрылыпты (М.Әуезов).
4) Синоним ... ... ... ... ... артады. Бәріміздің арамазда өте қайратты, өте қажырлы
жолдас Катченко еді (С.Сейфуллин). Ақырын ғана ... ... ... ... ... ... ... көзденіп айтады (М.Әуезов). Бөтенсің, жатсың
демеймін (Ғ.Мұстафин).
5) Синоним ... тіл ... ... ерекшеленеді:
кенеттен (жазба), байқаусызда (ауызекі), толық, жуан т.б.
Мұндай ерекшеліктері игерілгеннен кейін ... ... ... ... ... ... ... сөздерді мағынасына
орай сөйлемдегі басқа сөздермен дұрыс тіркестіре білуге үйрету үшін мынадай
тапсырмалар мен жаттығулар ... 1. ... сын есім ... ... ... ... ... сөйлем құрату: ұзақ мерзімді,
уақыт, кез; 2. Сөйлемдегі баяндауыш сөздің сәйкес ... ... ... ... Оны неге ... деп ... ... 1) Жазда балалар
аулына (барып келді, оралды, барып қайтты); 2) Бала ... ... ... ... ... ... т.б.
2.3. Сөйлеуде көркемдеуіш және бейнелегіш құралдарды
пайдалану
Сөз әсерлігі тыңдаушыны ұйытып өзіне тарту екі нәрсеге қатысты
болып келеді: біріншісі, сөзді ... ... ... ... ... етіп, дауыс кідірісі мен дауыс күшін дұрыс қойып ... ... ... сөзді өз мағынасынан сәл өзгертіп, келтірінді мағынада
жұмсаумен ұштасады.
Мәдениетті адам сөйлеу мәнері құлаққа жағымды ... ойын ... ... ... ... сазымен сөйлейді. Ән сияқты дұрыс айтылатын
сөз де құлақтан кіріп бойды ... ... ... ... ... ... ... салмай, сөйлеу мазмұнына үйлесімді ырғақ, екпін, әуен тауып, дауысты
түрлендіріп сөйлеудің үлкен мәні бар. Сөйлеуде ... ... ... ... ... ... ерекшелігі бар құбылыстарды
ескеріп отырғанда ғана тыңдаушыға әсер ... ... ... сөйлей алатын кісіні «Сөзі мірдің оғындай екен», «Сөздің ... ... ... ... ... ... деп ... Ондай
қабілеті жоқ адамды «ынжық, аузынан сөзі қойнынан бөзі түсіп тұр» ... ... ... ... сөйлеуді сән көреді, оны
артықшылық, мәдениеттілік деп ... Ал шын ...... ... сай келетін үн, әуен, ырғақ, екпін тауып сөйлей білуде.
Сөйлеушінің сөйлеу дағдысы, дауысы тыңдаушыға ... ... онда зер ... Ал оның ... ... ... ойын ... болса, тыңдаушының
көкейіне қонып, жүрегіне ұялайды.
Тыңдаушыларды еліктіре білу, олардың назарын сөйлеп тұрған ой-
пікіріне аудара алу – ... ... ... ... ... ... болуының басты шарты.
Сонымен бірге жұрт алдында сөйлеуші мына ... ... ... ... ... ... жайларды тәптіштеп айта беру жөнсіз.
Нәрсіз, ... ... ... ... сөз ... өзі ... білмеген
жайды баяндаудан анық байқалады. Міне, сондықтан көп қателеседі.
2. Өзін өзгеден артық санап, дауласып, мақтана сөйлеген адамның
айтқаны ... ... ... ... ... ... күле
қарайды. Мен белгенді тыңдаушыларым білмейді, олар білімсіз ... ... ... мақтана сөйлеу жұртты ... ... ... ... сөз ... дәл, ... естілетін болсын.
Сөйлеушінің даусы құбылмасы әрі жайлы болуы тиіс. Сөз әуенінен байсалдылық,
сенім, табандылық, қайрат сезінетін болсын.
4. Ойды ... ... тыс ... атап ... ым,
ишара, мимика, понтомимика, дауыс күші, дауыс темпі т.б. ... ... Жұрт ... сөйлеуші қағаздан көзін ... ... ... жеке ... жеке ... көз ... ... мақұл. Сонда
тыңдаушы да соған қарайды, сөзіне назар аударады.
6. Сөзді әбден жауыр болған сөздерден бастаған ... ... ... ... тән ... ... де қызықты етіп жеткізуге тырысу
қажет. Сөз ... ... ... ... мен ... сөздерді
келтіре отырып сөйлеу нәтижелі болмақ.
7. Айтылатын ой қысқа да нұсқа, тұжырымды болсын. «Аз сөз ... сөз ... ... ... ... ... ... Сөйлеу жүйелі болуы тиіс. Жүйелі сөздің арқауы, өзара тығыз
байланысты ... ... ... мен ... ... ой мен ... ... байланыс болмаса, тыңдаушы ондай сөзден қанағат ала алмайды.
Жұрт алдында жақсы сөйлеудің ең негізгі шарты – ... ... ... ... қамтылуға тиісті мәселелер реттелген
тақырып күйінде жазылады. Одан кейін сол жоспар ... ... ... Онда ... ... ... негізгі қағидалары, мазмұны
тұжырымдалады.
Жоспар ... ... ... ... ... ... қағазға түсіру үшін конспект жасалу қажет. ...... ... ... қолдану мәдениеті сөзді мағынасына орай дұрыс қолданумен
қатар оны де, ... ... ... етіп айту ... мен бейнелеу
тәсілдеріне тікелей байланысты екені ... Ал ... ... сан ... ... ... ... негізінен көркем
әдебиет тіліне тән. Көркем шығарма тілінде сөз ... ... ... сыр-сипатымен, құпия астарымен, құдірет-қасиетімен ... ... ... ... эпитет поэтикалық тіркестер, мақал-
мәтелдер және ... ... ... ... ойды анық ... ... әлеуметтік шындықтың шынайы көрінісін ашық көрсету ... ... «Жел ... қар ... ... болды» деп айтуда ешбір
әсер жоқ. Ал сөз зергерлерінің қолдануында сөз әдеттегі ... ... ... тосын құбылысқа тап болады. Мұндай қолданыстың әсері айрықша
болып, шығарма тіліне ... ... ... ... ... ... тұр. ... ащы күйінен жаңылған жоқ, ойнақ салып ысқырып тұр. Аң, дала меңгеру
болып түкіруде. ... сары бел ... ... тұрған ақ киімін қымтай
түсіп, жата бердім»( М.Әуезов).
Мұндай асау сөзінің ерекше ... ... ... ... ... сөз ... бір-бірімізге сары бел киімін қымтады десек,
жансызға жан бітіріп болмысы нақты, дәл бейнелеудің айрықша тәсілі.
Сөз мағыналарының ауысуы, келтірінді мағынада ... әр ... ... жүзеге асады. Сөздің ауыспалы мағынада қолдануы метафора,
метонимия және синекдоха арқылы жасалады[46,57]. Енді осы ... ... ... тәсілі арқылы атаудың ауысу белгіленген заттардың
тұлға, түс, қимыл ерекшелігінің ұқсастығына негізделеді.
Метафора – грек ... ... ... ... мағынаны
білдіреді.
Белгілерінің ұқсастығына қарай бір заттың не құбылыстың басқа
бір заттың не құбылыстың атауымен ... ... сөз ... ... деп ... ... ... сөздің мағынасынан орын тепкені
және әбден үйреншікті болып кеткені соншалық, метафораның негізінде ... ... көп ... туынды, келтірінді мағына екені бірден
аңғарыла бермейді. Мысалы, ... ... ... ... ... төркіні
дегендердің төркін мен қыздың төркіні дегендегі төркін сөзін салыстырсақ,
соңғы мысалда бұл сөз «қыздың ата-анасы, туған-туыстары» ... ... ... ... «түп ... ... мәнісі, сыры» дегенді білдіреді.
2. Метонимия. Бір заттың немесе құбылыстың атауының екінші затқа
не құбылысқа олардың өзара ... ... ... атау ... ... орай, сөздің ауыспалы мағынада жұмсалуы ... ... ... үйі мәз боп, қой ... ... шапқанға (Абай) – деген
сөйлемдегі үй деген сөз өзінің негізгі мағынасы ... ... ... ... ... үй іші, ... ... білдіреді. Дәрі қосқан аяқты
ішкеннен соң, Әзім барып жығылды шалқасынан...(Абай). Бұл сөйлемде аяқ сөзі
«ыдыс» ... ... ... ... ... ... Метонимия – грек
тілінде metanymia «атын өзгерту, қайта ат қою» деген мағынаны білдіреді.
3. ... ... ... ... ... ... ... орнына кішіні қолданудың негізінде сөз мағынасының ауысуы
синекдоха деп аталды. Мысалы, ... ... неше жан бар? – ... ... ... Дейміз. Бұл арада бас сөзі бөлшек ретінде ... ... ... ... ... тұр.
Синекдоха – грек тілінің synecdoche «бірге жобалап ... ... ... термин.
4. Теңеу. Теңеу де зат пен ... ... ... қарай сөздер алмасады. Мысалы:
Ажарың ашық екен атқан таңдай,
Нұрлы екен екі көзің ... ... сені ... ... көз, ... ... жазық маңдай.
(Сегізсері)
5. Эпитет. Бір заттың, не бір ... ... ... ... үшін ... ... сөзді эпитет деп атайды.
Қорыта айтқанда, сөз ауыспалы, келтірінді мағынада ... ... ... ... ... отырады. Айтайын деген ойды
бейнелі де әсерлі беруге икемді болады. Міне, сондықтан сөйлеуші ... ... ... лексикасындағы көптеген сөздердің келтірінді, бейнелі
мағыналарды суреттеудің ең ұтымды құралы ретінде ... ... сөз ... мен ... қолданылу ерекшеліктері,
грамматикалық норма.
Әдеби тілдің нормалану нысаналары. Әдеби тіл дамыған жайын оның
грамматикалық құрылысында біркелкілік, ... ... бола ... де,
оның сымбаттылық қасиеті арта түседі. Бұл жағынан да қазақ тілін ... ... ... ... ... ... құралу
тәртібі белгілі қалыпқа түсіп, жұртқа әбден дағдылы болған: сөз ... ... ... ... алуан түрлі бөлшектері қиюын тауып
қалыптасып кетті. Грамматикалық құрылыстың сол қалпын – ... ... ... грамматикалық ережелер негізінде, әдеби
тілдің қалыптасу барысында жасалады. Әдеби тілде бардың бәрі бірдей норма
бола ... ... Абай ... Абай шығармаларында, ауыз әдебиетінде
«бармаққа керек», «айтарға керек» тәрізділер кездеседі, ... бұл ... ... ... ... деп жазамыз. Немесе 1963 жылғы «Жұлдыз»
журналында Рамазан Тоқтаров ... ... ... ... ... тіл де қыранды, жымыңда, сусылда тәрізділерден қырандайды (қырындап),
жымыңдайды (жымыңдап), ... ... ... жаңа сөз ... Ал, ... ... ... «туындап» деген сөздер тудырту
тілге зорлық, нормаға жатпайды.
Тілдегі ... ... ... ... жалғап айтуға
болғанымен, солардың көбінің шегі бар, мысалы, ... ... ... деп ... болады, ал кітаптарды, жүректеді,
бөлтіріктерді, тартыстарды деп айтылмайды. Р.Тоқтаровқа ұқсап ... ... ... да, әдеби нормаға айнала қоймайды.
Ғасырлар бойы жасалған грамматикалық ережелердің, грамматикалық
категориялардың ... аясы ... кең, бір ... ... стилистика
мен грамматиканың байланыстылығына ерекше назар аударады.
Тұжырымдағанда, оқушылардың тіл ... ... ... ... тілдің жаттықтығын, мәнерлілігін, әсерлілігін,
тазалығы сияқты тіл ... ... ... не үшін қате ... ... жүргізіледі.
Тіл мәдениеті тек жеке сөздерді немесе сөз ... ... ... ... ... қолдану ғана емес, жалпы өзінің айтайын
деген ойын, ... ... ... ... не ... бере білуін де
қарастырады. Осы ... ... ... ... ... ... т.б.) бақылағанымызда оларда негізінен ... ... ... Атап ... ... ... өз ойына орай
қолдана алмай, лексикалық қателер, өз ой-пікіріне сай ... ... ... ... яғни ... қателер, мәтіндік мазмұнды
жүйелілігін сақтамай, логикалық қателер ... ... ... қателер жібереді. Мысалы, жалпы ереже бойынша зат есімдерге
жалғанатын көпті тәуелдік ... ... ... ... болады:
түбір сөз, алдымен көптік, оның үстіне тәуелдік жалғауы ... ... ... ... ... ... бір тиянақты-ақ деген ережеге бағынбайтын, одан ... ... ... бар: ... ... ... әкеңдер,
жезделерім-жездемдер. Бұлардың екеуі де тілге жатық, ойға қонымды екеуі де
әдеби. Солай екен деп зат есімдерге ... ... ... ... ... жоқ ... ... Болмайтын себебі – кез келген зат есімге
жоғарыдағыдай көптік пен тәуелдікті орын ауыстырып ... ... ... ... ... ... – ата, әке, ... аға, әже, апа
сияқты зат есімдерге ғана ол жалғауларыды ... ... ... ... ... бірдей болмай, екі түрлі болады: ... ... ... жалғау сол сөзі жалғанған ... ... ... ... дегенде, ол бір кісінің қасындағыларды да
қоса ... ... да ... ... Бұл ... ... ... дегенмен бірдей. Осы арадағы бір қызық нәрсе мынау:
қайын, іні, балдыз деген зат ... де ... ... ... ... ... ... қайындарым – қайынымдар, інілерім – інімдер,
балдыздарым – балдызымдар деп жарастыра, ... ... ... Оның ... бар: ... ... ... Абылайлар, Сырымдар сияқты біреуді
ұлық тұтқанда айтылады да, іні, ... ... ... ... ол
топқа жатпайды[48,231].
Грамматикалық нормалардан ауытқулар. Мағыналық, стильдік қызметі
бар ерекшеліктерді пайдалану нормадан жөнімен ауытқу болады. ... ... ... ... етістің келер шақтық тұлғасының бірі -жақта ... ...... норма. Сонымен қатар ол ауытқып-ман... түрінде
жұмсалады:
Ескі бише ... бос ... ... мал үшін ... ... ... тұрмын деп,
Ар- намысым қашырман!
Бұлтқа жетпей шарт сынсаң!
Айта келген сөзім бар,
Не қылсаң да жасырман!
(Махамбет)
Ашу – бөрі, ақыл қой,
Аралас бағып тұра ...... ... ... екі қыла ... жібермен, қызыл түлкі!. Алдымда тау тұса да тайынбан!
(Мұстафин).
Грамматикалық тұлғалардың ... ... ... ... ауытқуы
арада заңды: -ман (басқа нұсқалары да бар) ... ... ... ... ... ерекше стильдік қызмет атқарады: егер
бармаймын, айтпаймын жай болымсыздық хабар ... ... ... ... істеуден қарсылықпен, үзілді-кесілді бас тартқандықты білдіреді. Мұны
нормадан жөнімен ауытқу деп тауып, сондайды дұрыс ... ... ... ... ... ... ... райдың 1-жақ көпшесінің үш түрлі
қосымшасы бар: негізгі тұлға –йық//-йік: барайық, келейік, білейік. Сонымен
тар әдебиетте ... ... -лік және ... ... ... ... ... көңілге,
Ықыласпен тоқылық.
(Алтынсарин)
Мекен іздеп жігіттер, кел-кетелі,
Ортасында Көктөбе белгі етелі,
Азаматтар, жалықпай ... ... ... сөз етеді.
(«Қозы Көрпештің» Жанақ
нұсқасы)
Бұл екі мысалдағы тұлғалардың екеуі де негізгі қосымша ретінде
оқта-текте кездеседі. Оның ... ... бір іске ... үндеу
мағынасында айтылса, соңғысы, барсана, келсана, ... ... ... ... ... Мұндайлар тарихи кеіпкердің сөзінде
жұмсалса бір сәрі, бірақ қазіргі ... тіл үшін ... ... ... Сондықтан оқиықтың орнына оқылық деп айту жөнімен ауытқу ... ... ІІ ... жекеше тұлғасы да екі түрлі нұсқада
айтылады: -сын// -сін, -сың// -сің:
Неге колхоз болмайсың?
Неге ортаға салмайсың?
Берекеге қол сұғып,
Неге ауыл ... осы ... ... ... ... ... ... қолданан беретін. Жарыса айтылып келген осы екі
тұлғаның соңғысы әдебиетте жалпылама жақты сөйлем құрудың ... ... ... ... ... соны орарсың. Ұяда не көрсең, ұщқанда соны аларсың
(мақал). Кіп-кішкентай, қап-қарағанды шахтаға беліңе арқан байлай; ... ... ... Биік толқынның қыр арқасына ... ... ... бір ... ... ... ... жарыса қолданылатын бұл екі тұлғаның екеуі
де әдеби. Ал, барасыз, келесіз дегендерді – ... ... деп ... ... ...... бережағым деп айту, баратын, келетін
деген сияқтыларды – баратұғын, келетұғын не ... ... деп ... деудің орнына – жиырмасыншы деу, мектепте оқыдым демей, мектептен
оқыдым деу, - ... ... ... ... ... ... бар, бірақ
әдеби емес. Мұндайға тағы бір-екі мысал келтірейік:
Бәріңіз бір-бір бедеу мініпсіңіз,
Ойын-күлкі сәулетпен жүріпсіңіз,
Жібек сұлу дегеннің аулы жақын,
Бар еді, ... ... ... ... ... әдебиетінде қолдануға болар, ал ... ... ... қолдану барып тұрған дөрекілік болады.
Дегенмен, ондай нормадан жөнсіз ауытқуларды да ... көп ... Оның екі ... бар: біріншісі – тілдегінің
бәрін «алтын» деп тану ... ...... ақын-жазушылар, журналистер
әдеби тілдің нормасы болатынын, оны сақтау керек екенін елемейді. Сондайға
тағы бірр мысал: - Ой, пима ... ... ... екен ... Сен өзің ... ... екен ғой. ... Мұндағы ұнамсыздық- баяндауышқа
жалғанған жіктік қосымшаның «екен» көмекшісіне ... одан ... ... ... - ... ... ... ғой... Сағына
білмейді екенсің ғой. Бұл –норма. Ж:Тілеков жолдастың кейіпкерінің аузына
салғаны ... ... ... ... ол бар. ... ... ... бұзылып шыққан ондай сөз саптау да, әлгідей орайы келгенде,
жөнімен ауытқу болады.
Ондайды автор баяндауында, ертеректе, ... ... ... ... ... ... деп ... болсақ, енді
таңырқай қарауға тиістіміз.
Грамматикалық тұлғалардың ... ... ... нормалану
үдерісінде жұмсалудан қалып қояды, не ... ... ... ... ... ХІХ ... ... баяндауыш құра-«дұр», «ұр»
қосымшасы жиі ... ... ... «айтұр». Сондай-ақ
есімшенең –тың тұлғасы ертеде, -тұрған, тұғын болып ... ... ... тұрған», «жібертұғын» т.б. Бұл күнде ... ... ... ... жалғаулықпен түрліше айтылып, әр түрлі жазылатын:
«билан», «бірлан», «менен» ... ... ... (пен, бен). ... ... (мен, бен, пен) ... нормаға айналды.
Тілде жарыса қолданылатын тұлғалардың әдебиетте жиі
ұшырамайтындары бар. ... ... ... ... ... де, ... әсіресе көркем әдебиетте көп қолданылады. Мысалы: Сұрадың- Сұрамайсың?,
Барасың ба? – Барамысың? Осының алдыңғысы сызба тіл стиліне тән де, ... тілі ... тән. ... ... ... сөйлемдерде
жазылады. Өткен шақтық –лы//-лі тұлғалы баяндауыш та солай; мысалы: үшінші
күні түн ортасы ауа берген ... үйге үш әйел ... - деп бай ... (С. ... ... ... ... қиянат жасайтындар –
көбінесе жас авторлар. Тіл шеберлігін сөз ... ... ... деген мақаласындағы мына тіркестерді қалай түсінуге болады? «Ондай
жазушы... өзі моральдық биік ... ... ... айбыннан табылады».
«...қазақ әдебиетінің көрігі мен берігі осы аталған есімдер...». ... ... ... осы ... ... күшті динамика жатыр».
Автордың сондағы таңдай қағып, «серпілген күшті динамикаң тапқан сөйлемі
мынау: ... ... ... ... боқтық пен зорлық бар қорлыған етіп
жатыр...». егер бір сөйлемді кім жазғанын айтпай, білмей, ... ... ... ... ... ... динамиканы» көре алмайсың. Сонда
да жастардың, осындай грамматикалық норманың белінен басқа ... ... ... таң ... тіліндегі сөйлем мүшелерінің, құрмалас сөйлем мүшелерінің
орналасу тәртібі бар[50,83]. Сол тәртіпті сақтамай, ... ... ... құрау да жиі кездеседі. Мысалы: «Керіп келдім кеше
малшыларды». «Түсті ол атынан». «Келмеді ол, мен ... ... ... ... ... да, қарапайым кісіге ерсі көрінбеуі мүмкін, бірақ
әдеби тілде ... ... ... жазатын мәдениетті, сауатты адамдар
грамматикалық норманың өңін ... ... өте ... қате ... ... ... «Түркістан уалаяты», «Дала уалаяты» газеттері шығып
тұрған кезде де, сөйлем құрылысының ... ... ... ... тіл ... ... құбылыстарды нормаға айналдырып,
кейбірін одан шығарып отырады. Мысалы, бұдан 10-15 жыл бұрын ілік жалғауда
айтылып ... ... ... ... ... ... болмады.
Осы күндері «Қазақстан Республикасының Ғылым ... ... ... орынбасары» сияқтылардың ілік жалғауларын
ықшамдап, түсіріп айтатын болмақ: ҚР ... ... ... институты
директорының орынбасары. Қазір осы норма.
Тілдің нормалану үдерісі үздіксіз болып ... Сол ... үшін де ... ... ... ... дамыта түсу керек.
Бір грамматикалық тұлғаның сөйлеу тілінде ... ... ... де ... ... ... шарт ... Мысалы, етістіктің өткен шақ
бірінші жақ ... ел ... ... ... ... деп, ... ... барам, барам шығар, барамын деп айтыла береді. ... ... ... ... жөнсіз өзгертіп жаза беру ... ... ... ... ... қолдану. Грамматикалық тұлға
дегеніміз – сөздің ... ... ... ... ... сөзден
сөз тудыру үшін, сөз мағынасын түрлендіру үшін, сөз бен сөзді байланыстыру
үшін ... ... да ... бар, ... ... ... өзгеріске
ұшырап, қосымша қызметке ие болу жағдайы әлі тұрақталмағандары бар. ... күні ... көп ... ... бірі ... (-тық)//тік,
-дық//(дік).
Осы қосымшаның әдеби тілде сараланған қызметі бола тұрса да,
баспасөзде оны ... ... қате ... мысалы:
«Әңгіме үстінде Я:Феликсованың сөзінен....керемет ойшыл, өз
елінің ... мүлт ... ... ... ... ... ... тілімізде «білімдарлық» деген сөз жоқ. ... ... не ... «Ертеңгілік құлағыма бір әйелдің даусы
шалынды». Дұрысы – ертеңгілікте не таңертең. ... ... ... ... ... ... ... жүр. «...ойына секем алдырған
осынау жігіт бойындағы бей-жайлық еді». Біз мұнда жаңалықта ғана ... – жаңа ғана ... Бұл істі ... жүйеге асыру керек. Дұрысы –
бұл істі асықпай іс ... ... ... ... жақсылық, үлкендік, алматылық,
туысқандық, әурегершілік, ауызбірлік сияқты ... ... ... 1930 ... кейін оның сөз тудыру қызметі әлдеқайда кеңейді:
әрі абстракты зат есім, әрі сын есім ... аса ... ... ... ... ... қамқорлық, бесжылдық, сембілік, шеберлік,
халықаралық, отаршылдық, облыстық. Мұндай ... жаңа ... саны ... ... қатарына кейде білімдарлық, бейдалық, сібірлік ... ... ... ... ... ... тіліміз
тықылдайды да тұрады. Әрине, соңғыларды мақтаныш етуге болмайды. Әсіресе,
-лық,-тық... қосымшасындағы екі сөздің ... ... ... ... тілінде орысшаны қазақша дұрыс айта алмаудың, сол сияқты мағынаны
басқа да ... ... ... ... жиі ... ... шахтерлері, партия комитеті дегендер «советские шахтеры», «партийный
комитет» баламасы болып жүр. Ал ... ... ... дегенді «қала
қонақтары» демей, «қалалық қонақтар» деп жазады. Мұнда қандай ... ... ... ... ... ... ... «қазақтық халық»,
«қалалық тұрғын» деміске кім кепіл?
-сыз//-сіз – сын есім, кейде үстеу тудыратын қосымша. Бірақ кез
келген ... ... ... ... ... ... көп, ... көп
деуге болады, санаусыз көп деуге болмайды; сөзсіз орынды дейміз де,
асығыссыз ... ... ... да ... ... ... кездеседі:
бұл істі асығыссыз жүзеге асыру керек (дұрысы – асықпай, не даурықпай).
-гер//-кер ... ... ... ... «іскер»,
мұрагер», «айлакер» сияқты сөздер құамында айтылады. Соңғы жылдары баспасөз
бетінде осы қосымшаны теріс қолдану көбейді; мысалы: ... ... ... ... ... ... ... қорлағанына қарқ-қарақ күлісті:
Бірде Үбенбай жер ауып бара жатқан саяси қылмыскерді қымызбен ... ... ... ... ... дұрысы-
қылмыстылар. Бір уақытта біздің баспасөзіміз «рабочии» ...... ... 15-20 ... бері оны ... деп ... ... айтатын
болдық.
Ертеде еңбекші-еңбекшіл, капиталист-капиталшы ... Оны ... ... Дөнентаевтың 20-30 жылдары жазғандарынан
көруге болады. Кейін жаңа сөз ... ... ... ... ... ... осы ... олар қалыптасып кетті. Әдеби тілдің
нормалану процесінде болатын осындай өзгерістерге ... да ... ... сөз ... ... әлі де бар. ... ол ... ұтымды, әдеби тілге еніп, жалпыға ортақ байлық болып кететін
дұрысы да, ... ... ... болады. Мысалы, «Қазақ әдебиеті»
газетінде пайда болған «балмұздақ», «аялдама», ... ... ... ... де, «көрермен», «оқырман», «тыңдарман» солармен бір кезде ... ... ... тез ... ... ... да олар оқта-текте
бой көрсетіп қалады. Мұндай сөз жасаудың принципі –оқушы- ... ... ... ... болсын деу ғой. Егер сол
ізбен кете берсек, бастаушы, қостаушы, ... ... ... ... аяғы ұсқынсыз-ман, -мен... болар еді де, жаңа сөз жасауды күлкіге
айналдырар едік. «Ұра берсе, құдай да ... ... айта ... «тыңдармандарға да» құлақ үйреніп, жүре-бра әдеби нормаға
айналып ... ... ... мен ол үшін ... жеті қоян ... бола
алмаймын. Жұртшылыққа бірден ұнамсыз көрінген ол жаңа ... ... аз ... ... келешекте солардың ұсынысы қабыл болар. Қазақ тіліне
шешім, тоқтам, құрылыс, оқулық тәрізді жүздеген ... ... неге ... ... Себебі олардың іштей де, сырттай да ... ... ... ... ... ұқсайды, іштей
ұқсамайды.
Сөздерге тиісті қосымшлардың нормаға ... ... ... ... ... ... қателесу жиі кездеседі. Мысалы: Дәрменсіз
жүрек кезігу сағатын асыға күтті. Дұрысы- кездесу. Уәкіл оған түсініс ... ...... Торф ... ... – ұнтақталады. Жазба бұл
жерде ыссы болады. Дұрысы –ыстық. Монографиялық еңбектердің жазылуы бізді
қатты сүйіндірді. Дұрысы- сүйсіндірді. ... ... дала ... күн ... ... ...... самал дала төсін күн ұзаққа (ұзақ күнге)
желпіп тұрады. Шешесі ауызғы бөлмеге шықты да, ... ... ... ... ...... ауыз бөлмеге шықты да, ... ... ... ... ... ... ... да бірізділік жоқ. Әсіресе
орыс тілінен енген ... ... ... ... ... ... ала-құлалақ күшті: қазақ баспасөзінде трактористе ... да, ... те, ... да, ... де, комбайыншы да
кездеседі. Бұл жақсылық емес. Дұрысы қайсы екенін білу үшін әлгі ... ... бар, жоқ ... білу керек. Ист- ке біткен
терминдердің көпшілігі –ақ қазақ тілінде сол орысша ... ... ... футурист, атеист, журналист, машинист, штангист, телефонист,
артист. Осылардың қатарында аздаған ... ... ... ... ... Мұны құп көре ... Бұлар да бұрынғылардың
ізімен фудболист, тракторист болғаны дұрыс. ... да –шы ... жері көп ... ... ... ... ... әдебиетте кейбір қосымшалар авторлық қолданудың ырқына
көніп айтыла салып, әдеби ... ... ... қоюы да ... ... ... Абай ... үнсіз, жым-жырт қана өткереді (М:Әуезов). ... ... ... мұны да ... істетпек болды (Б:Майлин).
Стильдік қателердің біразы бір жалғаудың ... ... ... шығады[52,146]. Мысалы: -дар: -Қанат бер талмайтұғын, күнді
асайын. Дұрысы күнге асайын. Абай жасында ... ... ... –молдадан
оқыды. Екі бала ауылдан айнала шапты (ауылды айнала шапты). Мұнысы -кентті
еліктегендік (мұнысы қалаға еліктегендік). ... ... ... ... ... бетінен сүйді).
Баспасөзде, әсіресе публицистикалық әдебиетте, қазақ тілінің
көптік жалғауын қолдануда қате көп кездеседі. Мысалы: отыз ... ... ... самолет деп жазудың орнына отыз шақты танкілер, 40-50 самолеттер деп
жазу да кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... жекеше айтылмайтын, тек көпше тұлғада жұмсалатын да зат есімдер бар
ғой. ... ... ... ... қосып орысша ремонт часов, стоймости
ножницы деп жазса, қазақша да ... ... ... бағасы деп жазу
шарт емес. Орысша пальто сөзі септелмейді, ... ... ... орыс
тілінде «род» категориясы бар, қазақ тілінде ол жоқ. ... әр ... ... ... да ... ... ... тіл мәдениетіне қатысы. Адам
сөйлескенде, әр алуан мәселелер жайында ... ... ... арқылы
ой –пікірді баяндағанда, алдымен айтатын ойын түсінікті ... ... ар ... ойдың белгілі мақсатқа лайық әрі әсерлі болуы көзделеді.
Мақсатты ойды түсінікті әрі әсерлі етіп айту үшін ... ... ... өз ... дұрыс пайдалану оңай міндет емес. Адам ойының ұшы-
қиыры жоқ. Сондай-ақ тіл байлықтары да ... Сол ... ... ой ... керекті тілдік материалдар мен ... ... ... білу ... ... керек етеді.
Грамматика мәселелерін екі түрлі ... ... ... ... ... ережелері мен заңдарын айқындау
мақсатымен, екіншіден, грамматикалық тұлғалар мен грамматикалық тәсілдерді
қалай ... ... ... ... ... ... Бұл екеуі өзара
тығыз байланысты болғанмен, алдыңғы-грамматика, соңғы-стилистика ғылымының
үлесіне берілуге тиіс.
Тіл мәдениетінің табысы ... ... ... ... бұл ... де арасында жақындық күшті. Сондықтан,
грамматикалық тұлғалар мен грамматикалық тәсілдердің стильдік қызметтерін
айқындаудың керегі осы ... да бір ... ... ... ғылымы грамматикалық тұлғалар мен
категориялардың мәндестігін, олардың әдеби тіл ... ... ... де ... ... алып, олардан басқа мәселелер де тіл ... сөз ... ... ойын ... негізгі формасы – сөйлем. Жеке сөйлем арқылы
біршама аяқталған ойды білдіріп, оны ... ... ... ... ойды ... ... ... айтуға тиіспіз.
Мұндайда әр сөйлемді қалай құру, қандай-қандай ... ... ... қай ... ... қай ... қай ... байланыстыру, қалай
байланыстыру керек деген сияқты сұрақтар туады.
Тілді жақсы білетін кісілер бұл сұрақтарға жауап ... ... ... ... ... Әрине, олардың да белгілі дағдысы, ... ... ... ... үйренген білімі болады.
Оның үстіне олар әлгілердің ғылыми негіздерін ... ... тіл ... ... аз ...... ... жойып, жаңалық орнату емес, барды дұрыс
пайдалану.
Жазушы Зейін Шашкин ... ... және ... ... ... ... етістіктері «тілімізді онша көркейтіп тұрған
жоқ. Біз ... ... ... ... ... - деп еді. Одан ... сабақтас сөйлемдер құрудың жаңа әдісін табуымыз ... ... Бұл ... ... ... ... ... кейде шұбалыңқы
болатынын ұнатпағандықтан болар, бірақ бұл біздіңше ұшқары ... ... ... және мәндес емес те грамматикалық
тұлғалардың, синтаксистік құрылыстардың тиімділерін ... ... тілі ... ... де ... ... мол.
Жақсы стилист болу – сөз зергері болу деген сөз [54,216].Әдетте
жазуы ... тілі бай ... ... тілде барды, оның өте нәзік ... ... ... жасуындай қылаң еткен стильдік қызметін шебер
түсінеді. Сөйтеді де тіл байлықтарын, ... ... ... жақсы біліп, керегіне жаратып отырады. Мысалы, тілге ... ... ... мол жазушы еш уақытта «Ақ ат мінген қыз қойларды
жамыратты», «Ол белін арқанға буды» демейді. Себебі: ... түсі ақ ... ... «ақ ат» ... «боз ат», ... ат» ... әдетте қой
жамырамайды, қозы жамырайды, белін арқанға бумайды, белін ... ... ... ... ... ... бірыңғай бірнеше сөйлем мүшелерін «және»,
«мен» жалғаулықтарымен байланыстырып айтқысы келген стилі жатық журналист
ешуақытта «жәнені» ... ... (бен, пен) ... соң ... «Біздің заводтарымыз бен фабрикалырымыз және колхоз – совхоздарымыз
жылдан-жылға ... ... ... ... ... бірыңғай
мүшелердің «тұйыққа тіреліп», ... ... ... Сондықтан
заводтарымыз және фабрикалымыз бен колхоз-совхоздарымыз.... деуге болмайды.
Бұлай жазу ... қате ... бір ... ... ... пештің.... мұржасын
ашып жүр екен деп жазыпты. Бұл – стиль жағынан өз ... ... ... ... ... ... ... келіні ашып жүр екен» деп те
жазуға болады. Мұнда пештің мұржасын кім ашып ... баса ... ... бір ... ... ... ... өте нәзік
қосымша мағына енгізу үшін де сөйлем мүшелерін, осылай, ... ... ... мән бар. Ал әлгі ... ... ... ашып жүр екен
Қарымсақтың келіні» деуде пәлендей селт ... ... ... ... жоқ. Сондықтан соңғыны стильдік қате деп танимыз.
Сөйтіп, грамматикалық ... ... ... ... жазу ... эмоциялық қызметі болған жағдайда оны құбылтып, өзгертіп жазу ... ... сай бола ... Ал, ... ... ... мән болмаса, ондайлар өрескел қате ... ... ... тіл ... арттыру үшін осы қателер жөнінде мәлімет беріп,
оны болдырмауға дағдыландырылады.
І. Стильді - ... ... ... дұрыс жасамаудан,
әсіресе, қосымшаларды дұрыс жалғай білмеуден, олардың стильдік ... ... ... ... ауызекі сөздерді мен жазба жұмыстарында
оның мына сияқты түрлері кездеседі:
а/ ... ... ... ... «сөз ... ... қалады. Ол кейде орынды ... ... ... ... мен ... ағаш ... мен ісшілер келді.
Бұл сияқты қателер оқушының қосымшалардың сөз тудыру, жалғану
аясын ... ... ... ... ... ... ... түсінбей
ауыстырып қолдана береді. Ол ... ... ... ... қате
жібереді. Мысалы, Абай жас кезінде молдаға оқыды. Мен Асанмен келдім.
Бұл қателердің кездесуі оқушылардың септік жалғаулардың қызметін
және оның беретін ... ... ... түсінбегендігін байқатады. Өйткені
бірінші сөйлемде барыс септігінің орнына шығыс септігінің жалғауын қолдану
керек еді де, ал ... ... ... ... мәнін толық ұғынбай
қолданылған формасын түсінуді ауырлатқан. Мұнда «бірге» ... сөз ... ... ... ... ... ... Яғни, көмектес
септігінің жалғауы бұл арада сөз бен сөзді байланыстыру ... ... ұғым ... ... етіп тұр. Өйткені көмектес септігінің кіммен деген
сұрағына жауап беруде сол сөзге жалғанған септік жалғаудан соң ... ... ... ... ... сөз ... ететіндігі байқалады. Ал,
немен деген сұрағына жауап беру үшін оның ... ... ... ... бірге келдім. Мен атпен келдім.
Кейде ауызекі сөйлеу тілінде көмектес септігін адамға байланысты
тәуелдік жалғауынсыз қолдану метонимиялық түрде пайдалануға ... ... ... ... деген сөйлемде, Асанның көлігімен келдім немесе
Асанның машинасымен келдім т.б. деп ұғынылады.
б/ көптік жалғауларды кейбір ... мәні бар ... ... ... ... ... мәнінен басқа рең беру ерекшеліктерін білмей
қолданылады. Мысалы, егістіктерде мал жайылып жүр. Биылғы көктемде жауындар
аз болды. ... ... ... жалғанған сөзге көптік мәннен басқа мәнде
де үстемелейді. Мағыналық рең беріп, стильдік жағынан ... ... ... ... ... ... ... жалғау Асанның көптігін
емес, оның қасында басқа кісілердің барлығын ... ... ... осы ... ... мән бере ... бір түрлі жалғауларды сөйлемде қат-қабат қолдану арқылы
сөйлемнің көркемдігін ... ... ... ... ... түсі ... сөз ... жұрнақтарын сөйлем мен сөйлемді байланыстыру
мақсатында немесе негізгі сөздер мен ... ... ... ... ойды ... қиындатады. Мысалы, Төстік жоғалып кеткен ағаларын
іздеп шығып, ағаларын ... ... ... ... ... ... шығады.
Мұнда етістіктің көсемше түрінің жұрнағын қайталап қолдану жай
сөйлемдерді тиянақсыздап, айтайын деген ойын ... ... ... ... қате сөз ... және ... ... қолдануда жіберіледі. Оқушыларда грамматикалық
категорияның, форманың беретін мағынасын, стильдерін аңғармау ... ... ... ... ... қолдана алмау арқылы оларды
сөздерге орынды, таңдап жалғау арқылы тіліміздегі ... ... ... ... ... бөлмейді. Өз тәжірибелерінде
өте аз қолданады.
Стильді-морфологиялық қателермен жұмысты сол ... ... ... ... ... жүргізу қажет. Олар
мына сияқты болуы мүмкін:
- грамматикалық формалар арқылы сөздердің түрленуін ... әр ... ... ... ... ... формаларын жалғаудағы мағынасына байланысты
синоним ... ... ... жүргізу (кісідей-кісіге ұқсас – кісі
сияқты, мәскеулік кісі – Мәскеудің тұрғыны т.б.) ... ... ... ашу, оның қолдалануындағы стильдік ерекшеліктерін үйрету
және қолдаланылуы бойынша стильдік талдау жүргізу,
- сөз таптарының тіркесу ерекшеліктері бойынша жаттығу ... есім – зат ... зат есім – зат есім ... ... ... ... ... байланысты
грамматикалық формаларын стильдік мәні бойынша тәжірибелік жұмыстар
жүргізу,
- ... ... ... ... ... ... стильдік талдау жүргізу.
Тәжірибелік жұмыстар әрбір сыныптың бағдарламалық материалдарына
байланыстырыла жүргізіледі.
Қазақ тілінің морфология туралы саласы бойынша мәлімет бастауыш
сыныптан бастап-ақ ... ... ... ... жоғарғы сыныптарда
сол бағдарламалық материалдарға байланысты өтіліп ... ... ... ... ... ... ... Стильді-синтаксистік қате деп сөз бен сөздің байланысу
тәсілдерінінен, сөз ... ... ... ... ... ... бұл ... мына сияқты түрлері
кездеседі:
а/ сөйлемдегі сөздердің байланысу тәсілдерінен қате жібереді.
Мысалы, ... ағаш басы ... ... бұл ... ... жасайтын ілік септігінің жалғасуын түсіндіріп қолдану, сөйлемдегі
ойды күңгірттеген. Тілімізде ілік ... ... ... ... ... ... оқушылар ондай құбылысты дағдылы норма
деп ұғынады да өз ... ... ... ... ... қате
жібереді.
ә/ сөйлемдегі сөздердің орын тәртібінің қате жіберіп, сөздің
әдеттегі ауыстырып ... ... ... ... Содан барып
оқушылар инверсиядан қате жібереді, ол туралы ... аз ... ... ұзақ ... шаршап келді Ер Төстік деген сөйлемдегі
бастауыш сөз ... өз ... ... ... мен ... ... мұндай сөйлемдерді
стилистикалық мақсатта қолдана береді. Орын ауыстырып ... ... ... ... яғни сол орын ... сөзге оқушының
назарын аударып, экспрессивтік мән беру үшін ... ... ... ... ... ... оқушылар бұл сияқты қатенің ... өлең ... ... беруде жіберіледі. Өйткені өлең сөзде ... ... ... ... ... оны ... ... өлеңде қолданылған
сөйлемдерді сол қалпында пайдаланады. Мысалы, мен ... ұзын ... ... ... бастауыш пен баяндауыш қатар тұрып байланысқан.
Ал оны қара сөзбен мазмұндауда ... пен ... ... ... ... ... байланыстырылады. Ал оқушылар осы ... ... орын ... ойын ... ... ... қолдануға тәжірибесіз болады.
б/ құрмалас сөйлемдегі жай сөйлемдердің ара жігі ... ... ... ... ойды ... ... Мысалы, интернатқа Бораштың апасы келіп, апасы оны көріп, ... ... ... ... екі ... ... қатар қолдана береді. Мысалы,
Ғ:Мүсірепов ол «Қос шалқар» әңгімесін жазды.
Стильді-синтаксистік қателерді болдырмау мен ... ... ... ... ... болады:
- белгілі сөздердің сөз тіркестерін жасату және ... ... ... ... ... және ... ... көру,
- бір ойды беру үшін нұсқамен сөйлемдер құрату,
- сөйлемдегі сөздердің орнына ... ... ... ... ... ... ... жай сөйлемдерді ажыратып, тиянақтау және
ондағы ойды ... ... ... ... жай ... бір құрмалас
сөйлем құратуға жаттықтыру,
- сөйлемдердегі сөйлем мүшелерінің ... ... оны ... ... ... ... көркем шығармаларды ауызша ... ... (әр ... ... және ... берілген жоспар бойынша шығармалар мен мазмұндамалар жаздыруға
жаттықтыру.
Стильді-синтаксистік қателермен ... ... ... ... ... ... ... Өйткені пунктуацияның
тілімізде стильдік рең беруде қызметі айрықша. Ал оның оқушыларға ... ... ... ... ... ... қате. Ойды көркемдеп әдеби тілдің
нормасында жеткізуде әр сөз, ... ... оның ... ... орын ... сөздің лексикалық мағынасына қарап әсерлі де
нақты айту ... ... Енді сол ... ... ... ... сөйлемдегі ой бір-бірімен байланысты ма, тыңдаушы мен
оқушы, айтушы мен ... ойын сол ... сол ... ... ма ... ... оралады.
Мектеп оқушыларының ауызекі сөздері мен жазбаша жұмыстарын осы
мақсатта бақылағанымызда кейде ... ... ... ойын ... ой ... байланыспай, тұжырымды пікір айту мен
қорытынды жасауда кемшіліктерге жол береді. Бір ой ... ... ... немесе араластырып қолдана береді. Оларды ... ... ... ... ... иесі ... болып қалу. Мысалы,
Чапай әскерлеріне мылтық пен ... ... ... Бұл ... ... ... пен қылыш берген өзі ме, әлде басқа біреу ме екендігі
белгісіз.
ә/ сөйлемдеріндегі ... ... ... ... ... Әкесі мен баласының қоштасар сәті келді. ... ... ... Оның ... жас ... логикалық қателер әлі де болса оқушының ойлау ... ... Бұл ... ... ... мақсатында жеке
оқушылармен немесе сынып бойынша мына сияқты жұмыстар жүргізіледі:
- ... ... ... ... негізгі айтатын мәселелерді
анықтатып, саралай білуге жаттықтыру,
- берілген жоспар ... ... ... айту ... жаздыру,
- сюжетті көркем суреттер бойынша сөйлем ... ... ... экскурсия материалдары бойынша шығарма жаздыруға үйрету,
- эпиграф, цитаталар бойынша шығарма жазуға үйрету,
- әр түрлі стиль ... ... ... немесе іс-
қағаздардың үлгілерін жаздыру,
- әр түрлі мәжіліс хаттар, есеп ... ... ... т.б.
Қорыта келгенде, оқушылар мына себептермен стильдік қателер
жіберетіндігін байқауға болады:
1. ... ... ... аздығына байланысты сөйлемдер
бірыңғай, қарапайым болады да, оны түрлендіре алмайды.
2. Кейбір сөздердің ауыспалы және көп мағыналылығына ... ... ... ойды ... ... де нақты жеткізе алмау
кездеседі. Сөздердің байланысуын, тіркесуін білмеу де байқалады.
3. Синоним сөздерді сөйлемде ... ... ... ... ... ... беру.
4. Сөйлемдерінде қажетсіз басы артық, қыстырма, диалект сөздерді
талғамай қолдана беру.
5. Қазақ тілінде ... бар шет ... ... ... ... ... қолдану.
6. Кейбір сөздер мен формалардың экспрессивті-эмоциональды мәнін
білмей орынсыз қолдану.
7. ... ... орын ... ... ... мен орын ... ауысуындағы стильдік ерекшеліктерді аңғармау.
8. Сөйлемдегі бірнеше ойды байланыстырып жеткізе алмау.
9. ... ... ... ... ... ... не жазып
беруге қиналу, шатастырып жіберу т.б.
Стильдік қателерді көп жіберу – ол оқушылардың қазақ тілі ... ... ... ол ... бар ... көрсетеді.
Сондықтан стильдік қателерді түзету мен болдырмау барысында, жұмыс
ұйымдастыруда сол ... ... ... ... ... де ... ... байланыстыра жүргізген абзал. Әр сабақтың бөлінбес бір
бөлігі болуға тиісті, өйткені оқушы әрбір сөз бен форманың мәнін, ... ... ... ... сол ... ... ... оңай
саналы түсінеді.
Ол үшін алғашқы оқу жылы басталған кезде-ақ оқушылардың тілінде
қандай ... қате ... ... ... байқау кезеңі
жүргізіледі. Оның қорытындылары арнаулы дәптерге жазылып, жеке және ... ... ... ... алынадыы. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... қателерін саралап бөліп
көрсету келешекте оқушылармен сол тақырып, не туралы өту кезінде қате ... ... ... ... көмегі болмақ.
Тәжірибемізде бірнеше мектепте эксперимент ... ... ... ... ... ... мына ... қателер жіберетіндігін анықтадық:
1. Стиль-фонетикалық қате, а/ кейбір есімдік сөздерді ... ... ... ол кісі – о кісі, бұл адам, бұ адам, б/ кейбір
сілтеу есімдіктерінің ... ... ... мұнда – мында, сонау
– сынау т.б.
2. Стильді-лексикалық қате, а/ ... ... ... ... ... ... ... бойынша қолданады: сол жерде не сонда
деген есімдіктердің орнына «анда» деп қолдана ... б/ ... ... ... мен өзім, сен өзің т.б. өзіндік есімдіктердің қасына жіктеу
есімдігін қабаттастырып қолдана ... ... ... ... ... Стильді-морфологиялық қате, а/ ойды жеткізудегі есімдік
сөздерді қолдануда, оған қосымша жалғауда қате ... ... ... ... ... ... сүйеді. Ол тың игеруге даңққа бөлінеді, -
деген сөйлемде көптік жалғауды керсінше жалғап ... ... ... ... ... ... ... еді.
4. Стильді-синтаксистік қате, а/ мен, сен, ол т.б. ... ... ... ... өте жиі ... ... пайдаланбайды, мысалы, Мен сағат жетіде тұрдым. Мен ... ... ... т.б., б/ сөйлемде екі бастауыш сөзді (бірі- есімдік)
қолдана береді, ... ... ол итін аяп ... ... ... а/ ... сөздерді кезінде
сөйлемдегі іс-әрекеттің иесі анықталмай қалады, мысалы, «әкесі мен баласы
жолда келе ... ... ... ... Ол оны ... қолына алды».
Әрбір тақырып, немесе тарау бойынша оқушылардың жіберетін
стильдік қателерін топтастырып алғаннан соң, сол ... ... ... ... жұмыстар және оны қалай жүргізудің әдіс-тәсілдері
ойластырылады. Соған орай материалдарды ... ... ... ... ... озат ... мен эксперимент жұмысының
нәтижелеріне жүгінсек, стильдік қателерді ... мен ... ... сияқты практикалық жұмыстар жүргізуге болады:
- оқушылардың ауызша жауаптары мен жазбаша жұмысындағы стильдік
қателерді ескерту және ... ... ... ... көпшілігінде кездесетін
қателермен сынып жұмысын жүргізу, онда сабақтың 10-15 минутын ... ... ... ... ... ... таптырып және
оны түзетуге үйрету, жаттықтыру,
- стильдік қателері бойынша жеке оқушылармен кестелер арқылы
жұмыс жүргізу,
- әрбір ... мен ... ... сол ... ... бойынша тілдік жаттығулар жүргізу, онда сол мәтіннің лексикалық,
фразалық тіркесі, ... қиын ... ... мен сөйлемдердің мәнін
үйретіп, өздерінің тәжірибесінде қолдана білуге баулу,
- грамматикалық тақырыптарды өткенде, сол ... ... қоры мен жас ... лайықты сол грамматикалық категория мен
форманың стильдік қолданылуы туралы мәлімет беретін жаттығулар ... ... ... ... ... бар ... ... арнайы
берген стильдік қатесі бар сөйлемдерді я тіркестерді түзеттіру, жетілдіруге
жаттықтыру,
- сөйлемдердегі арнайы берілетін сөздерді ... ... ... ... ... ... ойды ... үшін түрлі нұсқалы сөйлемдер құрастыру,
- оқушылардың шығармалары мен мазмұндамаларына талдау жүргізіп,
соның нәтижесінде жетілдіріп қайта жазуға жаттықтыру,
- ... мен ... ... ... ... жүргізуге
төселдіру,
- түрлі стильдік мақсаттарда жаттығулар жүргізу т.б.
Мұндай жұмыстарды орындаттыруда ... ... қоры мен ... ... лайықты түрлері таңдалады.
Қазіргі қолданып жүрген 5-9-сыныпқа арналған оқулықтар мен
дидактикалық ... бұл ... ... ... ... ... ... мұғалімнің өзіне жүктеледі.
Аталған практикалық жұмыстардың жүргізудің әдіс-тәсілдерін қарастырайық.
Мәселен: бір тақырыпқа байланысты жүргіземіз.
Сөйлемдегі есімдік ... ... ... сөздермен, нұсқалармен
ауыстырып байқау. «Есімдік туралы түсінік» ... ... ... ... ... іс ... ... болып қалу сияқты
стильдік қатені болдырмау барысында жүргізіледі. Әсіресе, сөйлемдердегі ... ... ... есімдік сөздерді ауыстырып қою арқылы оқушыларға
есімдік сөздердің қандай ерекшеліктерінің бар екендігін ... және ... ... қолданылады деген мәселені игерту мақсат етіледі.
Мысалы: «ұзақ жаңбырдан кейін күн ... Олар оған ... ... ... ... «оған» есімдік сөздердің орнына тиісті зат есім
сөз қойып жазу ... ... ... ... ... ... деп орындайды.
Сондай-ақ сөйлемдердегі талдау барысында «оған» деген сөздің орнына
қойылған ... ... ... сөз ... ... ол ... Сөз арқылы білуге болатындықтан өзгертудің қажет емес екендігін
аңғарады. Нәтижеде екі есімдік сөз қатар келіп тұрғандықтан ... ... зат есім ... ... ... екендігіне көздері жетеді. Қате
жібермеуге жаттығады.
Мұндай мақсатта оқушылармен есімдік сөздерді қосып сөйлем құрау,
есімдік ... ... ... ... қолданылып тұрғандығын анықтау,
есімдік сөздерді қандай сөздермен алмастырып, қолдануға болатындығын байқап
көру сияқты тапсырмалармен жұмыс ... ... ... ... қолдану ерекшеліктерін таныстыру.
Стильдік қатесі бар сөйлемдерді түзету, жетілдіруге ... ... ... үшін ... ... ... ... берілген
сөйлемде дұрыс қолданып тұр ма деген мәселеге ... ... ... ... ... ... ... тіліміздегі
қолдану ерекшеліктерін үйрету мақсат етіледі. Ол үшін ... ... ... ... ... бар ... ... текстерді алдын-ала
қосымша тақтаға жазып, немесе экрандық құралдар арқылы ... ... ... ... ... ... болады.
Мысалы, мына сияқты сөйлемдер беріледі, Болат Гүлжанға қуыршақ
сыйлағысы келеді. Бірақ ол кетіп қалды, оны ... ... Бұл ... ... ... сөздердің (ол, оны) қолданылу ерекшелігіне көңіл
аудартып алынады. Ол үшін жетекші сұрақтар беріліп, жауап ... ... ... кім?
2. Мамасына кім айтты?
3. Ол мамасына не ... ... ... беру ... оқушылар есімдік сөздердің дұрыс
қолданылмай тұрғандығын түсінеді. Нәтижеде қате ... ... ... ... дұрыс сөздер қойылып, түзеттіріледі.
«Болат Гүлжанға қуыршақ сыйлағысы ... ... ... ... да, ... оны ... ... деп түзетеді. Сонымен бірге
оқушылардың көпшілігінің қандай ойды жеткізгісі немесе нақтылағысы ... ... ... ... Гүлжанның кетіп қалғандығын, немесе Гүлжанға сыйлық
сыйлағысы келгендігі туралы тіркестердің бірін қояды.
Кейде бұл сияқты алмастыру ... ... ... ... ... ... ұғым тумас үшін, есімдік сөздерді қолданудың қажеттілігі
туралы да ... ... ... ... ... ... жіктеу есімдігін
өткенде сөйлемде бірнеше рет қайталанған есім сөздердің ... ... ... айтып, жаттықтыру тиімді. Оны мына сияқты сөйлемдер
беріп, талдатуға ... ... ... ... Қыз ... ... кірісті. Кітап өте
қызық екен.
Мұндай ... ... ... ... тиісті
сөздерді қойғанымызда: қыз кітапты партаға қойды. Ол оны оқуға кірісті.
Кітап өте қызық екен, - деп ... ... ... ... ... жеке сөйлемдердегі есімдік
сөздерді қолдануын үйретіп, жетілдіруге жаттықтырылады да ... ... ... ... ... ... мен
мазмұндамаларын жетілдіріп қайта жазуға төселдіреді.
Осы мақсатта жаттығулар жүргізу – ... ... ... қай сөз ... ... орнына жұмсалып тұрғандығын оның қалай
қолдану ерекшелігін үйретуге ... Ол ... ... ... қате ... ... Нәтижеде есімдік сөз табынан жан-
жақты теориялық мәлімет беріледі.
Есімдік сөздердің ... ... ... ... есімдік
сөздерді қолдануда стильдік қате жібермеу үшін және ... ... ... үшін ... ... ... жұмыс ұйымдастыру
үлкен нәтиже береді. Әсіресе, оқушылардың тілін дамытуға әсері мол.
Тілімізде көптеген есімдіктер бір-бірімен синоним бола ... ... ... ... қай, ... кейбіреуі, біреу-
міреу, әлдекім сөздерді сөйлеушіге белгісіз немесе әдейі атағысы келмейтін
кісі аттарының орнына ... ... ... ... ... есімдіктері сан мөлшерлік мән беріп, бір-бірімен синоним ... ... ... ... ... де қолдануда
әрқайсысының өзінше тән қолдану ... ... ... ... ... ... бәрі ... деген сөйлемдегі «бәрі» деген
есімдіктің орнына ... ... ... бүкіл» деген сөздерді
қолдануға болатындығын, ал жылтырағанның бәрі ... емес ... ... ... ... ... орнына аталған синонимдерді қолдануға
болатындығын есімдік сөздердің қолдану ... ... ... ... жұмсалу мүмкіндігі бар сөздер оқушылардың
сөздік дәптерлеріне жаздырылады.
Бұл ... ... мен ... ... ... есімдік сөздерін басқа сөздермен ... ... ... ... қолданудағы мағыналық, стильдік
ерекшеліктерін тани ... әсер ... ... ... ... талдау жүргізу. Сөйлем
мен шағын мәтіндерді стильдік талдау ... ... ... ... ... ... тоқталу мүмкін емес, оған ... ... ... ... талдау жүргізуде, үйретуде белгілі ... ... ... топтағы сөздер бойынша, не синтаксистік құрылым
бойынша талдау жүргізілуі ... ... біз ... ... ... игертіп, сөздік қорын молайту мен есімдік сөздердің
стильдік ... ... ... ... ... ... барысында сөйлемдер мен шағын мәтіндерді талдатуды алдық.
Стильдік талдау жүргізу ... ... ... ... ... мен форманың стильдік қолдану ерекшеліктерін таныту
мен синонимдерін таптырып оқушылардың сөздік қорын молайтуға бағытталады.
Стильдік ... ... ... тақырыптық материалдармен
байланыстыра өткізумен бірге, кейде арнайы сабақ етіп ... ... Ол үшін ... ... ... қателерін есепке алып, сол
қателер бойынша белгілі тақырыпта ... ... мен ... ұйымдастырылады. Арнайы сабақ жүргізу үшін мұғалім ... ... ... ... ... ... қолдану ерекшеліктерін таныту мен
синонимдерін таптыру. Оқушылардың сөздік ... ... ... ... ... ... мақсат – грамматикалық тақырыптың ерекшеліктерін
жан-жақты ашып көрсетіп, сол сөздер мен ... ... ... ... ... ... ... мен жазба жұмыстарында қате
жібермей, өз ойын ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Берілген мәтінді жетілдіріп қайта жазуға төселдіру. Бұл бағытта
жаттығу жүргізудегі мақсат ... ... ... ... мен ... ... ... ойы мен тіл қызметін жетілдіру болып табылады.
Берілген мәтінді түзетіп қайта жазу арқылы ... өз ... ... ... ... ... Әрбір мәтінді жетілдіріп
жазуда функциональды стильге сай жүргізу – сол стильдердің ерекшелігі мен
тілдік ... ... ... ... Негізгі мақсат
стильдердің өзіндік ерекшеліктерін тани ... өз ... ... ... ... ... стильдік қателерді түзетіп жаза білу
икемділіктері мен дағдылары қалыптастырылады.
Бұл қателердің болуы оқушылардың грамматикадан білім, ... деп ... ... ... ... тілі ... оқытуда
грамматикалық форма мен категориялар туралы теориялық білімді игертумен
қатар, сол ... ... ... жазба жұмыстарында қолдана білу
икемділігі мен дағдысы қалыптастырылады. Біз тіл ... ... ... ... ... ... ... қарастырайық.
Сөз тіркесі – мағыналық жақтан да, грамматтикалық ... ... ... бірлікте болатын, толық мағыналы кемінде екі сөздің
тіркесі. Сөз тіркесінің сыңарларының арасында да, сөздің ... ... ... ... ... байланыс бар, бірақ сөздің (соның ішінде
күрделі сөздің де) бөлшектерінің арасындағы байланыс сөз ... ... ... ... ... ... ... сөз де, күрделі сөз де сөйлеу кезінде жасалмай, даяр ... ... сөз ... ... ... құрамына емін-еркін емес,
синтаксистік сөз тіркесі белгілі бір ... ... ... сөйлеу кезінде жасалады. Осылай болғандықтан оның құрамындағы
сыңарлар ыңғайына қарай ... бір ... ... ... сөз ... жаңа ... ... сөздердің басын
біріктіреді[56,78]. Мәселен, тілімізде суық және торғай деген сөздер ... ... ... ... бір ... оның ішінде торғайдың бір
түрінің аты - суық торғай ... жаңа ... ... ... ... жасалынады. Яғни бұл тіркес бір ғана ... оның ... ... ... ... ... білдіреді. Егер осыны
грамматиканың қарауына ... ... ... зат ... ... есім, жекеше
болып табылады да, олар сөйлемде бір ғана мүшенің ... ... сөз ... ... ... екі я одан да көп ... ... сөз тіркесінің лексикалық сөз тіркесінен
айырмашылығы сол: бұл ... ... ... екі ... мүшесінің
қызметін атқарады. Тіліміздегі күрделі ... ... ... ... тұтастықтар, бірліктер, тізбектерімен ұқсастық
жақтары да бар. Ол – күрделі ... да ... ... ... ... ... тіркес ретінде қабылданатындығы. Сондықтан
да болар, кейбір зерттеушілер ел іші, ер ... қыз ... уақ мал, ... бас ... ... жол, қол сағат сияқты күрделі ... ... деп ... ... лексикалық сөз тіркестері мен фразеологиялық тіркестерінің
ұқсастығынан гөрі айырмашылығы басым. Айырмашылық – семантикасында күрделі
атаулар екі, я одан да көп ... ... ... зат, ... ... ... ... ретінде жұмсалады. Құрамындағы жеке сөздердің ең
соңғысының ғана морфологиялық тұлғасы түрленеді. Ал ... ... ... дара ... ... о ... ... Ешбір бояусыз бейтарап стильде қолданылады (мысалы, жалбыршақ
қарын, ... май, ірі қара мал ... сөз ... ... ... айырмашылығы –
келтірінді бейнелі мағынада жұмсалуы. Құрамындағы сөздер бастапқы мағынасын
сақтамайды. Тұрақты сөз тіркестері ... ... ... Ал сөз қанша күрделі болғанмен бұлармен тұтаса ... ... ... ... ... ... ... мен
грамматикалық мағыналары толық сақталады.
Еркін сөз тіркестерінің құрамындағы бір сөздің орнына сәйкес
келетін ... бір ... ... ... ... ... болады.
Тұрақты сөз тіркестері экспрессивті-эмоциялы мәнде ... ... жеке ... ... сөздік мағынасынан, мүлде, не
жартылай айырылып, бүтін тіркес бір ғана ... ... ... ... ... ... айтқан болатынбыз.
Күрделі сөздер мен фразеологиялық тіркестер сөз тіркестері деген
категоряға жатпайды. Лексика-грамматикалық ... ... ... ... бағынып барып жасалған синтаксистік тобы ғана сөз
тіркесі деп есептеледі. Өзара тіркескен сөздердің ... ... ... деп тану ... оның ... ... ... тиіс: 1) сөз тіркесінің
құрамында кемінде толық мағыналы екі сөз ... 2) ол ... ... сабақтаса, мағыналық және синтаксистік байланыста айтылады.
Олар тек ... ... 3) ... сөздер анықтауыштық,
толықтауыштық, пысықтауыштық қатынаста жұмсалады [58,26-27].
Осындай ... ... тек ... мағыналы сөздердің не
күрделі сөздер мен ... ... ... ... ... ... болады. Басқаша айтқанда, лексика-грамматиклық дербестігі
бар сөздерден басыңқы-бағыныңқы сөз тіркесі ... ол ... ... ... жаңа лексикалық мағына пайда болмайды, мүшелік
қарым-қатынасты білдіретін ... ... ... ... т.б.) мағына пайда болады. Мысалы, кең ... сөз ... кең ... ... ... ... – оның
лексикалық мағынасы, оның сын есім екіндігі – грамматикалық ... ... ... ...... өңір, мекенді білдіруі, грамматикалық
мағынасы зат есім ... осы сын есім мен зт ... ... жаңа ... ... ... болған. Ол – анықтауыштық.
Жоғарыдағы пікірлерді тұжырымдай келіп, бір-біріне бағына
байланысқан толық мағыналы сөздер ... сөз ... ... ... ... оқушыларға алғаш танытқанда, оны сөйлемнен оқшаулап
бөліп алып, жеке-жеке тіркестің өзін ғана мысалыға келтіру арқылы білдіруге
болмайды. ... сөз ... өзі ... ... үшін, сөйлем жасарлық
материал болу үшін ... ... да сөз ... жайында алғаш дерек
бірігейін деп отырған сабақта мұғалім алдымен бір ... ... соны ... арқылы сөз тіркесін, онда неше сөз тіркесінің барын
танытқаны дұрыс [59,69].
Мысалы, ... өз ... ... қуаныштымын деген
сөйлемді талдап көрейік. Сөйлемді талдатқанда, мұғалім алдымен мұның қандай
сөйлем екенін, мұнда ... ... ... сөз, сөйлем мүшесі барын, олардың
қандай сұрақтарға ... ... ... ... ... Оқушылар бұл
сөйлемнің хабарлы сөйлем, жай сөйлем екенін, мұнда бес толық мағыналы сөз,
сөйлем мүшесі барын, олардың қандай ... ... ... ... сұрақ-
жауап арқылы түсіндіреді. Мысалы, сөйлемдегі сөздерге сұрақ қойдыру арқылы
олардың әрқайсысы қай сөзбен байланысып ... ... ... ... ... ... Қайда көргеніме? (Отанымда
көргеніме). Қай ... (Өз ... ... ... ... сөз ... ... олардың осындай өздеріне
тән белгілері барын нақты тілдік ... ... ... ... ғана
олар, синтаксистік сөз тіркесін лексикалық сөз тіркесімен, екінші сөзбен
айтқанда, сөз тіркесін ... ... және ... ... болады.
Сөз тіркестерін танытқанда оны сөйлеммен байланысты ... ... ... сөз, ... ... танытқанда пәлендей
сұраққа жауап болатындар, мысалы, зат есім, не ... ... деп ... бұл ... емес. Дұрысы зат есім, бастауыш, баяндауыш т.б.
болғандығынан белгілі сұраққа жауап болады деп ... ... ... ... ... оған ... ... сұрақтың өзі оқушыны шатастыруға
әкеледі. Сондықтан «Асылында сұрақ қойылған сөздің өзі ... ... ... ... сұрақ қоя білуге үйреткенде, осы жағдай естен
шықпау керек. Сонда ... ... ... ... ... түсінетіндей мүмкіндік болады», - дейді профессор М.Балақаев [6, 43].
5-9-сыныптарда сөз тіркесін үйрету сөйлем мен сөз ... ... сөз ... ... ... дағдыландыра жүргізіледі. «Сөз тіркесі»
деген терминнің өзі бұл сыныптарда өзара байланысқан сөздер ... ... ... игертуде оқулықтағы жаттығу жұмыстарын
кеңінен пайдалану керек. Әуелі мұғалім ... ... оқып ... кім ... не жайында болып тұрғанын айтқызып, ... ... ... ... жағынан топтатқызу керек. Осының нәтижесінде оқушылар
сөз тіркестерін жасауды ... ... ... ... ... ... тек жазбаша жұмыс үстінде емес, жаттығуларды ауызша
орындату барысында да таныстырған ... ... ... оқу ... ... ... сәйкес өзара байланысқан сөздерді тапқызу арқылы
оқушылардың зейінін шоғырландырып, логикалық ойлау, есте ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру – оқушылардың сабаққа деген
қызығушылығын ... ... бір сөз ... оған ... ... сөз ... ... жасату (мысалы, үшінші үй, үшінші қабат, тәтті
қауын. Маған атам тәтті ... ... ... ... ... ... ... жүргізуге болады.
Берілген сөздер тобының өзара тіркесу формаларына мұғалімнің
тікелей басшылығы арқылы оқушылардың көңілін аудара отырып талдау ... ... ... ... ... мүшелері бастауыш пен баяндауышты
сөздердің байланысы деген тақырыптан кейін өтеді. Осы ретте кейбір ... ... ... ... ... Мысалы, сөйлемдегі бастауыш пен
баяндауыштың астын сызып, ал өзара байланысқа ... ... ... ... ... Олардың байланысу жолының бастауыш пен баяндауыштан өзгеше
екенін жаттығулар арқылы ... ... Ал ... пен ... ... жіктелу реті арқылы байланысты болатынын көрнекілікпен
түсіндірілгендігі мақұл[43,86].
5-6-сыныпта қазақ тілінен берілетін ... ... ... сөз ... ... байланысу формаларын танытатын
жұмыстарды да мүмкіндігінше көбірек жүргізіледі.
Зат есімнің тәуелдік, септік, жіктік жалғауларын өту ... ... ... ... ... ... ... түсіндіреміз.
Сөйлемдегі сөздердің байланысын табуды үйретуде, әсіресе, септік
жалғауларын өткен ... көп ... ... ... ... жалғаулар
морфологиялық категория болып қана қоймай, синтаксистік те қызмет атқарады.
Сондықтан сөздердің байланысын үйретуде морфологиялық, ... ... ... ... ... өту ... ... тапсырмалар беруге
болады.
1. Көп нүктенің орнына тиісті септік жалғауын ... оның ... ... ... ... ... ... ер ... халқына қызмет
еткен. Біз бақытты ел ... баласымыз.
2. Сөйлемді толықтырып, аяқтап жазу. Мысалы: оқушылар ... ... ... Орны ауысқан сөздерді ретімен жазып, сөздердің ... ... ... ... ... бірі – ... ... білдіретін
сөздер) әр түрлі тұлғада тұрған зат ... ... ... олармен
грамматикалық байланыста тұратынын меңгерту. ... ... ... сөз ... тек ... ... екі сөзден ғана емес, одан
күрделірек те болып келетінін ... ... ... ... бара
жатыр. Бұл сөйлемде баяндауышты таптырып, оның қай сөз ... ... ... ... ... қай жақта байланысты айтылғанын табуды
оқушылардың өздеріне жүктеледі. Сондай-ақ бұл жерде өзара байланысып тұрған
басқа ... табу ... ... ... ... да ... алады, оның
құрылымымен танысады. Жалпы сөйлем туралы өткен кезде оның ... сөз ... ... ... ... ... Сөйлем тиянақты
бір ойды білдіретін, ал сөз тіркесі сөйлем құраудың негізгі екенін, ол жеке
тұрып ... ... ойды ... ... ... ... ... меңгере бастауы тиіс.
Нәтижеде, 5-9-сынып ... ... ... ... тіркес сөздердің мағыналық жағынан байланысты екеніне
назар аударту;
- зат есімдер ешбір қосымшасыз бір-бірімен ... ... ... ... ... (мысалы, қол сағат, қой қора, темір күрек т.б.)
- екі ... ... ... ... ... ... сөз ... құрастыру: мысалы, 1. Күрек, киім, жіп т.б. 2.
Аяқ, кендір, ағаш, 3. Сөз тіркестерінен соң ... ... ... сағат)
тиісті етістіктер келтіріп сөйлем құрату: мысалы, ағаш күрек ... ... ... сын ... сан есім ... сыңары зат есімнен ... ... ... және ... ... ... ... су ішті). 5. Бірінші
сыңара атау тұлғада, екінші сыңары ... ... ... ... ... жазудыру. Мысалы, ана тілі, жазу дәптері, кітап
дүкені. Ана тілі сабағы болды. 6. Бір сыңары ілік ... ... ... ... жалғаумен келген сөз тіркестерін қатыстырып сөйлем құрату,
мысалы, Жомарттың дәптері таза. 7. Сөйлемдегі сөз тіркестерінің ... ... ... ... ету, ... ... ... жақсы. 8. Сөз
тіркестерін септік жалғау арқылы тиісті етістіктермен байланыстырып сөйлем
құрату, мысалы, ... ... ... егу, ән ... Алма ... бардық. 9.
Бірінші сыңары үстеу, екінші сыңары етістік болатын сөз тіркестерін құру
және олармен ... ... ... тез оқу, ерте тұру, қазақша сөйлеу)
Болат тез оқыды. 10. Бірінші сыңары ілік септігінде ... ... ... көмектес) тұрған сөз тіркестерін құрату және онымен сөйлем түзгізу
(мысалы, ... малы ... ... 11. Бір сыңары күрделі сөз болып
келетін сөз тіркестерін құрату және ... ... ... ... ... ... жазып отыр. Жирен төбел ат. Жиырма жетінші үйде тұрамыз).
Тұжырымдай келгенле, 5-6-сыныптарда мынадай ... ... ... ... ... сөйлеммен таныстыру мақсатында мәтін
оқытып, әр сөйлемнен соң кідіріс жасап отыру талап етіледі. ... ... ... әр ... неше сөз ... ... ... сөйлемнің екі
немесе одан да көп сөздерден тұратынын, бір нәрсе ... ... ... басты мақсат мәтіннің бірнеше сөйлемдерден құралатынын,
әрбір сөйлемнен соң тыныс белгі қойылатынын, ... ... соң бас ... ... ... Яғни ... ара ... ажырата білуге
машықтандыру.
2. Көп нүктенің ... ... ... ... ... Мысалы: ... шықты, ... еріді, ... суға аға ... ... күн, ... ... ... ... ... орындау арқылы сөйлемдегі сөздер қалай
болса солай тіркесе бермей, логикалық байланыста болатынын игереді.
3. ... ара жігі ... ... тиісті жеріне
нүкте қойып, жаңа сөйлемді бас әріппен бастап жазуға дағдыландыру.
1) Сөйлемдерді көшірту. Мұндағы басты мақсат әр уақытта бірінші
сөзін бас ... ... жазу ... ... ... ... сөйлем құрату, сөйлемнің екінші сыңарын
таптыру. Мысалы:
Жаңбыр ... ... ... ... ... мәтіндерді (өлеңдерді) жатқа жаздыру;
4) сурет, сюжетті суреттер бойынша сөйлем құрату.
1. Мәтінді оқытып, ондағы сөйлем санын, әр сөйлемде кім ... ... ... ... ... ... сөзі бас ... жазылатынын үнемі еске түсіру арқылы бірінші сыныпта қалыптаса
бастаған сөйлеу дағдыларын әрі қарай дамыту.
2. Берілген ... кім? не ... ... ... ... сөйлемдер құрастырып жаздыру. Мысалы: Сәуле, Жомарт, Әсел, ... ... ... Орын ... ... ... сөйлем құрату. Мысалы:
Болат, сатыл, алды, дүкеннен, кітап. Құрмашқа, сыйлады, кітапты.
4. Заттардың суретіне ... ... ... ... ... ... шие. ... суреттерін көрсетіп, әр сурет бойынша бір сөйлем
құратуды тапсыру.
5. Өлең мәтіндерін ... ... ... қара сөзге айналдырып жаздыру. Мысалы, Ағашты
қашаймыз. Біз ұшақ ... Біз ... ... Одан ұшақ жасаймыз.
7. Сөйлемнен соң нүкте (.) сұрақ белгісі (?), леп ... ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Мәтінді оқып, қажетті жеріне нүкте (.) қойдырып, сөйлемдерді бас әріппен
бастап ... ... ... ерте ... ол ... ашты үйге ауа ... ауасы тазарды.
Оқыту одан әрі күрделене түседі. ... ... ... Мәтіннен жай сөйлемді бір бөлек, құрмалас сөйлемді бір бөлек
жаздыру.
2) Берілген мәтіндегі сөйлемдерді ... ... және ... ... ... ... ... кірді. Қоңырау соғылып,
оқушылар сыныптарына кірді.
3) Жай сөйлемдерді қатыстырып сөйлем құрату. Мысалы: Жомарт алма
отырғызды. Динара егілген ағаштың ... су ... ... алма ... Динара ағаштарға су құйды.
4) Құрмалас сөйлемді жай сөйлемге айналдырып ... ... өлең ... ... би ... Жай ... жалаң сөйлемдерді теріп жаздыру.
6) Жай сөйлемді ... ... ... ... Мысалы:
Болат келді. Болат қаладан келді.
7) Жайылма сөйлемді жай ... ... ... ... ауа ... ... Ауа пайдалы. Балалар мектепке келді. Балалар
келді.
8) Берілген сөздерден жалаң сөйлемдер құрату.
7-8-сыныптарда: 1. Суреттер мен ... ... ... ... ... ... құбылыстарына бақылау нәтижесінде пайда болған ... ... ... сөйлемдер түздіру. Мысалы: Оқушылар
ауылдың күзгі сая ... ... ... ... «Ұжымшылар бағында»
деген тақырып бойынша мұғалім жалпы оқушыларға сұрақ береді. Ұжымшылар ... ... ... ... жемістер бар? Күзгі бақтың өзіне тән ... т.б. ... ... ... ... ... беруі мүмкін. ұжымшылар
бағы өте үлкен, онда алма, ... қара ... ... ... ... ... Жемістер күзде өседі.
3. Берілген бір тақырып бойынша сөйлем құрау. Мысалы, туған
өлкенің орман-тоғайы, ... өз ... мен ... ... ... ... тапсырмалар арқылы қиындап ... де ... ... ... ... сын есім ... ... Немесе
басқаша да болуы мүмкін.
4. Түрлі түзілген сөз ... ... ... ... ... малы, қойдың қозысы, жаңбырлы көктем, алтын күз, ақша қар, гүл теру,
алысқа кетті, батыр ... ... ... Бірыңғай мүшелі жай сөйлемдер, не екі жай сөйлемнен күрделі
құрмалас ... ... ... Сәрсен өзенге шомылуға барды. Туған өлкеге
нәуірзек, қарлығаш, қараторғайлар ұшып келді. ... ... ... гүл ... Балалар саяхатта болып, даладан гүл терді. Олар өзенге
шомылды. Балалар саяхатқа ... гүл ... ... ... ... сөздерді білдіретін мағынасын ... ... ... ... ... Марат (ол) сөмкесіне оқу құралдарын
салды. Марат (оқушы бала) ... ерте ... ... ... синоним
сөздермен алмастыру. Мысалы: мұғалім (ұстаз, оқытушы) сыныпқа ... ... бір ... форманы екіншісімен алмастыру.
Мысалы, бірінші жақта формалы сөйлемді үшінші жақпен, өткен шақ ... ... ... ... ... кеше келген. Мен жайлаудан кеше келдім.
Сәрсеннің жайлаудан келе жатқан беті.
8. Сөйлемде парафразаны пайдалануға дағдыландыру. ... жеке ... ... оның ... ... ... алмастыру.
Мысалы: Алматы - әсем қала. Біздің ... ... ең ... ... ... тұңғыш ғалымы атындағы мектеп ауылдың ең көрікті
жеріне орналасқан.
9. ... ... ... сөз ... алмастыру.
Мысалы: Асан Абзалға жәрдем береді. Асан ... ... ... ... ... білім беруде оның жазба тілде
қолданылу ерекшеліктері қоса үйретіледі. ... ... ... сөйлем
туралы білім, дағды беру жаттығуларын мына төмендегінше ұйымдастыруға
болады.
Құрмалас сөйлемдердің құрылысын ... ... ... ... ... ... бірнешеу, әр түрлі сапада
байқалады. Сонымен ... ... ... ... жүзеге асу
жолдары да түрліше.
Құрмалас сөйлемдердің құрылуына екі ... ... әсер ... ... ... ... ... хабарлы, сұраулы, бұйрықты болып құрылуына әсер етеді.
Маған мәймөлеңкемей-ақ қой, білемін қыздардың ... ... ... соң, ... сен ... Ер-тоқым
алынып, ат босады (С:Мұратбеков).
Екінші дәрежедегі коммуникативтік талаптар құрмалас сөйлемдердің
үнемі, эмоциялы, ... ... ... әсер ... Бұл ... ... ... талпыну, пікірдің мазмұнындағы бір
компонентті актуалды ... ... ... ... ... ... ... талаптарға жатқызуымыздың себебі бар. Өйткені
бұл талаптар және осы ... ... ... ... (бірінші
дәрежедегі коммуникативтік талаптарды өтейтін) тұлғалардың үстіне қатысады.
Біз төменде осы ... ... деп ... ... және солардың құрмалас сөйлемдер құрылысынан көрінуін
қарастырайық.
Сөйлеудің өң бойында ... ... ... қоса ... ... ... ... грамматикалық тұлғаға қатыстырып құру,
мұны біз ортақтастыру амалы деп атаймыз. Ортақтастыруды екі түрге бөлеміз:
1. Лексикалық ... ... ... ...... ... ... бір
немесе бірнеше сөзді ортақ қатыстырып құрылуынан ... ... да жоқ, ... те жоқ ... ... ... ... өн бойым дірілдеп кетті (С:Мұратбеков). Тракторды жүргізу
үшін білім ... ... ... ... ... ... ... менің, тракторды жүргізу үшін әр
құрмалас конструкцияларға кірген ... ... ... ... ... конструкцияны ықшам етіп құруға септігін тигізеді, ... ... ... мүше ... ... әрі ол ... ... позициясында тұрады.
Грамматикалық ортақтасу құрмалас сөйлем компоненттерінің
құрамындағы қызмет жағынан тең ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Болашақта олар да күтсін, біз де күтейік. ... ... ... ... ... ... ... (У:Қыдырханұлы).
Осы құрмалас сөйлемнің компоненттерінде баяндауыш ... ... ... кетер жұмсалып тұр. Бұлар форма жағынан ұқсас:
негізгі етістіктер ... ... ... ... ... көмекші етістікті
телуге тиіс. Осы кетер соңғы ... ... ғана ... ... ... да ... ... тұр.
Қалай, үй-іштерің аман, бәйбішең қуатты ма (Ә:Нұршайықов). Бұл
мысалда сұраулық ... ма ... ... ... тұр, ... ілгері
компонентке де ортақ.
Компоненттердің баяндауыштары форма жағынан бірыңғай ... тек ... ... ғана ... ... ... сөздердің
құрамындағы бірыңғай қосымшалар да ортақтас болып ... қар ... еді. ... гүл жарып, бәйшешектер
шешек атар еді.
Құрмаластың құрамындағы бірінші компонент толық түрде былай
айтылар еді: ... гүл ... еді. ... ... ... ... ... келер шақ есімше тұлғасын, ... ... ... ... ... тұр.
Ортақтастыру үдерісіне түскен салалас құрмалас сөйлемдер
сабақтас ... ... ... ... ... бірінші
компоненттің етістік баяндауышы көсемше тұлғасына көшіп, сол ... ... ... байланысады. Осылай өту мына сөйлемде де бар.
Әкем арба жөндеп, ... құрт ... ... ... ... түрде
былай айтылады: Әкем арба жөндеп жатыр, шешем құрт ... ... ... жер ... ... ... ... сөйлем – құрмалас. Бағыныңқы компоненттердің баяндауыштары
бірыңғай формада – ... ... ... (жылыда, қарада). Соңғы
компоненттегі баяндауыштың құрамындағы жатыс септік жалғау ортақ.
Шегірілетін тұлғалар есім негізді болса, ол атау ... ... ... ... шақ көсемше формасын қабылдайды.
Ортақтастыру сөйлемнің бірыңғай мүшелерін ... ... ... ... ... ... ... бірдей зат есім
сөздер қатысса, септік жалғауы соңғы мүшеге ғана ... ... ... ... ... болады: Қозы, лақтарды көгендеп жүр.
Ортақтасатын мүшенің формалануына қатысты ереже мына ... Қара ... енді қар ... су ... Шаптығып, тасып,
тасыраңдамаған шолақ сай жоқ. Бұл сөйлем үнемділікке ... ... ... еді: Қара ... енді қар емес, су селі басты. Шаптықпаған,
тасымаған, тасыраңдамаған шолақ сай жоқ.
Сөйлемдегі бірыңғай мүшелер қатарына кіріп, ортақтасуға ... ... ... ... ... ... ... барып,
көсемше жұрнағын қабылдаған: шаптықпаған – ... ... ... ... ... үшін және – п ... алу үшін
түскен өзгерістері болымсыздық форма мен ... ... ... ... ... ... жаңғырығы деп қарауымыз керек.
Сөздердің коммуникативтік мақсат қуып құрылуына ... ... ... орын ... ... де ... етеді.
Құрмалас сөйлемдер жүйесінде үш түрлі орын тәртібі бар дейміз.
1. Базистік (түпкі) орын тәртібі;
2. Кірігу орын тәртібі;
3. Инверсиялық орын тәртібі.
Базистік орын ... ... ... ... ... түрлерін ұйымдастыру қызметіне сай қалыптасқан, яғни бірінші
дәрежелі коммуникативтік талаптарға қызмет етеді. Базистік орын тәртібінің
бір-екі көрінісін атайық.
1. ... ... екі ... ... ... форма қызмет ететін болса, сол баяндауыш қатысқан ... ... ... ... ... егін көтеріледі. Жаңбыр жауып
еді, егін көтерілді.
2. Егер баяндауыштар форма жағынан бірыңғай келсе, ... ... ... сай ... Дала ... ... ... салаластар құрамында жалғаулық байланыстыратын
компонент соңғы позицияда орналасады. Мысалы, ... ... бос ... ... ... да ... емес.
4. Сабақтас құрмалас сөйлемде ілгері позицияда ... сай ... ... ... ... ... ісім оңға басты, құда. Құнанбайдың Тәңірберді
үйіндегі үлкен келіні ... ... апа ... ... ... да арқа сүйейтін.
Негізгі, түпкі орын тәртібімен қатар соған салыстырғанда
байқалатын орын ... ... бар. Ол ... орын тәртібі екі түрлі:
1. Кірігу тәртібі;
2. Инверсия тәртібі.
Құрмалас сөйлемдердің құрамындағы компоненттер ... ... ... Бұл кірігу салалас құрмаласта да,
сабақтас құрмалас жүйесінде де бар.
Жастықпен құлаған басып, көзі ұйқыла, ... ояу, ... ... ... ... жау, алдарында қос бар ма, жер ошақ бар ... ... ... балаларды, алдында қойы, көпке дейін ат үстінде
жүрді.
Кіріктерген – ... ... мәні ... ... ... ... сөйлем құрамында бұл дәрежеге соңғы позициядағы компонент
ие болып ... ... ... ... де ... ...... сөйлем, кірігетін – бағыныңқы сөйлем.
Көшпелі ауылдың әдеті – жаз жайлаған жерін күз, ел ... ... ... қос ... шелектей боп, буды бұрқ-бұрқ бүркіп, ... ... ... дән ... тағы бір он күн ... Осы зарлаған үні,
Бөжейлер ұзап кеткенше, басылмады. Өзің, сауатсызбын деп ... ... ... ... ... болып шықтың-ау.
Кірігудің себебі: Басыңқы сөйлем негізгі ақпаратты хабарлайды.
Сондықтан сөйлеуші ... ... ... атап ... ... ... соң бағыныңқы – дәрежесі төмен ақпаратты ... ... Ибн Сина ... әл ... күш: ол - ән, ән салу деп
есептеген. Осы сияқты мына ... ... ... де ... ... ... жұмыстарда болатын қателердің жіктелуі.
Мектепте ана тілі мен әдебиет ... ... көп ... ... нақтылауда біраз істер істелді. Солардың бірі ... ... ... ... ... ... ... болды. Бұл үшін соңғы жылдары Солтүстік Қазақстан облыстары
мектептерінің 5-8-сыныптарынын мыңға жуық ... әр ... ... ... ... ... көптеген жазба жұмыстарында жіберілген
қателерді қарастыра келгенде, былайша топтастыруға болады.
1. ... ... ... және ... ... ... ... а) морфологиялық
тұлғаларды дұрыс қолданбау; ә) синтаксистік байланыстың бұзылуы.
4. ... ... ... ... Байланыстырып сөйлеуде
сөздің лексикалық ұғымын, оның ерекшелігі мен сан-салалы қызметін ескермей,
әдеби норманы бұзушылық – ... қате деп ... ... ... мағынасы мүлде жуыспайтын сөздері
бар лексикалық қателердің түрлері мынадай:
Сөз мағынасын жете түсінбеушілік. Бұл қателердің ... ... ... ... атам алаөкпе аурумен ауырады. Сәнқой адам өмір
сүрмейді. Көктемде жылқылар ... ... ... Баян ... ... ... ... білімді еңбектер жазды. Қалада қыспен
қоштасып, ... ... ... ... болды. Кербездей қуанышты көктем
келді. Шіркін, табиғатқа қарап тұрсаң, ... бір үлес ... ... өзі ... болады да, Махамбетті старшин етіп қояды.
Келтірілген мысалдарда бөлектелген сөздер мәтінде мағынасы
жағынан үлеспейтіні көрініп тұр. ... ол ... ... ... ... ... ... тапшылығы. Мақсатты ойды жеткізуде
синонимдердің лайықтысын тауып қолдануға балалар шорқақ. Сөз ... жоқ. Сын ... ... ... етістіктерден «болды, келді,
бастады, жатыр» деген сияқты сөздер көп ... ... ... ... ... Мысалы: Түрмедегі жаман кісілер мебель жасайды.
Қасқыр ашулана бастады. Досымның мәдениеттілігі өте жақсы. Күзде құстарды
қайғымен ... ... ... енді ... ... қарсы алады.
Синоним сөздердің мағыналық нәзік реңктерін ... ... ... ... ... ... бермейді. Мағынасы өзара жуық
сөздің кез келгенін талғамай-ақ мәтінде қолдана салғандықтан, айтылмақ
ойдың ... сыры ... ... ... ... кетеді. Оның үстіне,
мәтінде мағынасы жуыспайтын, балалардың зорлап әкеп ... ... ... ... ... Біздің ауылға дұшпан келді. Мен ... үйге ... ... ... жаңа ... шөпті жақсы жейді.
Тілдегі жергілікті ерекшеліктер мен ауызекі айтылатын қоқырсық
сөздерді қолданушылық. Оқушылардың ... ... ... өзгеріске
ұшыраған дөкір сөздерді, ауызекі тілде айтыла салатын жаргондарды қосып
жазуы, ойларын сыпайы ... ... ... ... ... ... ... қателердің бірі [62,119]. Мысалы: Алтай орманының іші өте әйбат.
Кешке шекейін далада ойнадық. Тамақ ішіп ... ... ... ... ... ... сөздерін араластыру. Мысалы: Бұрын байлар жас
пионерлерге қозы бақтырған. Шоқан озат оқушы ... ... ... ... ... сұлтанға кедейлердің еңбек ақысын дұрыс
бермегенін айтады.
Сөздерді, не ... ... не ... ұғымдарды орынсыз
қайталау. Жеке оқушылардың жазба жұмыстарында 15-20 реттен сөз ... ... ... ... бір жарым бет мазмұндамада («Арланмен
айқас») ... ... ... есімді 14-15 рет қайталайды. Сондай-ақ
«Алтын күз» ... ... ... күз» ... сөз ... ... жазба
жұмысында 8-9 рет қайталанып келеді. Ал бір сөйлемнің ішінде ... ... ... де көп ... Мысалы: «Қайролла қасқыр түскен
апанға барса, қасқыр ... көре ... ... ... ... Қайролла қасқырдың алқымынан алып, екінші ... ... ... ... алды». Осы мәтінде «Қайролла» сөзін 4 ... ... 4 рет ... ... ... ойды ... шашыратып
жіберген. Мұндай бір сөзді қайталай беру барлық ... ... ... бір сипаты. Сөйлем шұбатылып жатқан соң, бала жеке
сөздерге ие бола алмай, қайталауға ұрынатын шығар деп ... ... ... ... ... ... сөйлемдерде де кездеседі. Мысалы: Орыс
баласының ішінен оның дос баласының аты ... еді. ... жылы ... ... ... суық күні ... қарай жылына бастады.
Менің болам деген арманым – дәрігер болу. Егер өмір ... ... Егер ... бұл ... ... бұл заман ол заманнан
әлдеқайда артық. Ер Төстік жоғалып кеткен ... ... ... ... ... ... ... алып қайтпақшы болды.
Бұл қателердің негізі оқушылардың тіл ... мен ... ... деп білеміз[62,114].
Мақсатты ойға қатысы жоқ артық сөз қолдану. Бұл көркемдік емес,
қайта ... ... етіп ... ... ... Мысалы: Қар аттың аяғының тізесінен келді. Ол атына барып,
үстіне қарғып мінді. Ер ... ол алып ... қара ... иесі ... ол
тек қана қарапайым, ер жүрек жігіт.
Кейбір термин мәндес кітаби сөздердің мағынасын түсінбеушілік.
Өкімет егін ора ... ... ... ... ... Біздің үйде
алаша тоқу мәселесі қаралды. Менің мамам қоғамда жұмыс ... ... ... ... ... болу – ... ... үлес. Мен кітапты
көзқараспен оқимын.
Орыс сөздерін орынсыз қолдану. Оқушылардың біразы ... ... ... ... ... де орыс ... бей-берекет, орынсыз қолданады..
оқушылар мынадай сөйлемдер ... ... ... библиотекада
клейттейміз. Самоподготовкада болмадым, подъемнан кеш қалдық, отбой болды.
Дежурный тақтаны сулы ... ... ... жоқ, бізде жемістің, овощтың қазақша аттарын балалар
түгіл үлкендер де білмейді. Интернаттың асханасы мен ... ... ... орысша атаумен ғана аталатынында қисап жоқ. Мысалы:
пододеяльниктің қазақшасы ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, балалар тіпті тосырқап ... ... ... «пылосос» сөздері жақын боп кеткен. Мұндай
фактілер орасан көп. Бірақ мұндай сөздерді ... ... және ... қолдануы қажет. Мұғалім оқушыларды ... ... ... ... (тіл ... жете таныстыруы тиіс.
Бейнелі сөздерге икемсіздік. Оқушылар байланыстырып сөйлеуде
тілдің табиғи мүмкіншіліктерін: ... тура ... ... ... ... ... т.б. ерекшеліктерін сөз қолдану
заңына лайықтап қолдануды біле бермейді. Ал сөздердің ауыспалы мағынасы мен
фразеологиялық ... ... ... ... ... тіпті
кездеспейді. Сондай-ақ, тілдің ... және ... ... ... ... ... олпы-солпы тұрады. Мысалы: Арлан
қасқыр ... ... көз ... жоқ. ... сары ... жерде мұңайып
жатыр. Аспандағы жарық жұлдыздай жарқылдап еске ... ... миуа ... тамады. Күзде ағаштың жапырағы түсіп, ағаш кәрі кемпір боп ... бұлт ... ... ... Көктем лебі көз ұшынан еседі.
Оқушылардың бірқатары мақал, ... ... ... ойды ... олардың тура мағынасын ғана алады.
Сөздік қор тапшы болғандықтан, балалар өздерінің ой жұмыстарында
құлаштарын кең сермеуге дәрменсіз. Барлық ... ... ойы тар ... ... Тілге олақ болған соң, ой да өріс алып кете ... ... ... кібіртіктей береді. Осыдан сөйлемдердің маңызы да,
мазмұны да әлсіз болып шығады. ... Мен ... ... ... ... ... ... оқушылардың жазба жұмыстарында кездесетін
лексикалық-стилистикалық қателердің түрлері осындай.
2. Орфоэпиялық және ... ... ... ... ... ... және ... нормасын бұзушылық оқушылар жұмыстарында
көп ... ... қиын ... қате жазу өз ... оның ... сөздерді орфоэпиясы бойынша жазып қояды (көзғарас, шегара, гиограф,
алалмадым т.б.). Ал ауызекі ... ... ... ... ... мән ... ... бойынша айта салады.
Төменгі сыныпта орфоэпиялық және орфографиялық қателердің
бірқатары сөз мағынасын ... ... ... ... естілуі
бойынша, мағынасына ой жібермей жаза салған сөздерінде жоғарыдағы екі түрлі
қате қосарланып жүреді. Мысалы: тес пергенде (дес ... ... ... ... т.б. ... ... ... арқылы
пайда болатын қателер оқушылардың жұмыстарында білетін, қиын емес сөздерде
де кездесіп отырады. Сөздерді дұрыс ... ... ... ... - ... меңгертудің бір жолы.
3. Грамматикалық-стилистикалық қателер. Ойды білдіруде тілдік
материалдар мен грамматикалық тәсілдерді дұрыс ... ... ... ... мен ... айқындамау грамматикалық-стилистикалық
қатеге жатады. Оның екі түрі бар:
Морфологиялық тұлғаларды дұрыс қолданбау. ... ... ... ... заңы бар. ... кез ... ... беруге болмайды. Осы мәнді жете түсінбеген оқушы ... ... Зат есім мен сын ... ... ... ... ... барлық сөзге жалғанбайды. Оқушылар мұны ... ... ... ... ... адам. Тоғай іші той-думанды.
ә) Көптік жалғауын сөздерге бей-берекет қоса береді. Көптік
мағынасы ... да ... ... зат ... де ... ... отын, шөп, картоп, астық, адам, бұлт, жапырақ, көше, мемлекет т.б.
сөздерге ... ... ... ... жиі ... ... ... бір түрін сөйлемде басы артық
қолданушылық. Септік ... ... ... ... (Қарағай,
арша, қайыңның, ағаштары жапыраққа бөленген) да оқушылардың көп ... ... жуық ... ... ... беру. Адамдардың
бүкілінің досы бар. Шоқан барлығы 30 жыл өмір сүрді. Осы соңғы сөйлемдегі
негізгі ой өз ... ... тұр. ... ... деген сөз
қолданса, азсыну, көңіл толмау ұғымын береді. Егер «барлығы 30 жыл ... онда да ... ... өң ... өкініш пайда болар еді. Оқушылар,
көбінесе, мәтіндегі ойдың ұзын-ырғасын сақтап, ... ... ... стильдік
бояуын ескермейді.
Сөйлемдегі синтаксистік байланыстың бұзылуы. ... ... бір ... – сөзді стилистикалық тұрғыдан дұрыс
тіркестіре алмайды. Сөйлемдегі сөздердің орын ... ... ... ... ... ... ... сипатта:
баяндауыштардың қалыптасқан орын тәртібін бұзып, кез келген жерге ... ... алу үшін ... ... ... ... ұстап).
Бастауыштың қалыпты орнын сақтамау. ... ... ... ... Бастауыш пен баяндауыштың жақ жөнінен қиыспауы (Бұған біз ... ... ... ... ... ... деп ... өзі анықтайтын сөзінің алдына қоймай, мағынаны өрескел бұрмалау
(Тайшадай айбат шегіп отырған қасқырды көрді. Бұл ... ... ... еді). Сол ... ... орын тәртібі де бұзылып келеді (Қосқа
кіре бергенде дем алмақшы болып, оның жылқыларды дүркірей ... ... ... ... сөзге жалғауды дұрыс
жалғамау (Маманың өмірі ұзақ болуға ... ... ... ай ... тұр. ... ... ауасы нашар болды).
Бірыңғай мүшелерді, мағынасы жуыспаса да, бір баяндауышқа
бағындыру (Малдар, қаздар, қойлар ... ... ... ... ... ... тартады).
Диалогты сөйлемдерде байланыс үшін тұратын автор сөзі мен төл
сөзді дұрыс орналастырмау ... ... ... ... баға ... кім ... ... Потанин былай деп сөйледі).
Синтаксистік синонимдердің қажетті жерінде мағыналық реңктерін
айырып қолдана алмаушылық. Біздің үйде жаңа ... бар. Бұл ... ... сын есім ... ... зат ... ... бірлікте емес.
«Жаңа», «жас» дегендер – мәндес болғанмен, бірінің ... ... ... ыза ... ... ... шықты. Өзіне қарсы келе жатқан
Қайролланы көрген арлан айбат шегіп, ... ... ... екі ... стильдік
жағынан дұрыс емес. Алғашқы сөйлемде «адамға» ... сөз өз ... ... ... ... дәлелсіз («Адамды көрген арлан ызаланып, қарсы ... ... ... сөйлемге «Қайролла» емес, «адамды» не «кісіні» деген
сөзді қою ... ... ... ... ... ... болсын – бәрібір
танып тұрған жоқ, әйтеуір адам екенін көре салып, қарсы ұмтылып ... ой ... ... сөзді дұрыс таңдап тіркестіру ... ... ... ... ... Сол ... ... модальдік
қызмет атқаратын көмекші етістіктерді де талғап қолдануды, ... ... ойға ақау ... ... ... Мысалы: Шоқан
Уәлиханов саяхат жасап шықты. Ғылым ... көп ... бірі ... Бұл ... көмекші етістіктердің мағынаға қосқан үлесі жоқ,
қайта етістіктің шақтық қызметін ... тұр, ... ... ойға ... ... ... ... алған білімдерін
стилистика тұрғысынан өз тәжірибесінде пайдалануға ... ... олар ... ... ... ... ... ауызекі тілдегі күйден көп өзгермей, өңделмей беріледі.
4. Логикалық қателер. Оқушылардың жоғарыда келтірілген жазба
жұмыстарында ... ... ... ... ... төмендігі айқын көрінеді. Өздігінен істеген жұмыстарында
аздап та ... ... жоқ, ... кең ... кете ... ... бір ұсақ-
түйектің төңірегінде қалады («Бір жерде тамақ ішіп ... ... ... болмайды» деген сияқты).
Мұндай жағдайда бала бір ойды ... ... ... ... ... ... ... «Қыстың қаһарлы күнінде
Қайролла жылқы бағып жүріп тоңады. Тоңған соң қосқа ... Атын ... ... ... ... ... ... бара жатқанда, жылқының дүбірлеген
даусы шықты. Ол жылқының дүбірлеген жағына шауып кетті…»
Ойдың берекесін алып, қаншама сөзді ... ... бір ... ... ... айналшықтап шыға алмау – оқушылардың ... ... қол үзе ... кемшіліктің бірі.
Оқушылардың біразы өз топшылауын, өз ... ... ... ... ... ... дайын тұрған жаттанды бір
сөйлемдерді, ойдан жаза салуға үйір ... ... өз ... ... ... бара алмайды да, салқын, сырттай баяндауға бейім тұрады.
Бұлармен қатар оқушылардың жұмысында мәтіндегі идеяға түсінбеу,
тақырыпты толық аша алмау, мазмұндаудың ... ... ... ... ... бар ... бәкісін қалтасынан алды да, қасқырдың аузын
ашып, пышақты салып жіберді» ... ... ... ... ... ... түр-
сипаты осындай.
Жаңа бағдарлама бойынша тіл дамытуға әр сыныпқа арнаулы сағаттар
бөлінген. Бұл үлкен мүмкіндік. Мұғалімдер берілген осы ... ... ... ... ... ... жұмсап, олардың сөздік
қорын байыту, тілін дамыту мақсаттарын да естен шығармаса, ... ... ... және жазбаша сөз қолданудағы қателіктер. Бір-бірімен
қарым-қатынас барысында адамдардың ... ... ... ... ... икемсіз, орашолақ құрылған сөйлемдер, бір-бірімен
байланыспайтын ұғымдар кездеседі. Белгілі бір ұғымды аша ... ... ... ... ... түсініксіз шығады. Бұл олардың
орфоэпиялық, орфографиялық, грамматикалық ... ... ... ... сақтамайтындығын аңғартады.
Адамдардың ауызша және ауызша тілдеріндегі ... ... ... мен ... ... тілінің маман ғалымдары мен
әдіскерлері әр ... ... ... М. жазбаша және ауызекі сөйлеу мәдениеті жайында
күрделі проблемаға ... ... ... атап айтқанда, тіл
мәдениетіне нұқсан келтіретін орфографияға, орфоэпияға байланысты стильдік
қателердің «сөздерді ... ... ... ... ... ... алмау сияқты және сөздегі ала-құлалық, жергілікті жерлер
де ғана қолданылатын (диалект, говор) сөздерді жиі ... ... ... ... атап өтеді.
Көптеген тіл мамандары мен ... ... ... ... қателердің мына сияқты түрлері кездеспейтіндігі
байқалады.
1. Фонетикалық қате. Мұндай қателер адамдардың ауызекі сөйлеу
барысында ... ... ... ... ... ... ... бітірді-
пітірді, жүз-дүз, ұқсап-құсап т.б.
ә) Сөздегі кейбір дыбыстарды түсіріп қолдану. ... ... ... ... ... ... Кейбір екі сөзден тұратын тіркестердегі бірінші сөздің
соңындағы дыбыстарды ... ... екі ... ... қолдану.
Мысалы, барған соң – барғасын, келген соң – келгесін, алып барды – ... ... ... ... ... ... артық дыбыстар қосып қолдану. Мысалы, тағы-
тағын, барасыз-барасыңыз т.б.
2. Лексикалық ... ... ... ең көп ... бірі – ... ... Оның мына сияқты түрлері кездеседі.
а) Бір сөзді қайталап қолдана беру. ... ... ерте ... дене ... ... беті-қолын жуды. Динара тамақтанып, мектепке
кетті.
Мұндай қателерді адам мына себептерден ... ... оның ... тар, ... ... қоры ... сол
қолданылатын сөзді синонимімен немесе басқа сөздермен ауыстырып қоладануға
дағдылыланбаған.
ә) Сөздің беретін мағынасын түсінбегендіктен ... ... ... ... ... ... болды. Бұл сөйлемдегі «мықты»
деген сөзді ауыс мағынада ... ... бұл ... ойды ... ... беруде септігін тигізіп тұрған жоқ.
б) Фразалық тіркестердің мәнін білмей қолдану. ... ... жас ... Төле ... ... ... Бұл сөйлемде жазушы «қол ... ... ... ... ... оны ... ... мағынада
қолданған.
в) Кейбір сөздерді қолдануда кісілер сол сөздің ... мәні мен ... ... білмейтіндігі байқалады. Мысалы,
Біржан Сараны күшті ақын ... ... ... ... сөздердің ауыспалы мағынасы мен стильдік реңін
жете түсінбегендіктен жібереді.
г) ... ... ... ... ... ... қолданады.
Мысалы, Ер Төстік сосын жер астына түсіп кетті. Азанда ... ... ... Ойға қатыссыз артық немесе даяр «штамп» сөздерді пайдалану.
Мысалы: 1. Бала атасымен жолға ... 2. ... соң бала ... ... 3. ... оны ... адамдар ауызекі сөздерін де ғана емес, жазба жұмыстарында
да басқа тілден енген сөздерді қалай болса, солай ... ... орыс ... ... ... аудармасы бола тұра, орынсыз, бей-
береке ... ... ... ... ... остановкада тұр, светті
жақ т.б.
3. Морфологиялық қате. Сөздерге қосымшаларды ... ... ... ... ... ... түсінбеуден жіберіледі. Адамдардың
ауызекі сөздері мен жазба жұмыстарында оның мынадай түрлері кездеседі.
а) Адамдардың ... ... ... «сөз жасау» практикасы
кездесіп қалады. Мысалы, мектеп құрылысына баташылар мен ... ... мен ... ... Бұл сияқты қателер адамның қосымшалардың сөз
тудыру, жалғану аясын білмегендігінен болады.
ә) Кейбір ... ... ... ... ... ... береді. Мысалы: Абай жас кезінде молдаға оқыды.
б) Көптік ... ... ... мәні бар ... ... ... ... көптік мәнінен басқа рең беру ерекшеліктерін білмей
қолданады. ... ... ... ... жүр. ... көктемде
жауындар көп болды.
в) Бір түрлі жалғауларды сөйлемде қат-қабат қолдану ... ... ... ... ... ... ... орманның
ағаштарының жапырақтарының түсі сарғаяды.
г) Сөз таптарының жұрнақтарын сөйлем мен сөйлемді байланыстыру
мақсатында немесе негізгі сөздер мен ... ... ... ... ойды түсінуді қиындатады. Мысалы, Төстік жоғалып кеткен ... ... ... ... ... еліне қайтпақшы болып, ертіп шықты.
Мұнда етістіктің қосымша түрінің ... ... ... жай сөйлемдерді тиянақсыз айтайын деген ойын түсінуді қиындатады.
4. Синтаксистік қателер. Бұндай қателерге сөз бен ... ... сөз ... ... түзуінен жіберілген
кемшіліктер жатады. Бұл қателердің мына түрлері кездеседі.
а) Сөйлемдегі сөздердің байланысу тәсілдерінен қате ... ... ағаш басы ... ... ... ... орын ... қате жібереді, сөздердің
әдеттегі орнын ауыстырып қолданудағы стильдік мәні ескермейді. ... ... қате ... Мысалы: Ұзақ сапардан арып-ашып келді Ер
Төстік. Бұл сөйлемде бастауыш (Ер Төстік) өз орнында тұрған жоқ.
б) Құрмалас сөйлемдегі жай ... ара жігі ... ... ... ... ... ойы шашыраңқы
берілуі кездеседі. Мысалы: Интернатқа Борыштың апасы ... ... ... ... айқайлап жылап, құшақтады.
в) Сөйлемде екі бастауыш қатар қолдану кездеседі. Мысалы: Ғабит
Мүсірепов ол «Қос шалқар» ... ... ... қате. Ойды көркемдеп әдеби тілдің ... әр сөз, сөз ... және ... ... оның құрылысына,
сөйлем мүшелерінің орын тәртібіне, сөздің лексикалық мағынасына қарап
әсерлі де нақты ... ... ... ... ауызекі сөздері мен жазбаша жұмыстарында ... ойын ... ... ой ... ... ... айту мен ... жасауда кемшіліктерге жол береді. Бір ой аяқталмай-
ақ екінші ойды ... ... ... ... ... Логикалық
қателерге негізінде мынадай қателер жатады.
а) Сөйлемдегі айтылатын ойдың иесі ... ... ... ... ... ... пен ... таратып берді. Бұл
сөйлемдегі Амангелдінің сарбаздарына мылтық пен қылышты таратып берген өзі
ме, әлде басқа ... ме ... ... ... ой ... байланысқа түспей түсініксіз
берілуі. Мысалы: 1. Әкесі мен ... ... сәті ... 2. ... ұзақ ... тұрды. 3. Оның көзінен, жас ... Бұл ... ... жас шықпағаны белгісіз күйде қалған.
Қорыта айтқанда, адамдардың ... ... ... қателер
кездеседі. Әрбір мәдениетті адам қарым-қатынас үрдісінде осынау қателерге
жол ... ... ... тілі мен ... пәні ... тіл ... хал-
жайын зерттеу ісі мектеп оқушыларының тілдік қорының жұтандығын, өз ... ... ... ... ... ... Оның ... себептері
мыналар деп тұжырымдалады:
- мектепте тіл дамыту мен тіл мәдениетін ... ... ... ... ұйымдастыру нұсқаларының анықталмағандығы;
- қазақ тілі мен ... пәні ... тіл ... ... ... ... зерттеулер, тәжірибелер
жинақталып әдістемелік ... ... тіл ... мақсатында қолданылып келе жатқан ... ... ... ... мен ... оқу құралдарындағы,
материалдардың жеткіліксіздігі, тілін дамыту мақсаты бойынша ... ... ... ... ... ... тіл нормасына орай
жүргізіледі. Әдеби тіл нормасы білім 5-9-сыныптарда ... Ал ... тіл ... ... ... ... ... беріліп, тәжірибелік
жұмыстар жүргізіледі. Сондықтан біз ... ... ... тіл ... ... ... ... бұрынғы игерген білім,
білік дағдыларының негізінде құрдық. Бұл жүйе бойынша лексикалық ... ... ... ... ... ... норма бойынша сөзді қолдана білу мәдениеті
икемділіктері мен дағдыларын дамыту;
2. Грамматикалық ... ... сөз ... ... құрастырудағы
лексикалық құралдардың қолданылуы;
3. Ауызша, жазбаша сөйлеу мәдениетін қалыптастырудағы сөздер ... ... ... ... ... ... тіл
білімі туралы ұғымының кеңеюіне, тілдің ең кіші ...... ... ... және ... қатынасын
түсінуіне, сөйтіп бүкіл тілдің жүйесін тұтас ұғынуына мүмкіндік береді, ол
үшін лексика туралы алған ұғым әрқашан ... ... ... ... ... маңызы ашыла түседі.
Қазақ тілі сабақтарында тіл дамыта оқыту мақсатындағы лексикалық
білім беру мына бағытта ұйымдастыралады:
1. Сөзді ... ... ... ... ... ... мақсат –
оқытылатын тақырып, мәселеге байланысты сөздерді, терминдерді ... ... өз ... ... ... ... сөздерді, өз ойын жеткізуде, сауатты ... ... тілі ... ... ... тілдік құралдарды
қолдана білудің жүйесі. Тілдік әрекет ойлау әрекетімен ... ... іске ... ... ... деп, ... ... жүзеге асыру қабілеттілігін дағды деп түсінеміз. Демек,
жазбаша сөйлеу дағдысы ...... ... ал ... ... әр түрлі ахуал мен жағдайындағы білім мен дағдыны қолдана білу
қабілеттілігі. Сондықтан қатысымдық біліктілік ... ... ... десек,
екіншіден, қарым-қатынастың ахуалына орай сөйлеу әрекетін шешу болып
табылады.
Бала ... ... өзі ... ... ... байланысты, сондықтан баланы ең алдымен сөйлей білуге,
қарым-қатынас жасауға жаттықтырылады.
Тіл мәні мен ... ... ... ... үшін ана
тілінің жүйесі мен заңдылықтарын игеруіне, сол ... ... ... өзін ... ... ... ... негізінде ойлау
икемділіктерін арттырып, күнделікті қарым-қатынас пен өз ... ... мен ... орай ... білу ... ... табылады.
Ойлау мен сөйлеудің қатынасы жөніндегі мәселе психологиялық
зерттеулерде орын алады. Оқушылардың ... ... ... ... ... да ... ықпал жасайды.
Қоршаған ортаны жеке адам тіл ... ... ... ... біле ... Бұл ... ... болып, таным мен қарым-
қатынас арасындағы әр түрлі байланыстар оқу үдерісі нәтижесінде жан-жақты
кеңейтіледі. Ол тек ... ... ғана ... ... ... әсер ... ... жетекшілігімен танымдық іс-әрекет оқушылар әлемді нақты,
жүйелі тану, ... ... ... ... ... ... Нәтижеде
бала жазбаша сөйлеуге, қатысым жасауға материал жинақтайды.
Адам ой әрекетімен ... ... ... ... ... сөздік және грамматикалық тұлғаларында өмір сүреді. Ой
танымының жоғарғы сапасы ретінде де, ... ... де ... мен ... ... туындайды. Демек, тіл дамыту – ой дамыту. Ойлау, сөйлеу
әрекетін ... ... ... ... ... ... ... талдау, жинақтак, нақтылау, абстракциялау, жалпылау, салыстыру,
жіктеу, қорытындылау ... ... ... тіл ... ... ... ... табиғи түрінде, пікір айту
оқытудың түрткілері арқылы ... ... ... ойлау амалдары баланың ойлау-сөйлеу әрекетінің
икемділіктері мен дағдыларын арттыруға негіз болады.
Қатысымдық іс-әрекет ... ... ... ... ... ... моделі ретінде қарастырылады. Тілді ... жеке ... әр ... орта мен ... ... ... ... әрекеті. Жазбаша сөйлеудің өзіндік тілдік біліктілігі,
икемділік пен дағдылары ... ... ... ... ... ... ... мына төмендегі мәселелер енгізіледі:
- қатысымдық әрекет мақсатына сай сөздік қорының болуы. Сөйлеу
әрекеті ... ... қоры мен өз ойын ... ... білу ... мен
дағдысының қалыптасуы;
- тілдік теориялық, ... ... ... игеріп, ол туралы ... пен ... білу ... жіктелуі;
- сөйлеуде қарым-қатынас пен әлеуметтік жағдай ... ... т.б.) ... мен ... сай ... білу іскерлігі.
Бұл біліктілік іскерлік пен ... ... ... ... ... ... ... мен әдіс-тәсілдері педагогикалық
–дидактикалық қағидалар мен ұстанымдарды басшылыққа ... ... ... өзіндік ұстанымдары бар: а) сөйлеу мен ойлауды бірлікте қарау; ә)
қатысымды; б) ... ... ... в) кешенді жүргізу; г) әдеби
тіл нормасын есепке алу.
Тіл дамыту лингвистикалық ... де ... а) ... қай
саласынан білім болмасын оны тіл дамытумен ... ... ... ... ... ... ... айналдыру , ол үшін тілдік
тұлғаларды сөйлеуде қолдануға жаттықтыру мен дағдысын қалыптастыру ... ... тіл ... ең ... тіл ... мен теорниялық
ережелерге негізделу керектігін дәлелдеді.
- лексиканы оқыту барысында оқушылардың сқздік қорын ... ... ... ... ... ... ... мен
синонимдері бойынша жұмыстар, актив, пассив лексика туралы мәлімет, олардың
қолдануындағы көркемдік ерекшеліктерін т.б. ... ... ... сөз тіркесі, сөйлем, қайырым, мәтін
туралы мәліметтер беріп, ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізіледі.
Сондықтан сөйлеу икемділіктері мен ... ... ... мазмұны, міндеттері мен жүйесі бар:
а) тіл дамытудың мазмұнын біз баланың тілді қарым-қатынас құралы
ретінде өз тәжірибесінде пайдалана ... ... ... пен ... ... бір ... ... мен ережелердің немесе
лингвистикалық, стилистикалық сөз өнері ... ... ... ... мен ... ... деп ... аталған іскерлік пен дағдыны қалыптастыруда мынадай
міндеттер қойылады: сөздік қорын ... ... ... ... оны өз ... қолдана білуге жаттықтыру, жазбаша сөйлеу
дағдыларын жетілдіріп, ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру, тілдік қателерді ... ... ... икемділіктері мен дағдылары
дамыту сөз тіркестері мен сөйлем синтаксисін меңгерту арқылы жүргізіледі.
а) сөз ... ... ... мен морфологиядан игерген
білімдері негізінде жүргізіледі. ... ... ... ... жете ... салалы түсінсе, сол сөйлемдегі негізгі ойды,
оның мақсатын ажырата алады. Демек, сөз ... ... өз ... сөйлем құра білу дағдысы қалыптсатыруға негіз болады. Сөз ... ...... ... ... ... негізде
қолдана білу икемділігі болып табылады. Сөз тіркесі синтаксисін меңгертуде
салыстыру, эвристикалық, ... ... ... ... т.б. ... ... ... сөйлемді өз тәжірибесіне байланысты түзе білуге жаттықтыру
жеңілден ауырға ... ... ... ... ... 5-6- ... құрылымдарды меңгертіп, оны сөйлемнің жайылма түріне ... ... ... ... ... түзе білуге машықтандырылады. Сөйлем
құрастыра білу дағдысын қалыптастыруда ... ... ... ... ... дедукциялық және ... ... ... ... ... ... ... игеріп қана қоймай, оның қарым-қатынаста
қолдану ерекшелігін, тіл статистикасын да меңгеру керек. Стилистика ... ... ... үшін күрделі болғандықтан, ол туралы білім мен дағды
ны оқытуда ... ... ... ... керек. Ол үшін:
- әрбір грамматикалық материалдардың стилистикасын қоса ... ... ... ... тіл стильдерін мәтінге байланысты үйрету тиімді.
Оқушылардың сөйлеу тілін дамытуда мына ... ... ... ... ... тіл ... ... ауызекі сөйлеу тілімен
байланысты жүргізу;
- ... ... ... стиль нұсқалары бойынша мәтін құрастыру.
Тұжырымдағанда, бұл икемділіктер мен дағдылар сөздік ... ... ... ... қолдану қатысымдық әрекеттің нәтижелі
жүргізілуіне әсер етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасы жалпы орта білім ... ... ... ... ... 2002, 30 б.
2.Бағдарлама . Қазақ тілі. ( 5 – 9 сыныптар) А. Рауан, 1999
3. Купина Н.А. Работа над ... ... ... ... М., 1991. 240с.
4. Шанский Н.М. Язык и речь.// Что значит знать язык и владеть им. ... ... ... А. ... ... ... ... тіл дамытудың әдіснамалық және
әдістемелік негіздері. п.ғ.д.дисс., 2004. –Б. 139.
6. Балақаев М. Қазақ тіл мәдениетінің ...... ... ... Р. Абай өлеңдерінің синтаксистік құрылымы. Алматы, 1970.
8. Хасенов Ә. , Бектұров Ш. 8- ... ... тілі ... ... ... А., ... 1973.87б
9. Тұрмаханова С.Ә. қушылардың сөздік қорын байытудың ... ... ... А., 2006. ... ... ... С. Асыл парыз.// Өнер алды - қызыл тіл. ... ... ... ... Т. ... тіл ... мәселелері. – Алматы: Рауан, 1991.
12. Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., Манасбаев Б. Қазақ ... ... ... 1974. -192 ... ... М. Тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту. 1989, 98б.
14. Уәлиев Н. Сөз ... - ... ... 1984, ... ... А. ... тілінің морфологиясы мен лексикологиясы. –Алматы:
Қазақ университеті, 2006. -272 бет
16. Бағдарламалар, қазақ ... ... ... ... ... ... ... Алматы, 2007.
17. Құлмағанбетов Б. VІ – класта ... тілі ... ... тіл
дамыту жұмыстарын ұйымдастыру. А., Мектеп, 1966
18.Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. А. ... 1999, - 345 ... ... Ю. С. ...... сөйлеу және адамның сөйлеу
қасиеттері. ... ... ... А., 1980, ... ... Қ. ... иследования казахских текстов для младших
школьников. Автореф. К.ф.н. Алматы, 1985.
21. Рахымбек Д. ... ...... ... ... “РБК”, 1998.
22.Балақаев М., Серғалиев М. Қазіргі қазақ тілінің ... ... А., ... М. ... тілі ... тіл ... – А. Кітап,
1989, 86 б.
24. Аханов К. Тіл білімінің негіздері.А.,Мектеп,1978.
25.Хасанұлы Б. Ана ... ... А., ... 1992, ... ... Б., Елемесов Ж., Қалауова З. Қазақ тілі сабақтарында тіл
дамыту. А. Мектеп, 1992, 36 б.
27. Исаев С. ... ... ... негізгі грамматикалық ұғымдар.
–Алматы: Ана тілі, 1992.
28. Щерба Л.В. Избранные работы по ... ... М.: ... 1957.
29. Берков В.П. Опыт изучения письма. М., ... ... де ... И.А. ... ... по ... ... М., 1963,
ІІ т.
31. Белбаева М. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы. А., 1976. 116 б.
32. Болғанбайұлы Ә., ... ... ... ... ... А., ... 1977.
33. Хасенов Ә. Тілі білімі. –Алматы: Санат, 1996. -416 бет
34. Оразбаева Ф. Ш. Тілдік қатынас: теориясы және әдістемесі. А., ... 208 ... ... Қ. ... ... ... дамыту жайынды. “Қазақстан
мектебі ”., 1961, № 2, - 83-84 б.
36. Серғалиев М. ... ... ... А., ... ... М. Сөз ... ... Головии Б.Н. Основы культуры речи. М., 1980.
39. Жұбанов Е. Қазақтың ауызекі көркем тілі. А., 1996.
40.Барлыбаев Р. ... ... ... ... ... лексика. А.,
Мектеп, 1978.
41.Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі.
42. Әлімбаев М. Маржан сөз. А., Жазушы, 1978.
43. Сыздықова Р. Сөз ... ( ... ... айту нормалары) А., Санат,
1995.
44. Ысқақов Б. Тіл дамытудың психолингвистикалық негіздері. А., ... ... ... Н. Ж. ... мектебінің 6 – класында сын есімді ... тіл ... ... П. ғ. к. ... А., 1992, 191 ... ... И. ... ауызекі сөйлеу мәдениетін жетілдірейік.
1975,№2, 40 – ... ... З. Жай ... оқыту барысында оқушылардың тілін
дамыту. П. Ғ.К. дисс.1994.
48.Ысқақов А. Грамматиканың кейбір мәселелері. А., ... ... ... Р.С. ... ... тіл ... А., “Рауан”, 1993
50. Арғынов Х.Қ.Қазақ тілі синтаксисі методикасының негіздері. ... ... ... Д.Н. Психология усвоения орфрграфии. 2-е изд. ... ... ... Б. ... тілінің стилистикасы.Алматы., 2006.
53. Н.Д.Арутюнованың Прагматика проблема риторики и стилистики. М., 1968.
54. Солганик Г.Я. ... ... М., ... ... Ә. Оқушылардың грамматикалық ұғымдарды меңгеру
психологиясы. А., 1983, 151 ... ... ... ... ... Мектеп,1983
57. Жахина Б.Б. 5-класта лексиканы оқумен байланысты тіл дамыту. Алматы,
1994.
58.Құрманова Н. Ж. Сөз ... ... ... ... ... ... қалыптастыру әдістері мен тәсілдері. А., 1998.
59. Арғынов Х.Қ. 7 – класс қазақ тілі оқулығына ... ... ... 1970.41 ... ... Б. V – ... қазақ тілі сабақтарында тіл дамыту
жұмыстарын ұйымдастыру. А., Мектеп, 1965, 79 ... ... С. Кіші ... жазу ... ... А., ... Степанов Ю.С.Имена.Предикаты.Предложения.(Сеиологическая грамматика)М.,
1981.359с.
63. Исабаев Ә. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері. А., “ ... 1993, 160 ...

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.4000

^