Баланың жас ерекшеліктері [ 34 бет ]

Жоспар

Мазмұны

Кіріспе………………………………………………………….................................5-10

I тарау. Баланың жас ерекшеліктері

1.1. Жеке тұлға туралы түсінік………………………....................................…11-14

1.2. Адамның тұлғалық ерекшеліктері және адамның құмарлығы……………………………................................………………..15-18

1.3. Адамның өмірді және өзін-өзі танып білуі……..................................……19-26

II тарау.

2.1. Жеке тұлғаны қалыптастырудағы педагогикалық теориялар…………………………………………….............................…………27-29

2.2. Жалпы білім беретін мектеп оқушыларының тұлғалық және танымдық дамуының психологиялық ерекшеліктері………………………………….....….30-37

Қорытынды………..………………………………………….......................................38

Пайдаланылған әдебиеттер……………………………….................................…39-41



Дисциплина: Психология
Тип работы: Курстық жұмыс

Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 500 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку


Урезанное содержание работы для ознакомления
Мазмұны
Кіріспе………………………………………………………….................................5-10
I тарау. Баланың жас ерекшеліктері
1. Жеке ... ... ... ... ... және ... ... ... және ... ... ... Жеке ... ... ... Жалпы білім ... ... ... ... және танымдық
дамуының психологиялық ерекшеліктері………………………………….....….30-37
Қорытынды………..………………………………………….......................................38
Пайдаланылған әдебиеттер……………………………….................................…39-41
КlРlСПЕ.
Тақырыптың көкейкестілігі.
Бүгiнгi таңда бiлiмнiң мемлекеттiк стандартына ... ... бiлiм беру мен ... мазмұнын туындауда. Оның басты
себебi республика өзiнiң ... ие ... ... ... ... ... ескерте отырып, жастарды оқыту мен
тәрбиелеу iсiн қайта құрудың аса қажеттiгi пайда болды. Оның ... ... ... қыспағынан жұмыссыздықтың етек алуы, рухани жұтаңшылыққа
Ұшыраған әрбiр ... ... ауыр ... ... ... ... тигiзiп отырғанын да ескермеуге болмайды. Ата-аналар күн ... ... ... ... ... ... бала ... көңiл бөлмеуде,
ал ол оқушы жастардың қараусыз қалуын ... Бұл 11-13 ... ... ... ... нашақорлықпен, жезөкшелiкпен
айналысуға, ұрлық iстеуге, т.б. ... ... ... ... ... ... ... қоғамға пайдалы iстердiң
бәсеңдеуi оқушылардың бiлiмге, өнерге ... ... ... ... оқу-тәрбие iсiнде етек алған формалистiк көзқарас,
тәрбие ... бiр ... ... ... ... ... ... және оқулықтардың бiр сарындылығы, оқыту мен
тәрбиелеу әдiстерiн қолдануда жыныстық және жеке ... тән ... ... ... ... тек бедел арқылы ықпал ... ... әмiр ... сияқты келеңсiз жағдайлар тұлғаны
еркiндiгiнен айырды. Ол оқушылардың бойында тәрбие мәселесiне керi көзқарас
туғызды. Сондықтан оқушылардың ... жеке ... ... ... ... ... мүмкiндiк бермейдi деп санайды.
Әр оқушының қызығушылығын ... және ... ... ... отырмағандықтан, көп жерде оқушылардың ата-аналары мен
мұғалiмдер арасында түсінiспеушiлiк жағдайлар жиi кездеседi. Осының бәрi
тәрбие ... ... ... ... ... Оған жол ... ... ерекшелiктерiне қалай болса солай қараудан, оқушылардың
өзiн-өзi тәрбиелеудегi iшкi ... ... ... ... ... байланыстырмау салдарынан туындап отыр.
Соңғы жылдары оқыту мен тәрбие мәелесiне қатар жарыспалы үрдiс немесе
тәрбиенi оқытуға қосымша деп ... ... ... ... ... ... ... сынарларын дұрыс таңай бiлмеу, бiлiмдi iзгiленруде
тәрбиелiк мүмкiндiктiң толық ... ... ... бiлiмнiң
дүниежүзілiк мәдениетпен байланыста қарастырылмауы сияқты терiс көзқарастар
байқауда. Тәрбие ... ... ... ... және ... кәсiптiк-техникалық училищелермен тұрақты сабақтық байланыс
сақталынбай қалды. Оқу орындарындағы, мектепке дейнгi және мектептен ... ... ... ... және ... ... жұмысын орталықтандырудың жеткiлiксiз екенi байқалады.
Тәрбие жұмысының сапасыздығының тағы бiр ...... ... негiздерi
дәрежесiнiң төмендiгiнен болып отыр. Педагогика ғылымы көп ретте жеке
тұлғанның дамуын ... ... ... ... келдi. Ғылыми зерттеу
жұмысындағы өмірден алшақтық, адам ... ... ... әсiресе,
биологияның, медицинаның психологияның жетiстiктерiн ескермеудiң салдарынан
тәрбиеге бiр ... ... ... ... орын алып ... орай, өтпелi кезеңдегi жасөспiрiмдер тәрбиесiнiң мақсаттары
мен мiндеттерiн қайта қарайтын оның ... ... ... келдi. Бүгінде
стратегиялық бағдарлы тұлғалық ойлардың шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... орнатуға қабілеттi, қоғамды iзгiлiктi адамгершiлiк ... ... ... ... асыруға жәрдемiн
тигiзетiн жаңа тұрпатты азамат ... ... ... ... ... ... ... қажеттiгi алға қойылып отыр. Осындай
мақсаттағы ... алға ... ... ... ... ... байланысты Ы.Алтынсарин атындағы ... Бiлiм ... және ... лабораториясы соңғы жылдары пайда болған
ңҚазақстан Республикасы азаматтының жаңа ... ... ... ... (1995), ... ... ... тұжырымдамасынаң (1996), ңБiлiм ... ... ... бiлiм ... (1996) ңҚазақстан
Республикасында орта бiлiмдi дамыту тұжырымдамасының жобасынаң ... ... Бiлiм ... (1999), ... ... ... ... тұжырымдамасынаң (1991), ңҚазақстан Республикасының
үздiксiз бiлiм беру ... ... ... бағдарламасың (2000), сондай
– ақ зерттеушiлердiң ғылыми еңбектерiне, ... ... ... ... (М., 1990), В.М. Гинецинскийдiң ңПедагогика теориясының
негiздерiң (М., 1994), Е.Бондаревскаяның ңВоспитание – как ... ... ... и ... (1993), ... ... ... (1994), Л.М. Фридман мен Г.А.Пушкинаның ңОқушылар ұжымында
олардың жеке ... ... (М. 1988), ... ... ХХl ... (1998), ±.К. ... ңТұлғаның құндылық бағытын
қалыптастырудың методологиясы, теориясы, практикасың(Алматы,1994),
П.И.Пидкаистыйдың ... ... ... (М.,1996),
И.П.Подласыйдың ңПедагогикасың, Б.Лихачевтың ңПедагогика курсы лекциясынаң
(1998), А.М.Іасабеков пен ... ... ... ... ... 1995), А.С.Арсеньевтың ңЖасөспiрiмдер философтар
көзқарасыменң (М., 1996), °.Нысанбаев пен ... ... мен ... ... 1995) ... оқулықтары мен оқу
құралдарына сүйенiп, ... да ... ... ала ... ... ... әдiстемесiн жасады.
Жоғарыда аталған еңбектердiң бәрiнде қазіргi бiлiм мен тәрбие берудiң
даму өресiне қойылатын ... ... ... үш ... бағытта
құрастырылған. Олар: 1) Еркiн тұлғаны тәрбиелеу; 2) ... ... 3) lзгi, ... мол тұлғаны тәрбиелеу.
Сондай ақ бұл еңбектерде жеке тұлғаны тәрбиелеп жетiлдiру мәселелерiн
рухани iзгiлiкке, ұлттық ... ... ... ... ... сыйыстыра қарастыру көзделген.
Тәрбиенiң теориялық мәселелерiн күнделiктi ... пен ... iскi ... ... одан әрi ... ... академиясының тәрбие теориясы, этнопедагогика және жас ... ... ... ... тұлғалық қасиетiн
дамытудың педагогикалық негiздерi атты ... ... ... мектеп
басшылары мен сынып жетекшiлерiне көмекшi құрал ретiнде ұсынып отыр.
Еңбек үш ... ... ... ... оқушыны тәрбиелеп
қалыптастырудың теориялық мәселерiне арналған. Онда ... ... ... ... бiлуге деген iштен туа бiткен
арқылы адам санасын өсіру процесiнiң жүре ... ... iсiн ... ... ... ... ... гуманизациялау, адамдардың бiр-
бiрiне сүйіспеншiлiкпен қарауы, маңайындағыларды қадірлеу, парасаттылық
қарым-қатынасы, ... ... ... ... ... пайдалану, сөйтіп мәдени құндылықтарды меңгерту арқылы қоғамға,
өмірге ендiру сөз болады.
Бүгінде тәрбиеге ... ... ... оны iске ... де жаңа ... ... отыр, яғни ұстаздың жеке басының үлгі-
өнегесi, рухани сапалық қасиеттерiнiң жоғары болуы, болмысы мен ... ... ... ... ... ... ... шешуi рөл атқаратыны ғылыми дәйектiлiкпен баяндалған. Тәрбие
iсi ... мен ... ... қарым-қатынасына құрылатын болғандықтан,
олардың өзара әрекеттесуi әлеуметтiк ортада iске асырылады. ... ... өмір ... ... ... ... ... ортада қалыптасады.
Еңбекте қоршаған ортаның кеңiстiгiн, заттық, оқиғалық, ... ... ... ... осы ... iс-әрекетке тартудың
механизмi айқындалған. Оқушының ... ... ... ... iске асыруда ой-түрткiнiң қалыптастырудың құралы қызметiн
атқаратыны құрастырылған.
Еңбекте iс-әрекеттi ... ... мәнi, оның ... ... ... өз ... ойша талдау жасауға үйретуге негiзделетiнi
пайымдалған. Оқушыны рухани мәдениетке ендiру iсi қарым-қатынас ... ... ... ... баға беру ... iске
асырылады. Еңбекте рухани құндылықтарды оқушы өз бойына мораль, өнер, ғылым
арқылы сiңiрiп, ой түйіндейтiнi, сөйтіп оның әр ... ... ... ... ... ... қалыптасатыны ғылыми негiзделген.
Тәрбие процесiнiң, тәрбиенiң мақсаты мен ұстанымынан әдiстемесiнен
тұратыны, тәрбиелiк ... жеке ... ... ... ... ... ... тәрбиенiң мақсатына байланыстылығы,
оқушы мен оқытушының қарым-қатынаста қолданылатын әдiстердiң де түрленiп,
өзгерiп отыратыны және оның ... ... ... ... ... реттеп, қазіргi қоғамның мәдени деңгейiне сай келтiруге әрекет
жасайтыны айтылады. Әдiстемелiк құралда мектеп ... ... ... ... ... ... Ол – оқушыны салауатты өмір
сүруге ... ... ... ... бiлуге үйрету:
- әр оқушының өзiндiк ... ... ... ... ... өзiнiң қоғам алдындағы жауапкершiлiгiн терең сезiне бiлуге баулу;
-қоғамдық тәжiрибенi игерту арқылы iскерлiк пен ... ... ... ... ... ... iзгiлiк, аєиқат, сұлулық, қағидаларын берiк ұстануға,
шығармашылықпен өмір сүруге үйрету;
- оқушыны айналасындағы ... ... ... қабылдай бiлуге
уйрету;
- оқушы бойында рефлекстiк қабілеттiң берiк орнығуын қалыптастырып
дамыту;
Ғылыми еңбекте ... ... ... ... пайда болатын
қажеттiлiктiң мәнi, мен ... ... оның ... ... ... рөлi, ... ... адам бойында рухани,
психологиялық, әлеуметтiк дамудың ... ... ... ... iзденiстер, оның педагог-ғалымдар
Ш.Амонашвили (баланы сүю, махаббат ... ... ... ... ... ... қалыптастыру қажеттiлiгi)
А.В.Мудрик (жеке тұлғаның өз мүмкiндiгiн iске ... ... ... тауып, теориялық және әдiстемелiк ... ... ... – жалпы бiлiм беретiн мектептердiң 1-lХ ... ... ... ... оны iске ... ... жұмыстар, тәрбиен iсiндегi мектеп басшылары, мұғалiмдерi мен
отбасының және ... ... ... ... iсiн
ұйымдастырудағы ата-аналардың педагогикалық мәдениетiн арттырудың маңызы
және оны iске ... ... ... ... ... ортаның ақыл-
парасаты мен ынта-жiгерiн кiрiктiре iске ... ... ... орта ... Х-Хl ... ... ... лицей
сияқты жаңа тұрпатты мектептердiң түлектерiн тәрбиелеп жетiлдiруге
арналған. Сонымен ... бұл ... ... ... ... сөз болады. Технология грек – сөзi. Техне – ... ... ... ... ... берсе, логос - ғылым деген мағынаны
бiлдiредi. Бiр сөзбен ... ... ... ... ... басқарудың әдiстемелiк ғылымы деген сөз.
Тәрбиелiк қарым-қатынаста оқушылар мен мұғалiмнiң iс-әрекетiн ғылыми
тұрғыда ұйымдастырудың маңызы зор. ... ... ең ... ... ... ... ... iс-әрекет арқылы жүзеге асырылады.
Мектептегi iс-әрекеттер сыртқы формасы жағынан оқу ... ... ... ... ... тыс ... ... клуб, секция
жұмыстары) болып бөлiнедi. Ал мазмұны, бағыты жағынан: ақыл-ой, дене-қимыл,
эмоциялық ерiк, адамгершiлiк-моральдық, қасиеттiк ... ... ... топ басқарушылық-ұйымдастушылық iс-әрекет, орындаушылық ... ... ... ... тыс уақытта оқушының таңдауына ... ... ... мен iшкi ... ... ететiн iс-әрекеттердi
ұйымдастыру көзделедi. Соған сай ... ... ... ... ... дене еңбегi, қол өнер, көркемөнер, ... т.б. ... ... ... мен ... Әр оқушы кез келген үйірмеге, секцияға, клубқа ... ... ... ... жеке басына тән қасиетiн, яғни өзiндiк
менiн басқаларға танытуға мүмкiндiк алады.
Мектепте ... ... әр ... дүниетаным
қалыптастыру, өмір жайындағы түсінiгiн кеңейтудi көздеп, жеке ... ... мен ... ... ... ... керек.
Еңбекте оқушылардың iшкi сезiмдерi мен қажеттiлiктерiн, өзiндiк
ұстанымдарын сыныпта және сыныптан тыс тәрбие ... iске ... ... Сол ... тәрбие процесiн басқарудын принциптерi,
әсiресе ұстаз бен оқушының ерiк беру, көтермелеу, ... ... ... ... өзiн-өзi тәрбиелеуге жағдай ... ... ... ... ... ... ... бұл
тарауда тәрбие iсiнiң нәтижесiн бағалау, оны iске асырудың анкеталық сұрақ
дәстүрлi бақылау, ұстаз бен оқушының және ... ... ... iске асыру жолдары көрсетiлген.
Тарауда жаңа тұрпатты мектептердiң тәрбие жұмыстарының ерекшелiктерi
де айтылады. Онда ... ... ... жатқан өзгерiстер, ғылыми
–техникалық прогресс, iзгi қалыптастыру қоғам процесiне ... ... де ... ... жаңңа тұрпатты лицей, гимназия мектептерi,
олардың ... ... ... мен мақсаттары, негiзгi ұстанымдары,
мектеп басқарудың құрылымы мен iстi жоспарлау, ... ... ... ... ... ... т.б. ... таңдалған.
Бүгінде қоғамдық өндірiс күштерi мен өндірiстiк қарым-қатынастардың
жаңаруы ... ... ... да жаңа ... ... етiп ... Ол ... мүшелерiнiң материалдық
игiлiктердi өндіру мен пайдаланудағы Бiрi бәрi үшiн, бәрi бiрi ... ... ... ... ... ... талап етедi.
Қазақстандық политолог, культуролог, философ ғалымдар бұл мәселмен
әзiрге түбірлi айналысқан жоқ. Ал ол педагог, ... ... ... ... бағдарлы тұжырым жасауға қиындық келтiрiп
отырғанын ескере келiп, соған қарамастан, соңғы жылдары ТМД ... ... ... ... шыққан азды-көптi теориялық
еңбектерге сүйене отырып, жеке тұлғаны тәрбиелеп, қалыптастырудың теориялық
және әдiстемелiк мәселелрiн шешуге ... ... ... ... ... орта ... ... оқыту және тәлім – тәрбие беру сапасын жетілдіру.
Зерттеудің мақсаты. Республика экономикасының өркендеуі кезеңіндегі ... ... ... педагогикалық проблемаларын айқындау, жас
буынды оқыту және тәрбиелеу процестерін жетілдіру ... ... іске ... міндеттері:
Жалпы және кәсіптік білім берудің ...... ... ... ... ... және кәсіптік орта, жоғары ... ... ... ... ... кездегі жоғары талаптарға сай жазылған ... мен ... ... Жалпы білім беру мазмұнына
оқылатын пәндердің үш ... ... ... ... ... ... еңбек және дене шынықтыру дайындығы.
1. Жалпы және кәсіптік ... беру ... оқу ... оқу құралдарын жетілдіру, жаңарту.
2. Әрбір пән бойынша сабақ берудің сапасын ... ... ... ... тәрбиесі мен оқыту, кәсіптік бағдар беру.
4. Жалпы білім беру мазмұнын ізгілендіру және гуманитарландыру.
Дипломдық ... ...... екі ... ... ... тізімінен тұрады.
І – тарау.
Баланың жас ерекшеліктері.
1. Жеке тұлға туралы түсінiк.
Жеке тұлға мен қоғамдық ортаның ... ... ... ... т.б. ... ... көптен айналысып жүрген
көкейтестi мәселелрi. Бұл жјнiнде кейiнгi ... ... ... ... психологяилық, этикалық, ұлтаралық қарым-
қатынастраға арналған ... ... ... ... (М. 1995-1997) атты еңбектерi, Н.Козлованың ... ... (М. 1990), ... ... ... ... 1994), Б.С.Гершунскийдiң ХХl ғ. Бiлiм берудiң философиясы (1998),
В.А.Сухаевтiң Бiз әр ... ... ... (1998), ... ... ... ... (1995), А.С.Арсеньевтiң
Жеткiншектер философтар көзқарасымен, А.М.Іасабеков пен Ж.Алтаевтың Қазақ
философияның тарихына ... ... ... (1996), ... ... құндылық бағытын қалыптастырудың методологиясы,
практикасы (Алматы, 1995) ... ... ... аса құнды ғылыми
еңбектер жарық көрдi.
Бұл еңбектердiң бәрiне де жеке ... мен ... ... ... ... ... ... мәселелерi сөз болды. Әсiресе,
Д.Кiшiбековтың ... атты ... Жеке ... ... не? ... ... ... бiлу механизмi қандай? Танып процесiндегi қарым-
қатынастың маңызы ... Жеке ... ... орны не? – деген мәселелер
философиялық тұрғыда жан-жақты талданған.
Осы еңбектерге сүйене отырып, жеке ... ... не, оның ... неге ... әр ... айналасын танып бiлуiнің сыры
неде деген мәселелерге тоєталамыз.
Адам ... ... және ... ... ... ... етедi
де, өзi өмір сүрiп отырған қоғамның, ұжымның, ұлттың, рудың ... ... ... жеке ... ... тән ... ерiк-жiгер, мiнез-
құлық ерекшелiгiмен көрiнуге ... ... ... ... ... ... қаситеттiң болуы мүмкiн емес. Әр адам өзiнше ... ... ... өзiндiк жеке бас ерекшелiгiмен бiрден дүниеге
келмейдi. Әрбiр жеке тұлғаны қалыптастыру, тәрбиелеп ... ... ... қарайтын кейбiр қоғам мүшелерi басқалар қалай өмір сүрсе, мен ... өмір ... ... принциптi ұстанғанымен, шын мәнiнде өмірде ... ... ... ... – ол оның өзiне тән мiнез-
құлқындағы, iс-әрекетiндегi, көзқарасындағы ерекшелiгiмен даралануы.
Қоғамдық тұлғаларға ... ... ... талаптардың болуына
қарамастан, қоршаған орта ... әр ... ... ... ... ... болуы, олардың өзi көрiп ... ... ... ... ... заңды құбылыс. Мәселен, бiреулер
айналасындағы құбылысєа ... ... ... ендi ... сын
көзiмен қарап ой қорытуы, сын пiкiлер ... ... ... ортадағы құбылыстарды түсінiп қабылдау да ... Ол әр ... жеке ... тән физиологиялық, психологиялық,
биологиялық ерекшелiктерiне байланысты. Мәселен, бiреулердiң бiр ... ... ... ... ... ... оның ... бiреудiң
ұйымдастырушылық қабілетi күштi болса, екiншi бiр адамның ұйымдастыру iсiне
қабілетсiз болуы, бiреуi бiлiмдi тез қабылдаса, ... ... ... баяу ... ... дене күшi ... болып келсе, екнiшi
адамның абстракциялық ойлау қабілетiнiң баяу ... ... ... немесе ән салуға бейiмдiлiгi болуы мүмкiн. Жеке ... ... ... ... ұжымдық қарым-қатынасында байқалады.
Сонымен бiрге, адамның өмірде үздiксiз тәрбие құшағында ... ... ... ... ... ... ... оның орнына
жаңа бiлiм, билiк, дағдыларды меңгерумен шұғылданатынын ескеруге де тура
келедi. Жеке тұлғаның ой-санасының, бiлiм ... ... ... ... көзқарасы, белгiлi құбылыстарға баға беруiн де де ... ... ... ... ... ... ... қоса, әлеуметтiк
ортаның, отбасы мүшелерiнiң, жолдас-жораларының, таныстары мен достарының
да белгiлi ... әсер ... ... жеке тұлғаның ерекшелiгiнiң
басым болуына оның да ықпалының зор ... ... Мiне, ... бәрiн ескере келiп, К.Маркс жеке тұлғаның ерекшелiгi жјнiнде
Адамның жеке ... ... ... оның ... ... жағынан
белсендi әрекетiне және әр түрлi әсерленуiне қарамастан, ... ... ... дiни т.б. қоғамдық
қатынастардың бiрлiгiнде қарастыру керек. – деген ... ... ... ол ... ... ... бiр-бiрiне ықпалы қоғамдық ортада
бiркелкi болмайды да, ол адамдарға әр түрлі дәрежеде әсер етедi, сондай-ақ
адамдардың ... ... ... ... ... ... болады.
Өмiрде бiр анадан туған егiз балалрдың тұр жағынан ... ... ... Ал ... мiнез-құлқы, iс-әрекетi, өмірге деген икемдiлiк,
қабілетi бiрдей болмайды. Сондықтан әр ... ... ... жеке ... ... Бiр қоғамда өмір сүрушiлерге ортақ әлеуметтiк, ... ... ... ... жеке ... ... айна ... бiрдей болуы да мүмкiн емес. Олай болса, жеке
тұлға деген түсінiкке не ... ... ... мiнездемелiк
қасиеттерiнiң қандай тұрлерi жеке тұлғаны анықтай алады дегенге, ол ... ... ... ... ... тура ... ... туындайды. Адамның ақыл-ойы бiркелкi дамымайды.
Адамдар бiрiн-бiрi бағалауда қателiктер жiберуi де ... Олар ... жеке ... ... ... бағалауға тырысады. Абайдың өмірде Көре
алмас iшi тар, несi артық менен деушiлердiң көп болатынын дјп басып айтуы
да осы ойға ... ... ... жеке тұлға өзiн-өзi бағалауға да, өзiнiң
iс-әрекетiн, оның нәтижелерiн басқалардың бойындағы ... ... тани ... ... ... ... ... екен деп ұмтылыс, iс-
әрекет жасауға да қабілеттi.
Жеке тұлғаға тән қасиет – ақыл, ес, яғни ... ... ... ... ... бейiм тұруы. Сондықтан өмірдi танып бiлу
дегенiмiз – ... жеке ... ... ... ... тұлғаның еске сақтауы өзге адамдардың тәжiрибесiн жинақтауға да
негiзделедi. Әрбiр тұлға оларды оқып, көрiп, оқыған, естiгенiн, көргенiн ... ... ... ... алу ... да ... iс-әркетiн мiнез-құлқын, сана-
сезiмiн байытады, толықтырады.
Адам өмірде өзi жiберген қателiктерден де, басқалардың қателiктерiнен
де сабақ алады. Оны қайталамауға тырысады. Мұны ... ... ... ... деп ... Басқалардың јнегелi iс-әрекетiнен үйрену, оны өз
бойынын жақсы қасиетiне айналдыру өмір заңы. Осы қаситеттi көре ... да ... ... ... ... ... ... деп,
Айтпа ғылым сүйсеңiз, - деп текке айтпаса керек. Адамның есi оныңң
iшкi ой-сезiммен тығыз байланысты.
Сезiмнiң сыртқа ... әлi бар ... ... ... сана барда – деген Абай сөзi де осыны растайды.
Мысалы, суретшi алдымен өз ойында қорытылған iшкi ... ... ... бояу ... айналасындағыларға сурет арқылы бейнелеп
бередi немесе ақын, жазушы өз замандастары туралы эссе жазу ... ... я ... қасиеттерiн оқырмандарға бiлдiрдi.
Тұлға – жеке адамның мақсатынының орындалуы ғана ... оның ... iске ... яғни өзi ... ... еркiн iске асырудың дайындығы
және оны iске асырудың нәтижесi, көрiнiсi. ... ... ... ... тән жеке басы ... iске ... Адам ойына келген iс-
әрекеттi iске асыруда ерiкке жол бередi. Бiрає адам бiр нәрсенi iстерде
алдымен ... ... ... ... осы iстi iске ... жјн бе,
басқалар оған қалай қарар екен? – дгене ойға қалады. Олай ... ... iске ... ақыл мен ... бағынышты.
Ерiк әлдi немесе әлсiз, сылбыр немесе қайратты, сақ ... ... ... ... Өмiрде кейбiр адамдар бiр iс-әрекеттi iске асырарда
өте байыппен қарап, осының нәтижесi қалай болар екен деп мың ... ... iске ... ал ... ... ойына алғанын апыр-топыр iске
асырып, кейiн опық жеп жатады. Осының бәрi ... ... ... ... ... ... дегенiмiз – сезiмнiң, әсердiң, iшкi күйiнiш-
сүйiнiштiң бойға ... ... ... ... ... қатысушылардың қызбалылығынан осыны байқаймыз. Театрда спектальдi
көрiп отырып, бiреулердiң солқылдап жалауы немесе iшегi қатып күлуi әрбiр
жеке ... iшкi ... ... шығуы.
Алайда әр тұлғаныңң эмоциялық сезiм дүниесi әр басқа бiреу жауыздықты
көргенде айғайлап, ... iшкi ... ... ... ... ... бiреу iштей бұлығып, көгерiп-сазарып, тас-түйін болып қатып қалады.
Бұл әр тұлғаның эмоциялық сезiмiн ұстай алу еркiне ... ... жеке ... ... тән ... оның ... сын көзiмен қарауына, адам баласының есiне әсер ететiн iшкi
және сыртқы түсінiк, түйсiктердiң ... және оның ... күшi ... ... ... байланысты құбылыс демекпiз.
Әрине, бұл қасиеттер жеке адамның тұлғалық бейнесiн ... ... ... анықтауда оларды тұтас бiрлiкте тығыз байланысты, бiрiнсiз-
бiрi жоқ деп ... ғана ... тән ... менiн айқындай аламыз.
Әр адамның тұлға ретiнде қалыптасуы адам өмірiнде ... ... ... және ... ... әсерiмен, iшкi ... ғана iске ... әр ... өзiндiк өмір жолы бар деп қарасақ, оған ... мен ... да, ... сыныптас достарыныңң да,
ауыл –аймақтың да әсерiнiң болатынын естен шығаруға тиiстi ... ... ... тәрбиелеп қалыптастыру iсiнiң қоғамдық ортадан тысқары ... ... 1918 ж. ... Абай ... ... Тәрбие атты
мақаласында Тәрбиеге әсер беретiн нәрсе ... ... ... ... ... ... бара-бара әсерлер адамды замандас, жолдастың азғырып
не түрлі ... ... ... ... Тәрбиеге туған жұрттың ... ... да әсер ... ... ... ... ... жабынқы елдiң баласы да сондай ... ... ... ... ... Тәрбиеге үлкен әсер беретiн шарттың бiрi - медресе. Баланың
ақылын арттырып, бiлiм беретiн, iлтипатты, ... ... ... ... азық беретiн жақсы медресе болу керек – дейдi.
Ұлы ойшыл Абайдың әркiмдi заман өсіредi. Кiмде –кiм жаман болса, ... бәрi ... деуi де адам ... ... ортамен
тығыз байланыстығына саяды.
1.2. Адамның тұлғалық ерекшеліктері және адамның құмарлығы.
Адамның бiлмегендi бiлуге құмарлығы. Адам ... тән ... ... сезiммен бiрге оның түпсiз құмарлығы да болып ... ... өте кең: ол ... пен ... басталып, аспандағы
және жер бетiндегiлердiң бәрiне, мәңгiлiк және дiни ырымдарға деген
құштарлықты қамтиды. Адамзаттың құмарлығы ашуға ... ... ... ... және дiни ... ... ... бар.
Адам жанына көсемдiк, үстемдiк пен жауыздық, көре алмаушылық ... ... ... пен мараңдық т.б. қасиеттердiң бәрi тән.
Тiршiлiк аталуы бүкіл әлемдiк құмарлыққа негiзделген. ... адам ... ... емес.
Бiлуге құмарлық күштi, ауқымды, күйреткiш ... ... ... ... ... ол ... күйретуге қабілеттi, оның бүкіл өмір
жолын өзгертуге әкеп соқтырады. Бiздiң құмарлығымыз басқаларға ерекше әсер
етiп, ... ... ... ... ... Құмарлық жақсы болсын,
жаман болсын өмір сүредi. Сүйіспеншiлiк пен қызғаншақтық, ... ... ... егiз ... Мысалы, Дездемонаны құлай сүйген Отеллоның оны
өлтiрiп тыныуы осы асқан ... ... ... ... ... ... сүйіспеншiлiгiнен туған құмарлықтың ... ... ... да, жауыздыққа да апарып соқтыруы мүмкiн.
Адам жаратылысынан бiлмегендi бiлуге құмар. Бiлiмге құмарлық та
қызығушылық ... ... ... бiлiп ... жай таптырмайды.
Әсiресе әйелдердiң құпияны бiлуге деген құмарлығы ... ... ... десең, жарыңа айтып көр, жарты әлем бiлмесiне мен кепiл
деуi осыны меңзейдi.
Балада да ... ... ... ... ... Ес ... қолына ұстағанның бәрiн аузына салып, тiстеп, сорып ... ... iшiн ашып ... ... бала ... ... ... құпияны бiлуге деген инстинкттiк құмарлықтың әсерi. Әдетте бала
жаны құпияны ... ... ... Егер ... ... iстеме, бүлдiрме
десең, ол әдейi бұлдiруге, iстеме дегендi iстеуге тырысып ... ... тән ...... ... ... ... сырдың құпиясын
ашуға деген ынталық адам физиологиясының iшкi сырына тән қасиет. ... ... ... ... ... қарама-қайшы сырларды ашуға
кiлт болып табылады. Ол ... ... ... ... iс-әрекетке
итермелейтiн iшкi фактор. Әр адамға өзiндiк ... ... толы ... деп ... басқалардың мiнез-құлқындағы, iс-әрекетiндегi жұмбақ,
iшкi сырын бiлуге деген құмарлық та әр ... әр ... ... ... өз жолдасынан бiр жасырын сырдың шетiн естiп ... ... ... ... ... Ал ... бiреу өзi айтпаса, оған ерекше
назар аудармайды.
Ендi адамның өмір сүруiнiң құндылығы неде дегенде келсек, ол өмірде
өзiнiң ... ... мiсе ... өзi өмір ... ... ... өтіп, өзiнiң мүмкiндiктерiнен арғы ... де ... жан иесi. ... 4-5 ... ... ... ... күндi,
жұлдызды көрiп: ол қалай тұр? Бiрде көрiнiп, бiрде неге жоқ болып кетедi?
Үнемi неге көрiнiп ...... ... ... ... ... ... бiлгiсi келетiнi осыған айғақ. Бiз бұдан жеке ... ... ... аса ... ... ... өмір сүру жолмен талпаныс жасайды. Бiрiншiден, ол өзiнiң
өмірде бар екенiн, осы ... ... иесi ... басқаларға бiлдiрудi
мақсат етедi. Адамның өмірде өзiн-өзi нығайтудың, өз ... ... ... ... ... ол сурет салудан, кесте немесе өрмек тоқудан,
таңертеңгiлiк жаттығудан басталып, спорт пен ... ... ... ... ... ... ... қызмет атқару арқылы iске
асырылады. Сөйтіп, адам ... ... ... ... iске ... ... ... қолтаңбасымен ерекшеленуге тырысады. Мысалы,
шебер Ұсталар соєқан пышаєты немесе қанжарды, ... ... ... ... ... ... оның ... екенiң бiрден айыруға болады.
Адам, өмірде де бiр-бiрiне Ұєсамайтын өзiндiк мiнез-құлық ерекшелiгiмен
дараланса, өнерде де өз ... ... МҰны ... ... ... ... мен талантын танытуы, ерекшеленуi деймiз. Екiншiден,
адамдар өздерiнiң бұл өмірде бар ... ... ... ... ... табады. Ал басқа адам да сол сияқты қарым-
қатынаста өзiнiң ... ... мен ... ... ... әр адамның өмірдегi қабілетi мен iскерлiгi адамдар арасындағы қарым
–қатынаста ашылып, белгiлi бола бастайды. Немiс философы Л.Фейрбах ... ... ... ... мен мен сеннiң арақатынасын
философиялық тұрғыда қарастырып, оны адамдардың жоғары дәрежесi деп ... әр ... ... ... ... ... ... тырысуы оның
iшкi инстинкттiк физиологиялық қасиетi деп қарайды. ¶шiншiден, ... өзi өмір ... ... ортадан ары шығуға талпынуы, өзiнiң iс-
әрекетiн өзiнен жоғары, үлкен өмірге қатыстыру арқылы iске ... өз ... ... мен ... басқалармен қарым-қатынас
арқылы iске асыратын болса, өзiне мҰрат тұтатын, үлгі-јнеге алатын озыє
ойлы табыну аєындарға, шешендергенемесе асыл ... иесi ... ... ... Ұйымдастыру қабілетiмен, ерекше iскерлiгiмен көзге тұскен
халыққа асқан мҰрат тұту сияқты ... ... ... ... оқып
жүргенде атаєты батырлардың немесе актерлердiң, суретшi. Футболшылардың
өнерiн кјгiлдiр ... ... олар ... ... ... ... ... осындай мҰрат тұтудың, табынудың нәтижесi, яғни әр уақытта
өзiнен жоғары тұрған Ұлыларға табыну, ... ... ... ... ... ... да адам ... тән табиғи қасиет. МҰны ғылым тiлiнде
адамның өмірге деген ынта, ықыласының саналы түрде iске асуы деп ... адам ... ... ... ... ... ендiру арқылы оны (өмірдi) өз
ұйiме айналдырдым деп ... ... ... ... (1889-1976)
адамның қоғамдағы өмір сүруiн тұрмыстық ұйi деп қараған.
Адам өмірi жоғарыда айтқандай, материалдық және ... ... ... Рухани өмірдiң қажеттерiн өтеудегi адамзат қоғамының ең жоғарғы
құндылықтары - шығармашылық, сүйіспеншiлiк, ... ... пен ... мен ... ... ... ... Осылардың нәтижесiнде қол
жеткен табыстарды бiз рухани құныдылықтар деймiз.
Жоғарыда аталып јткен ... ... ... адам өмірiнде
атқаратын өзiндiк мазмұндық мiндеттерi бар және ... ... ... ... бiр қызметiн көрсетедi. Мысалы, шығармашылықты ... ол ... iшкi ... ... ... және әр тұлғаның
өзiн қоршайтын ортаның бейнесiн өзгертуге өз ... ... ... Ол iшкi ... адам ... ... ... шығуы.
Шығармашылық еңбек нәтижесi адамғаєуныш та, ренiш те ... ... ... ... ... ... шыққан шығармасына өзiн қоршаған ортадан қолдау
тапса єуанышєа баєытєа кеңеледi, ал ол ... ... ... ... болып
шыєса, ренжидi.
Адам баласның өмір сүруiндегi аса зор жоғары құндылық єуанышты немесе
қайғылы уаєиғаларды тҰғызатын махаббат болып ... ... ... ... ... ... яғни ол ... жетпесе
құшыға, өмірден баєыт табуға Ұмтылушылықты, өмірге деген құштарлықты
тҰызады. Адам ... мен ... ... ... жер мен кјктiң,
жаратушы мен жын-шайтанның арасында өмір сүретiн тiршiлiк иесi. ... ... адам жан мен ... бiктiрiп, жеке бастың рухани
мҰратына жетуiн мақсат етедi. Сондықтан ол кейде ... ... жан ... ... қиын, ең қымбат құндылық – бостандық. Бостандықты аңсамайтын ... ... ... не? Адам ... ... ... аңсайды? Барлық
адам бiрдей бостандық алуға тұра ма дегенге келсек, ол жјнiнде жауапты адам
өмірiнен iздестiруге тура келедi. ... ... ... ... әрi ... күш иесi, әрi ... ол бiрде өмірге құл, бiрде өмірге
єожа, ол еркiн өмір сүругетиiс. ... ...... тiрi организмнiң
дамуына, јсiп-јркендеуiне ... ... Адам ... ... де сезiне бiлуi керек. Себебi өзi iстеген ... ... ... ... арта ... Еркiндiкте адам
өмірмен бетпе-бет кездеседi. Адам өзгелерсiз тiршiлiк ете ... ол ... ... ендi ... өзi ... тiршiлiк
ете алмайды. Сондықтан ол бiреулерге бағынып, ендi ... ... ... кешедi. °рине, әр адам өз өмірiн жоспарлап ... ... ... ... ... ол жай ғана өмір ... болса,
адам өмір жолын таңдауға, өзiне қолайлы жағдайды iзжестiруге, соған сай iс-
әрекет жасацға ерiктiлiктi аңсайды, яғни адам өмір ... ... ... Ол ... ... С.Кверкегердiң айтуынша, үш түрлі болады:
эстетикалық, этикалық, ... өмір сүру ...... ... ... өмір сүру, сүйіспеншiлiк ләззат алу. Адам құндылықты сол сәтте
шапшаң сезiнiп, дәл осы ... ... ... ... ... ... Бiрає
эстетикалық өмір ләзатты сол сәттегi јткiншi ... ... ... ... оның ... тұра ... Адам ұнемi ләззат сезiмдi єуа берсе,
ол депрессияға Ұшырап, кұйiнiшке, тiптi қайғыға душар болуы мүмкiн.
Адам өмірiнен тұраєты орын ... жол. Оның ... ... алдындағы мiндетiн өтеуi жатады. Адам этикалық өмірiнде ... ... ... алмаса да, қанағаттанушылыққа ие болады, ... ... ... ... ... ... ... орындауды өзiнiң
адамдық парызым деп санайды.
Эстетикалық, этикалық өмір сүру ... ... ... ... ... заң ... есептеледi. Адам өмірiңдегi сәсiздiктер мен
басқа тұскен қиыншылықтар ерiксiз ... ... Бұл ... ... ... ... Үштасатынын ... ... ... ... келедi, себепсiз ешбiр iстiң
болмайтынын ақыл-сана арқылы ойлап-бiлетiн адам ... ... ... Осы ... адамға дiн иелерi жақсылық пен жамандықты
iзгiлiк пен жауыздықты бiр Алла жiберiп тҰр. Ол ... жер ... ... ... ... ... тәубана келтiру үшiн Алланың жiберген
пәрменi. Одан арылу үшiн ... ... ... ... ... ... күнәларымды кешiре көр – деп жалынып-жалбаруының керек. Егер шын
Аллаға сиынсаң, Алла ... ... ... ... ... ... деп уағыз айтады. Адам бойында пайда болған қорєыныш пен
үйрейдi сейiлтiп, о дүниеге деген ... ... Адам ... ... ... айырылады, онда сенiмсiздiк, ұмiтсiздiк, өмірден кұдер ұзу
пайда болады. Ал өмірден кұдер ұзу ерiксiз ... өмір үшiн ... ... ... ... ... ... тұтєында
болған австриялық психолог В.Франкл лагерьдегi адамдардың мiнез-құлқына
бақылау сағанда, өмірден кұдер ... тез јлiп ... ... ... ... тiрi қалам, өмір сүрем дегендердiң ... ... ... отырып, адам бойында өмір үшiн кұресуге
деген iшкi мүмкiндiктердiң ... зор үшiн ... ... ... ... зор екенiң алап јткен.
Бүгінгi адамдардың єасiретi-уақытша басқа тұскен нарық қыспағына
шыдай ... ... ... ... ... ... ... кұдер ұзiп,
өзiн-өзi өлтiруге дейiн єадам жасауы өмір үшiн кұресте ерiк-жiгерiн Ұстай
алмаудан, жiгерсiздiктен болатын ... ... ... ... ... ... қиындық тұскенде: Не үшiн өмір сүремiн? ґмiр ... не? – ... ... туындайды. Еркi мыєты тұлға қорєыныш пен ұрейдi
ақыл-санаға, ... ... ... ... шыдап бағады. Бұл
жағдайда өмір ... ... ... ... ... ... жеңе
бiлуге ұнемi баулып, оның ерiк-жiгерiн жастайынан шындау керек. ... өмір сүру үшiн ... ... алғышарты болып табылады. Оған өмірден
көп мысалдар келтiруге болады. Мәселен, кешегi µлы Отан ... ... ... бiр қолынан айырылып шјрке болып қалған КСРО халық мұғалiмi Іұрмаш
НҰрғалиев өз ерiк-жiгерiн шындаудың ... орта ... ... оқып ... 35 жыл ... мұғалiм, Боран орта мектептiң директоры
қызметтерiн ... ... ... ... ... ... ауруынан жастайынан аяєтарының жансыз болып қалуына қарамастан,
орта мектептi алтын медальмен бiтiрiп, университеттi сырттай ... ... ... ... ... авторы болып жүртєа танылуы өз ерiк-жiгерiн
шындаудың нәтижесi.
1.3. Адамның өмірдi және өзiн-өзi танып бiлуi.
Немiс ... ... ... ... ... бiлу процесiн зерттей
отырып, оның аса күрделi және көп сатылы құбылыс екенiн ... ... ... ... қателiгi сонда,ол өзiнiң өмірлiк зәулiм сарайын бiрден
тұрғызуға асығады. Кейiн сол сарайдың ... ... пе, ... ... ... ... жарамды ма, жоқ па дегендi ойластырады дейдi.
ґмiрдi танып бiлудiң iргетасы неге байланысты адамның өмірдi ... ... ... ... ... Танып бiлу дегенiмiз –
негiзiнен талдау танып бiлу объектiсiн ойша бјшектеп қарауға, әр ... ... онан ... ... ... ... ... басты мәселелердi айқындап алуға, оның ... ... баса ... ... тура ... °р заттың адам еркiнен тысєары өмір
сүруiнiң аєиқатын да естен шығармау керек. Сондай-ає бiр құбылыс пен ... ... ... ... болу заңдылығын Ұмытпау
абзал. Себепсiз ешнәрсе жаратылмайды, себептi туғызатын салдар деп ... ... оны ... ... ... Ол ... бiр қасиетiн
үлкейтiп қарауға, сөйтіп оның басқа қасиеттерiне қарама-қайшы єоюға әкеп
соқтыратыны, мҰның өзi ... ... ... ... ... философиясында ашыє айтылған. Мысалы, адам ұй мен жаңа ... ... ... ... ... ат єояды. Бұл жерде ұйдiң неше
қабатты, ағаштан, я тастан жасалғаны ажыраталмай, ... ұй ... ... Сол ... єар таза ма, кiр ме, ... па, дымқыл ма, ол жағы
ажыраталмай , ... єар ... ... ... Бiз ... әр затєа тән
қасиетiн белгiлеп, анықтап алып, оларды топтастыру арқылы бiр заттан екiншi
заттың айырмашылығын ... ... ... тұсi, ... еруi т.б. єасеттерiне қарай ұй мен єар екеуiнiң де ає болатынына
қарамастан, бiрiнiң ерiмейтiн зат ... ... ... ... ... ұй мен ... бiр-бiрiнен ажыратамыз.бiр затты екiншiсiнен
ажыратуда неге олай, неге бұлай – деген сияқты ... ... да, ... қасиетiн екiншi заттың қасиетiмен салыстыра талдау арқылы
ажырматамыз, яғни ... ... ... ... ... ... ... аєиқатєа жетемiз.
Философияда танымның екi дәрежесi: сезiм арқылы (жабайы эмпирикалық)
және Ұғымды түрде танып бiлу қарастырылған.
Сезiм арқылы танып бiлу сезiм ... (көз, ... тiл, ... ... арқылы заттың қасиеттерiн ажыратуға бағытталады. Адамның
сезiп бiлуi өмір ... ... ... жас бала шоєєа қолын
кұйдiрiп ... да, ... ... ... ... ... кұйгенiн сезе
бастайды. Олай болса, сезiп, бiлуi өмір тәжiрибесiмен Үштасады екен. Сезiп,
көрiп бiлу бес ... ... ... ... iске ... ... ... сиапап, терi сезiмi арқылы анықтаса, ащы-тәттiлiгiн
тiл арқылы, тату сезiмi арқылы ажыратамыз. ... ... ... ... ... ... сезу, көз алдына елестету арқылы iске асырылады.
Ал Ұғымдық таным дегенiмiз ол танымдық дүниенiң ең ... ... ... ол ... ... ... бiлiм қорын жинаудың негiзi болып
есептеледi. ґмiрдi саналы түрде танып бiлудiң негiзгi ... ... ... және ой ... ... бөлiмдерiнен тұрады. Ол ... ... ... отырып, бiлiм беру ... ... ... ... бiлiм ... қарай ойысады. Адам басында
белгiлi бiр заттың ... ... ... ... орнап, түсінiк
сезiну, қабылдау арқылы пайда болады.
Сезiну дегенiмiз (жоғарыда ... ... ... бес ... – адам ... сол зат туралы алғаш пайда болған түсінiк.
Адамды қоршаған өмір оның ... ... ... ... сол ... ... миға хабар бередi. Мидағы қабылдау сол затты ... ... ... ... ... жасайды да, содан ол заттың
өзiне тән қасиеттерiне негiздей ... ой ... МҰны ... ... ... ойды ... бейнелеу деп атайды, яғни сезiм
мүшелерiнiң қатынасымен тұйсiну арқылы заттың ... ... ... ... да, сол заттың бейнесiн ойда немесе көз ... ... ... пайда болады. °р заттың қасиетiн анықтап ... ... ... есте ... ... рефлекстердiң кјмегiмен ми қызметi
арқылы iске ... Адам ... ... ... байланысты екенiн
төмендегi фактiден ... ... ... ... желкесiне зақым келсе,
ол бұрын көрген нәрселерiн тани алмайтын болады. Самайына зақым келсе, бiр
естiгенiн ... ... ... ... Бұдан бiз адамның есi ... ... ... ... есi ... ... жарты шарлары
єыртысының iс-әрекетiнен екенiн бiлемiз. Ес-өте ... жан ... ... ... ойда қорытып есте қалдыру үшiн қайта жаңғырту, тану және есте
сақтау деген ... ... ... ... ... ... есте
сақтауда жаттығудың маңызы зор. Бiр рет қабылдап қайталаған нәрсенi ... адам есте ... ... Ол үшiн ... ... рет
қайталап, арнаулы тәсiлдермен жаттығып отыру керек. Егер есте ... ... ... ... ... ... байланысып
отырса, есте қалдырудың нәтижесi тұраєты болады.
Есте қалдырудың механикалық және логикалық тұрлерi бар. ... ... ... ... ... ... есте қалдыруға жол ашамыз
немесе жүргiзушi дол белгiлерiн көру және есте ... ... ... ... ... ... ... байланыстыру,
ойша салыстыру арқылы қол жететiн нәтиже.
Логикалық есте қалдырудың шарттары: есте қалған материалды түсіну,
оны ой елегiнен ... ... ... материалдың бұрынғы естегi
материалдармен байланысын айыру, ой єазығын, желiсiн таба бiлу, даттау ... ... ... ... ... ... еске тұсiру iсi екi ... ... Ол ... және ... ... екiге бөлiнедi. Ерiксiз еске тұсiру
деп кiсi әдейлеп ерiк-жiгерiн жҰмсамаса да, бұрынғы бейненiң адамның есiне
өз ... ... ... ... ... еске ... ассоциация
заңдарды үлкен орын алады. Ерiктi еске тұсiруде адам јткен ... ... ... ... мақсат қойып, ерiк-жiгерiн жҰмсап еске
тұсiредi.
Адам, есiнiң дамуы мамандығына да байланысты. Мысалы, жүргiзушiлердiң
көргеннен есiнде ... ... есту ... ... ән ырғағы мен
заттың қасиетiң (әсiресе соқырлардың адамды даусынан ... тани ... ... ... ... ... ... әр тағамның дәмiн тату арқылы танып бiлуi т.б. дамыған.
Адамның рухани байлықты игеруiне сенiм мен пiкiрдiң және ... аса зор. ... ... ... ... ңМен бiлемiн…, ңМенiң
ойымша осылай…деген сөздердi жиi қолданады. Бұл ... ... ... ... ... басына) ерекше мән беретiнi ... яғни ... ... ... ... ... ... сенiмiн
арттыру үшiн қолданылады. ґз пiкiрiн баса ... өз ... мен ... кұә ету бiр жағынан шартты түрде алынса, екiншiден айтушының ... ... ... ... ңБұл ... ... сырым. Маған
сеңсендер, осы пiкiрдi дұрыс деп ... деп ... ... ... өзi қиын ... Адам ... бiлiмiне еркiн сенiп,
соған арєа сүйеп пiкiр айтса, ол пiкiр ғылыми дәлелдi болса, оған ... ... ... адам ... ... ... ... толықтырады.
Оның үстіне, бiлiмдi күнделiктi қолдана бiлмесе, ол ештемеге жарамсыз ... ... ... ... ... бiлiм әр ... еңбегңн жеңiлдетедi,
өмірiне пайда келтiредi. Ал бiлiмнiң пайдасы күнделiктi өмірде қолданылып,
iске асырылғанда ғана оның иесi де, ... ... ... ... де, ... ... және ... өміршеңдiгi тәжiрибеде
сыналып, өмірде iске асқанда ғана оның ... ... көзi ... толатын болады.
ғылы, бiлiмнiң ұнемi јсуi, жаңаруы, адам еңбегiне де ... ... ... ... ... тұрленiп дамып отыруын талап ... ... ... оқыту, дамыта тәрбиелеу деген терминдердiң
мәнi осы талапєа байланысты туған.
Бiлiм мен сенiм егiз. Бiлiмi таяз кiсiнiң ... ... де ... ... ... мен ... ... ерекше әсер етiп,
ерiксiз Ұйытады. Бiлiп, сөйлеген адамға єарсы дау айтудың өзi ... ... сөзi ... ... тез ... оған ... ... арттырады.
Сенiмнiң артуына адамның әсерленушiлiк iкi сезiмi де қатар қызмет
етедi. Сезiм мен ... ... ... ... ... ... ... немесе мұғалiмдi тыңдаушылар Ұйып тыңдайды. Кейбiр адамның бiлiмi
мол болғаны мен оны ... ... етiп ... бере ... ... ... бiлiмi тыңдаушының жүрегiне жетпей, бос сөз ... ... ... ... мұғалiмге бiлiм мен єоса, оны оқышуға шеберлiк пен ... ... ... ... ... не? Жеке ... қоғамдағы рөлi қандай? Іоғам дегенiмiз
адамдардың жиiнтығы болып шығады. Шын ... ... ... ... тән ... ие болып жеке тұлғалық бейнесiн танытады. Адам өмірде
белгiлi бiр әлеуметтiк ортаға тән болып өзiндiк ... ... ... тән ... ... ашып ... ... алады.
Сөйтіп, өз бойындағы табиғи қабілетiнiң ашылуына және осның дамуына ... ... ... ... етуi өмір ... рухани бiрлестiктi
(көзқарас, санасезiм, кәсiптiк т.б.) туғызады. Сөйтіп, әр бiр жеке тұлға
басқалармен мыңдаған ... ... ... ... ... ... тұседi.
°р бiр жеке тұлға отбасында, кјшеде қоғамдық кјлiкте, жиындарда
жұмыста немесе оқу ... ... ... ... жана адамдармен
кездесiп, өзара пiкiрлесiп, ... ... ... ... ... ... пiкiрлесудi туғызатының байқаймыз. Ал ... жеке ... ... ... және ... ... көрсетудiң
жолы. Мұның бәрi жеке тұлғаның қоғамнан тыс өмір сүре алмайтының, оның бар
өмірi қоғамдасу, ... ... мен ... ... ... ... ... дәлел бұл алады.
Мәдениет деген не? Мәдениет пен ... ... ... ... ... қалай пайда болады және қалай дамиды? ґркениеттi
қоғам байлықтарын жасауға Ұлттар мен ... және жеке ... ... ... деген мәселелердi қарастырайыє.
Бiрiншiсiне ұй, өндірiс, киiм-кешек т.б. ал ...... мен ... ... үлгілерi туындылары дын ғылымы Ұғымда жатады.
Мәдениет – адам ... ... ... ... Олай ... ... қызмет нәтижелерi де мәдениет ... паш ... ... үшiн ... ... керек. Еңбек құралдарының жабайы түрі єас,
құла дәуiрiндегi тас балға, балтадан ... ... ... ... ... одан бұл, ... ... кјшкенге дейiнгi
аралықты қамтиды. Техникалық прогрестiң нәтижесi бүгін де ... ...... ... өмірге әкелдi. МҰның бәрi материалдық
байлықты кјбейту үшiн, еселеп јнiм ... үшiн ... ... жеңiлдету
үшiн қажет болды. Материалдық байлықтың нәтижесi рухани мәдениеттiң (ой
еңбегiнiң жемiсiмен ... ... ... неғҰрлым күрделенген сайын,
мәдениет те жаңа сипат алып, ... ... ... јсу ... ... ... садає пен жебе бiр кезде адамның табиғатпен
байланысындағы ... ... ... ... ғылыми-техникалық революция
жетiстiктерi де, өндірiстегi жаңа техника мен технология да материалдық
мәдениеттегi тјңкерiстердi бiлдiредi.
Мәдениет ... ... ... ... ... тiкелей
байланысты. Жеке Ұлы тұлғалардың ғылыми жаңалықтары бiр ... ... ... ғылымды дамытса, екiншiден сол арқылы қоғамда ... ... ... материалдық игiлiктердi молайтады. Олай юолса,
тарихты жасаушы адамдар жеке Ұлы тұлғалар екен.
Мәдениеттi түсіну үшiн тарихи ... бiлу, сол ... ... ... ... ... өмір салты, рухани дүниесi қандай
ерекшелiктермен анықталатынын ... бiлу ... Олай ... ... ... оның ... қызметiнен бөлiп алып қарау мүмкiн
емес.
Мәдениет пен ... ... екi Ұғым ... өте ... бiр ... ... ... термин үш түрлі мағынада қолданылады.
Оны кең кјлемде алғанда алғашєы єауымдастық құрылыстан таптық қоғамға ... ... ... – бiр ... формациядан екiншi қоғамдық формацияға
кјшу, тар мағынада – әрбiр ... ұндi ... ... ... Алғашєы қоғамға қарағанда құлдық қоғамда көп iлгерi дамығандық болды.
МҰнда таптық мемлекет пайда болды, жазу-сызу ... ... ел ... ... ... мҰны адамның тағылықтан ... ... ... бұл ... шегi емес. Іоғам одан әрi дами ... ... ... ... ... бола ... Іол құралының (қайла, балта
т.б.) бу машиналарына алмасуы, одан электр, атом єуатының пайда болуы т.б.
јркениеттiң кјкжиегiнiң ... ... ... ... ... ...... адамға тиiмдiлiгi, игiлiгi. Мәселен, қазіргi жеңiл машина да,
өнер, бiлiм де ... ... ал ... ...... ... игiлiк.
Мәдени байлықтарды пайдаланудың прогресивтiк те, ... ... бар. ... ... сетегi єуаттарын соғыс құралы ретiнде пайдалану
– жауыздылық. Ал оны адам еңбегiн жеңiлдетуге, бейбiт ... ... Олай ... ... ... ... заңдылыққа
қайшы келмеуi керек, ол iзгiлiкке, әдiлеттiкке прогреске қызмет етуi тиiс.
Бiздiң демократиялық құқыєтық, iзгiлiктi ел ... ... да ... ... жер ... мыңдаған жылдар салтанат құрып, бүкіл
адамзат қоғамдағы барлық таптар мен топтарға, ... ... мен ... мҰралық қызмет етедi. Мәселен, ертеле өмір Платон, Аристотель,
Конфуций, Будда, ... ... ... т.б. Ұлы ... ... ой-
пiкiрлерi – бүгінгi Ұрпаєєа да ой салатын, рухани қажеттiне жарата алатын
єазына. Тарихта мәдени байлықтарды ... ... ... жоюмен аты
қалған Александр Македонский, Шыңғысхан, Темiрлан, Напалеон, ... ... ... ... да, ал ... иелерiнiң ой-пiкiрлерi мәңгi
салтанат құрған. Оның себебi бiрiншiлерi – ... ... ... ... бiлiм ... өнер ... себушiлер болды. Олар Ұлтына, дiнiне, нәселiне
қарамай, барша халыққа ортақ мҰра қалдырды, ал екiншiлерi- жер ... ... ... ... ... ... ... етудi армандады.
ґркениеттiң дамуы, јсiп јркендеуi Л.Н.Гумилевтiң пайымдауы бойынша
қоғамдық, ... ... ... ... ... ... шапшаң, бiрде баяу, єисыє доға iспеттi дамуды бастан кешiредi ... ... ... ... бұрын Египет, Іытай елдерi әлемдегi
јркениеттi елдер болған. Сол ... кјне ... сає ... де ... ... ... прогресс шығыстан батысєа ауысып, Хl-Х
ғ.ғ. Батыс Еуропа елдерi жаңа ... ... ... ... ... Италия, Гнрмания, сияқты Батыс Еуропа мемлекеттерi алдыңғы қатарлы
јркениеттi елдер қатарына шыєты. Екiншi дүниежүзілiк ... ... ... ең ... ... ... ... болып отыр.
Этностар мәдениетiн анықтауда археологиялық єазба ... ... ... ... ... ... тура ... Бүгінгi
бiзге жеткен мәдениет Үшығы сол кјне этностардың јткендегi мәдени өресіне
өлшем бола алмайды. Себебi олар кјне ... ... ... ... ... ағаш пен ... былай қойғанда, єиыршыє құм, тас
сияқты құрылыс материалдарының өзi ... ... ... ... жоқ ... ... шығаруға күштердiң әсерiнен, мәдентеттiң ... ... ... ... Сондай-ає жер сiлкiнiс, су тасєыны т.б.
табиғи күштердiң ... ... жоқ ... ... жер-су астында
қалуы мүмкiн. Олай болса, адамзат қолымен ... ... ... јткен дәуiрлердегi лсындай жай-кұйi этностар мәдениетiнiң јткенiн
дұрыс анықтауға ... ... ... қателiктерге Ұрындырып, терiс
көзқарастар туғызады. Мәселен, ортағасырлық ... ... ... ... тарихи емес тағы этностар да бар деп қателiктерге
Ұшырады. Бұл ... ХХ ғ. ... ... батыстық
ғалымдар да қайталап (әсiресе ... ... ... Щығыс, тұркi
халықтарын мәдениеттен мешеу тағылар деп ... ... ... ... ... ... ... Одағына қараған орыстан басқа
халықтарға мҰрын шүйіре менсiнбей қарап келдi. Этностар мәдениетi жјнiндегi
мҰндай ... ... ... ... замңда кеңiнен јрiс алып,
Ұлы халық, кiшi ... ... ... шығарды. Олар Адамның тұлғасы оның
бойының Ұзын-єысқалығымен өлшенбейтiн ... ... да ... аз, я ... ... ... ... мҰрасымен, адамзат
игiлiгiне єосқан ұлесiмен өлшенедi деген В.Гюгоның ... ... ... ... жер ... аз да ... ... °р этнос
әлемдiк мәдениетке өз ... ұлес ... Осы ... ... ... мәдениетке әр халық өзiнше ұлес єосады. Француздар асқан
сҰлу кесiн өнерiмен, ... әсем ... ... ... ... пирамидаларымен, єытайлар фарфор бҰйымдарымен iз
қалдырса, єазає ... бай ауз ... ұлес ... ... ... ой-
пiкiрiн еске ала кету орынды демекпiз.
°лемдiк јркениетке әл ... ... ... сөз ... ... ерен ... ... кетуге болмайды. Мәселен, Аристотель,
Платон, ... ... ... ... ... Мичурин, Ломоносов,
Лобачевский, декарт, демокрит, Абай, Науаи, Луи Пастер, С.П.Боткин и т.б.
ғылым мен өнердiң ... ... ... Ұлы мҰра ... iрi ... ... мен ... асыл мҰралары барлық адам баласына бiрдей ортақ.
Олардың Ұлты мен ... тегi, ... ... ... ... Олай болса, әлемдiк
мәдениеттiң алтын қорына әр Ұлт јкiлi өз ұлесiн єоса бiлген екен.
µлттар мен Ұлыстар бiр мемлекет аумағында бiрлесiп ... етiп ... ... ... және рухани байлықтарды да бiрлесе жасайды. Оған
Қазақстанда тiршiлiк етiп жатқан жүзден ... ... мен Ұлыс ... ... бiрлескен еңбегi, Қазақстанды ортақ ұйiмiз деп есептеуге
айғає.
Бiрлесе ... ... ... ... жа жеңiске жеткiзедi. Оған мысал –
кешегi кеңес халєы бiрлiктiң арєасында немiс-фашист ... ... ... тың ... ондаған шахталар мен жүздеген фабрика,
зауыттарды, салып, iске єосуда да ... ... ... ... ... тұтєасы болды. Соғыс жылдарында єуғынға Ұшырап, Қазақстанға жер
ауып келген немiс, чечен, ингуш, ... ... ... ... ... ауған халықтарды єазаєтар достық құшағын жая єарсы ... ... ... ... олар ... ... емес. Сол себептi де кез келген
халық iзгiлiкке ыстық ықыласпен қарап, ... ... ... ... ... – ырыс көзi, құт – ... бұлағы – деп қарауды мақсат
тұтады. Бұл ой-пiкiр халықтық афоризм сөздерде, мақал-мәтелдерде ежелден ой
өзегi ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның әсерi
болатытын немесе толықсыған ақыл-парасатты мол кјсемдерiн сабырлық сабасына
келтiруге ықпал ететiн жоққа ... ... Олай ... ... ... жеке ... рөлiнiң зор екенiң мойындауға тура
келедi. Өмір ... ... ... ал атає ... үшiн кұрес талантта
танытады деген К.А.Гельвейцийдiң, µлы ... ... ... шығып, жарє
еткен нажағай iспеттi, ол жолындағыларды јртеп, ... ... ... ... Бiлгеннiң сөзi – јнеге, јнегелiнiң соңынан еру де
ерлiк деген Ахмет Иүгінекидiң, Ұлы аєын ...... елi ... ... кеткенде
Не болады јңкей нјл? –
деген тұжырымдары Ұлы тұлғалардың тарихтың ... бола ... ... ... ... ашушы, оны адамзаттың күнделiктi ... айға ... ... әлемiндегi, кеңiстiктегi тiршiлiктiң сырын ашушы
жеке Ұлы тұлғалар көрнектi ғылымдар. Олай болса ... жеке ... ... ... ... ... ... јркениет пен Ұлт мәдениеттiң байланысы дегендi
қарастырайыє. °лемдiк мәдениеттiң Ұлттық мәдениетпен оның озыє ... ... ... ... ... ... бүгінгi јркениеттi әлемдiк
мәдениетке жергiлiктi жердегi (әр мемлекеттегi) Ұлттық мәдениеттi кiрiктiре
пайдаланудың қажеттiгiн ... өзi ... етiп ... ... ... сана және ... өзiн-өзi саналандыруы деген мәселенi єарстыруға
тура келедi. µлттық сана мен ... ... ... ... ... ... бiр бөлiгi болып саналады. Бiрає, бұл түсінiк
бiрыңғай Ұєсас болғанымен, тепе-тең емес. Ұлттың өзiн-өзi ...... ... шынайы мазмұны. Ұлттың өзiн-өзi саналандыруына
әр этнос јкiлдерiнiң өз тарихы мен оның ... және ... ... ... ... қатынасы жатады. Сонымен бiрге, ... ... ... да ... Оған сол Ұлт ... өз Ұлтытын
мәдениетiне деген көзқарасы мен iшкi ... де ... ... ...... сананын эмоциялық сезiмiн
бiлдiретiн ядро болып есептеледi, яғни оның өз Ұлтының мәдениетiне деген
сүйіспеншiлiк ... ... ... ... Ол ... ... көрiнiс табады. Әр Ұлт ... өз ... ... ... ... ... қатынасын бiлдiредi. Солай болғпндықтан, әр
Ұлт ... өз ... ... ... ... ... жеке
басынын үлгісiмен көрсетуiн талап етедi.
Ал саяси тұрғыда Ұлттың өзiн-өзi саналандыруы екi жақты көрiнiске ... ... ол ... јркениетi, мәдениеттi меңгерген, оны өз
бойына еркiн сiңiрген болуы керек. Екiншiден, өз ... ... ... ... ... ... ... керек. ґз Ұлтының мәдениетiн жетiк
бiлiп меңгермеген, оны сүйе бiлмейтiн ... ... ... ... де ... ... ала алмайды. Бұл жерде патриотизм мен әлемдiк
мәдениеттi кiрiктiре игерудi, сөйтіп адамзаттың жасаған ... ... ... азамат болуын талап етедi. Гуманизм идеясы оның жүрегiмен
тұраєты орын алады, яғни ... ... ... ... оянған
азаматта Ұлтжандылық қасиет пен гуманистiк қасиет бiрге келiп, адамзаттың
бәрiн бауыр ... дос ... ... ... жоқ, ... барша халыққа ортақ
деп қарау сезiмi мыєтап орнайды. Мiне, осындай көзқарас әр Ұлт јкiлдерiнiң
санасында тұраєты орын тепкенде ғана ... сана ... ... бөлiнбес
бiр бөлшегiне, егiздiң сыңарына айналады. Ол Ұлттардың өзара қарым-қатынасы
нығайында, ... ... бiр ... ... ... тең ... қоғам
мүшесi деп қарау күнделiктi өмірден тұраєты және берiк орын алғанда ғана
iске асады. Бұл идея ... ... ...... да, 1998 ж. ... республиканың зиялы єауым јкiлдерiмен
кездескенде сөйлеген ... де ... орын ...... Жеке тұлғаны қалыптастырудағы педагогикалық теориялар.
Педагогика ғылымында тәрбие терминiне әрєашан ерекше мән ... ... ... ... Тұлғаның дамуын басқару деген ... ... ... ... ... мәнi, ... ауқымы бiртiндеп
кеңейiп, Баланы өмірге үйретудiң ... ... ... ие ... яғни ... оқытып тәрбиелеу, оның рухани және ... ... ... ... ... ... сөз. ... бүгінгi педагогика ғылымына
ең єысєа және дәл анықтама беру керек болса, оны адам тәрбиелеу жјнiндегi
ғылым деп атаған ... едiк. Бұл ... ... сөзi кең ... ... әрi
бiлiм берiу, әрi тәрбие беру, әрi дамыту мағынасында қолданылып отыр.
Тәрбие теориясы педагог-практиктердi кәсiптiк бiлiммен ... әр ... ... ... оқытып, тәрбиелеу ерешелiктерiн,
әдiс-тәсiлдерiн меңгеруге, тәрбие iсiнiң нәтижесiн алдын ала ... ... ... iске асыруға мүмкiндiк туғызады, тәрбиенiң ... ... ... ... ... ... Тәрбие мәселесiн
ғылыми тұрғыдан ... ... оны ... тұрғыда қарастырмайды.
Іоғамның тарихи даму сатысындағы тәрбиенiң белгiлi мақсаты мен ... ... оның сол ... тiлек-мұдделерiне сай келуiн зерттеп
iздiстередi. Бұл жағынан ... ... ... ... ... ... тәрбие теориясына сүйiне отырып, оқу-тәрбие ... ... оны iске ... ... сөз ... Сөйтіп, қолданбалы
ғылымның ролiн атқарады. Педагогика ғылымы ... ... ... ... ... мен ... теориясын iске асыру жағынан қолданбалы
сипат алады.
Тұлғаның ... ... үш ... ... ... ... ... арқылы санасын жетiлдiру; екiншiден, адамзаттық
јркениетi тұлғаның бойына бiртiндеп сiңiру; үшiншiден, жеке ... ... ... ... өзiн-өзi тәрбиелеуге белсене қатыстыру. Тұлғаны
тәрбиелеп жетiлдiруде осы үш компонент тығыз бiрлiкте ... ... ... ... ... ... ... бықылау
және тұзету енгiзетiн, жастарды мемлекеттiк және қоғамдық құрылымдар арқылы
басқарып бағыттайтын, қоғамның қазірг.i және болашає өмірiне ... iсi деп ... ... iсi ... ... ... ортада және
оның санасында қалыптастыруды мақсат ететiн болғандықтан, ол ... ... ... тән ... ... жатады және тұлғаны
дамытуда шешушi рөл атқарады. Тұлғаны қалыптастырудың тиiмдi жолдары баланы
белсендi түрде демеп отырған ... ғана ... ... ... жеке
басындағы әлеуметтiк-психологиялық өзгерiстер оның өзiнiң белсендiлiгiн
арттыру жолымен iске асырады. Кез ... ... ... ... арқылы шешiледi. Мәселен, дененiң дамуы дене шыныєтыру жаттығулары
арқылы, ал ... ... ... ... ... ... ... iске асырылады. тәрбие iсi екi жақты байланыс арқылы жүзеге
асады.
Тәрбиенiң екi ... ... ... ... ... мен оқытушың
қатынасы екiә жақты байланыс арқылы iске ... ... ... ... ... байланыс арқылы iске асырылатын, мiндеттi
саналатын iс-әрекет. Екiншiден, тәрбиеленушiнiң ... ... ... ... келiп жететiн ақпараттар, бiлiм, бiлiк үлгілерi. МҰны керi
байланыс деп атайды. Тәрбиешi ... ... керi ... ... ... неғҰрлым көп болса, тәрбиелiк ықпылдың солғҰрлым
мақсаттылықпен iске ... ... ... ... ... ... мен ... қарым-қатынастық iс-әрекетi мұғалiмнiң
шебер Ұйымдастыра бiлуiн қажет етедi. Тәрбие жүйесiндегi iстiң ... ... ... ... ... мен оның мiнез-құлық, iс-әрекетiндегi
көрiнiсiнен байқалады.
Тәрбиелiк қызмет неғҰрлым ... ... ... ... ... да ... жоғары болады. Бұл үшiн тәрбиешi өз шәкiртiн
жақсы көруi және тәрбиелеушiнiң жеке басын жоғары адамгершiлiкпен ... ... ... ... және ... ... маңызы.
Тәрбие үрдiсiне iзгiлiк маңызды рөл атқарады. Тәрбиеленушiнiң жеке ... еркi ... ... ... идеяларын, жеке басына дамыту
идеясын, өзара ынтымаєтастық ... ... ... ... мүмкiндiк
тумайды. Тәрбие iсi күштеумен жүргiзiлетiн болса, онда ... да, ... ... ... ... ... адамгершiлiк қасиеттердiң толық
сақталуына нҰєсан келуi мүмкiн. Бала өз ойын Ұстазына iркiлмей ... ... ... үшiн оған еркiндiк беру керек. Бала ... ... ... ... сезiнсе, ойын соғҰрлым ашыє айта алатын болады. Тәрбиешi
баланың бiлiмге қызығушылығына, ой-єиялына ... ... ... өз
бетiнше әрекет етуге тырысушылығына, шығармашылығына сүйенген жағдайда ... ... ... ... Бұл ... ... ... басқа адамдармен алуан түрлі қарым-қатынасєа өзiндiк ңменiңң саналы
түрде көрсетуiне мүмкiндiк бередi. Бала ... ... ой ... ... баға ... ... сый ... қарауға,
үлкендерiмен қарым-қатынастық мiнез-құлықты бағалай бiлуге үйренетiн
юолады.
Баланы еркiндiкке тәрбиелеу мұғалiм тарапынан қатан ... ... ... қажет етедi. Сол арқылы педагог пен оқушының ... ... ... ... ... ... тең адамша сөйлесу
олардың араласу стилi мен мәдени байланысының үлгілерiн оқу-тәрбие жүйесiне
енгiзуге мүмкiндiк туғызып, бiр-бiрiн жаєындастырына тұседi.
Тәрбиенiң ... ... Бұл ... ... мектеп өмір сүрiп
отырған жағдайда өзiнiң мәндiлiгiн жоғалтпайды. ... ... ... ... ... мақсаты мен мазмұны,
оқушылармен жүргiзiлетiн жекелей, топтық, сонымен қатар Ұжымдық iс-әрекет
сол қалпында ... тиiс. ... адам ... ... жағдайға ие болу
үшiн және өзiнiң қабілетi мен iскерлiгiн, ... неге ... үшiн ... ... ... етедi. Адам бойындағы қабілет
пен икемдiлiк Ұжымдық қарым-қатынаста ... ... ... ... ... тиiмдiлiгi, ... ... ... ... ... ... ... ететiн
түрлі факторларға байланысты. Ондай факторларға мыналар жатады: оқушының
өзiнiң ерекшелiгi ... ... ... немесе
өзiмшiлдiгi, јжет немесе Ұяндығы, өмірге сенiмдiлiгi, сыртқы түрінiң
тартымдылығы), оның ... ... ... ... ... еркi, ... ... Бiрає өмір тәжiрибесi көрсетiп
отырғандай нарық, еңбек, өмір жолын (мамандық, еңбекке ... т.б.) ... ... көп ... керек. µжымдық –серiктiк қарым-қатынасты
орнатудың тиiмдiлiгi, алған бiлiм мен ... ... ... ... кез ... ... ... өздiгiнен қабылдаған
шешiмнiң дұрыстығына байланысты.
Тұлғанын қалыптасуы мен дамуына мектептiң, ... және ... ... ... ... ... қажет. °р жеке тұлға
өзiн өмірде сирек кездесетiн тұтас бiр ерекше жан ... ... Бұл ... ... ... отбасының және қоғамның
педагогикалық күш-жiгерiнiң бiрлiгi мен келiсушiлiгiн жүзеге ... ... ... ... күрделiлiлгi, оның төтенше және дер кезiнде тұзету
ендiру ... ... ... ... етек ... нашақорлық,
темекiге, iшiмдiкке, саудаға үйірлiк, оқушы жастардың әдепсiздiк, дјрекелiк
iс-әрекеттермен жиi ... ... ... ... ... туғызып
отырғанын да жасыруға болмайды. Олай ... ... ... ... ... ұй басқаларымен, баспасөз мекемелерiнiң ... ... ... ... ... ... жолын қарастыруы
қажет. Бұл жағдай тұлғаны ... ... ... ... ... мақсатын, мiндетiн, мазмұнын, түрі мен әдiсiн бiрлiкте
қарасатырудың қажеттiгiн туғызды. Тәрбие жұмысы әр жеке ... ... ... ... отырып, мектепте, тұрған ауданда Ұйымдасқан түрде
жүргiзiлуi ... (оны, ... ... ... деп жүр.
С.І. ) жан-жақты теориялық және практикалық тұрғында ... ... ... Бiлiм ... ... теориясы,
этнопедагогика және жас ерекшiлiк ... ... ... ... тәрбие жұмысының теориясы мен әдiстемесi
атты ... ... ... баспа арқылы шығардық. Онда тұлғаның сапалық
қасиеттерiн кешендi түрде қалыптастыру және оған педагогикалық ықпал етудiң
жолдары сөз ... ... ... ... оқушылардың тәрбиелiк деңгейiн
анықтаудың жаңаша өлшемi – тәрбиенiң технологиясына тоєталмаєпыз.
2.2. Жалпы бiлiм ... ... ... тұлғалық және танымдық
дамуының психологиялық ерекшелiктерi.
Мектеп жасындағы балалар проблемасы психологтардың назарынан ... ... ... ... бұл жас ... ... ... дамуында
маңызды орын алады және осы кезеңде ... ... ... ... мектеп жасының ерекшелiктерiн айқындап тұрады. Осы жаңа
құрылымдар ... ... ... ... ... болып қалыптасады.
Психологияда жеке тұлғаның қалыптасу механизмдерiн жетiк ... ... ... жете зерттелiп ойластырылған. Оларға мына ... ... ... ... ... ... әр жас шаманың жаңа
құрылымдары.
Жаңа зерттеулердiң қажеттiлiгi бiрiншiден, соңғы жылдары базалық шає
мәдениетiнде болып жатқан өзгерiстерден, ... ... және ... ... ... ... ... мәдени ерекшелiктердiң
зерттеудiң жоқ болуынан туындап отыр. Этникалық мәдениеттiң адам ... етуi ... ... ... ... шындық, ал бiздiң
елде көптеген жылдар бойы халықтар психологиясындағы Ұлттық ерекшелiктердi
мойындаушыларға нәсiлшiлдiк және ... ... ... ... ... ... қазіргi кезеңдегi психологияның мәлiметтерiне
сүйенсек, психологиялық сферада белгiлi бiр ... ... ... ... ал бұл ... ... нәсiлшiлдiк немесе
Ұлтшылдық сияқты терiс Ұғымда қарастыруға мүлдем болмайды.
°р халықтың өзiне тән Ұлттық ерекшелiктерi бар. Ол әр Ұлт ... ... және ... өмірiнiң ерекше қалыптасқан жағдайлармен,
тарихи даму ... ... ... және климаттық
ерекшелiктерiмен, адамдардың мiнез-құлық, сезiм, темперамент, қажеттiлiк,
талғам сияқты басқа да ... ... ... әдет-
ғҰрыптар, дәстүрлер арқылы мәдени өмірiнен орын алып ... ... ... ... шын ... ... ... Ұлттық
элементтерден тұратын өзiндiк ерекше құрылым бар. Бұлардың қатарына Ұлттық
мiнез, сезiмдер, ... ... және ... жеке ... ... ... ... элементтердiң үшiншi тобына Ұлттық наным-сенiм
жатады. Ол отбасындағы тәрбие процесiнiң түрлі арналары арқылы ... ... бала ... ... әсер ... ... ... отбасы ұлекндерiнiң дiни наным-сенiмдерiнiң күнделiктi өмірде
көрiп јскен бала ерiксiз соған елiктейтiн, үлкендер не iстесе соны ... ... жеке ... қалыптасыуында маңызды зор. Отбасы
тәрбиесi жеке ... ... ... ... ... психологиялық
белгiлердiендiрудiң жолдары мен тәсiлдерiнiң бiрi болып ... ... ... ... сан ... әр Ұлттағы аз немесе
көптiгiнен емес, жеке ... ... ... атқаратын
қызметiмен келер Ұрпаєєа тигiзер әсерiмен айқындауға болады.Ұлттық ... ... ... дегенiмiз қоршаған әлеуметтiк-экономикалық,
табиғи және ... ... ... Ұзає ... ... ... психологиясында қалыптасатын тұраєты өзiне тән белгiлер
мен қасиеттердiң жиынтығы . басқаша сөзбен ... ... ... ... ... ... ерешелiктердiң оған қатысты
адамдардың психологиясында ... ... ... ... кезде бiлiм
берудiң мемлекеттiк стандарттары оны этномәдени компонеттермен ... ... ... сана-сезiмдi дамытуға бағытталған өзгерiстерге
берiлген талдауларға сүйенсек, қазіргi кезенде ... көп ... ... ... ... ... көбіне идеалды концепция
түрінде болып келедi; мектептерде ... ... ... ... ... ... ... Ұсыну енгiзедi, бiрає мҰндай ұзiк-
ұзiк, әрi кездейсоє тұзетулер проблемалар эволюциясын ... ... ... тұлғаны қалыптсатыру дегенiмiз оны мәдениетке үйрету, ... ... ... тәжiрибенi меңгерту. ... ... ... ... ... ... Ұғына бiлуге, сөйтіп жеке бастың тәжiрибесiн үздiксiз байытып
отыруға себiн тигiзу. ... ... ... ... ... ... деуге болады.
Қазақ мәдениетi жас Ұрпаєты тәрбиелеп дамытудың өте маңызды, бай
қайнар бұлағы. Оның ... ... ... адам ... болатын маңызды
оқиғалар, жеке тұлғаның даму ерекшелiктерiн ... ... ... оның ... ... мен өнерi, ғажайып бай тiлi даналық,
адамгершiлiк, парасаттылық сияқты қасиеттерге ... ал ол ... ... жағынан дамыған жеке тұлғаны қалыптастыруға үлкен
себiн тигiзедi. БҰған әрине, тәрбие ... ... да, ... де ... ... iске ... ғана ... болады. Бұл жерде балалардың
этникалық ерекшелiктердiң ескере отырып, оқытып тәрбиелеудiң айтарлықтай
икемдi және ... ... ... роль ... тұлғаның белгiлi бiр мәдени ортада болуы оның тұлғалық ... ... ... ... ... Осыған байланысты, жеке тұлғаның
белгiлi бiр мәдениеттiң субъектiсi ретiнде дамуына себепшi ... ... ... бар. Оның ... – сол ... мәдени ерекшелiктерi
болса, екiншiсi – сол ерекшелiктердi түсінiп меңгеруге себепшi ... ... ... ... процестерiн, темпераментiн, мiнез-құлқын
саналы түрде танып ажырата бiлу.
Қазақтардың этнопсихологиялық ерекшелiктерiне адалдық, аєниеттiлiк,
жаужүректiлiк, шыдамдылық, қарапайымдылық, ... ... ... ... қалыптасқан қасиеттердi жатқызуға болады. Бұл қасиеттердiң барлығы
жеке ... ... ... ... ... ерекшелiктердi байқау эспериментiн єазає
мектептерде ғана емес, сонымен қатар аралас тiлдi ... орыс ... ... ... де ... ... ... Себебi тек
көпҰлтты мектептерде әр Ұлт јкiлдерiнiң ... ... ... ... ... ... және ... ерекшелiктерiн
ескертуге тура келедi.
Мәлениаралық (немесе кроссмәдениеттiк) зерттеулер ... орын ... ... емес ... әсiресе этномәдени ортада түрлі
психологиялық ... ... ... ... ... ... идеясы бұрыннан да ... ... ... ... ... зерттеулердiң ролi мен
маңызын бағалауда да әр түрлі көзқарастар бар. Іазiргi кезенде бiраз ... бұл ... ... ... ... ... ... есептейдi.
Бұрынғы одаєтың кезiнде психология ғылымында 20-жылдардан бастап бұл
проблема әлденеше рет талқыланды және ... ... ... ... ... єарсы шығып отырды. Дегенмен, ... мен ... ... ... қарастырған наєтылы
зерттеулердiң өте аз екенiн мойындауға тура келедi.
Осы бағыттағы ... ... ... Эриксонның жеке тұлға
дамуының эпигенетикалық концепциясын атап көрсетуге болады. Оның ойынша
адамның ... ... ... ... ... байланысты.
Эриксон екi ұндi ... ... ... ... жүргiздi және оларды АІШ қалаларындағы отбасы балаларының
тәрбиесiмен ... ... ... ... мәдениет ошағында
өзiндiк ерекше аналық стиль болады және әр ана тек соны ғана ... ... деп ... ... ... аналық стиль әлеуметтiк топ,
тайпа, ... ... ... балаларының болашағынан қандай ұмiт кұтетiндiгiне
байланысты екен. Бiздiң ойымызша, бұл тәжiрибенi басқа да этникалық ортада
баланы ... ... ... ... ... әр халықтың мәдени
ерекшелiктерi мен дәстүрлерi, өмір салты, көзқарастары сол мәдени қоғамның
әр ... ... бiр ... әсер ... ... ең ... јкiлi ... празологиалық
ойлау туралы тезисiн мәдениаралық тексеруден јикiздi және Ж.Пиаженiң жабайы
адамның белгiлi бiр деңгейдегi ойлау қабілетiн ... ... ... ... идеясымен пiкiр таластырды.
Бұл бағыттың дұрыс жағы – олар алғаш рет жеке ... ... және ... ... ... ... ... Бiрає бұл
зерттеулер аяғына дейiн толықтырылмады.
Салыстырмалы зерттеулерге арналған жұмыстардын 2 ... ... тура ... ... ... ... мәдениеттер араындағы
айырмашылықтарды көрсете, екiншiсi, ... ... ... ... ... ... ... тенденцияға Леви-Брюльдiң жергiлiктi
халықтың празологиялық ойлауы мен еуропалықтардың логикалық ойлау ... ... ... ... ... Сэпир-Уордтың
лингвистикалық салыстырмалы гипотизасы және т.б. жатады. Екiншi тенденцияға
төмендегi зерттеулердi жатқызуға болады: ... ... ... логикалық күшi мен қазіргi еуропалық јркениет адамдарының ойлау
қабілеттерiнiң потенциалды теңдiгiн ... ... ... ... ... ... зерттеулерi. Бұлармен қатар
америка ғвлвмдары Дж.Брунер, М.Кун, С.Скрибнердiң жалпы ... ... ... ... ... бҰд ... ... те болды. Олардың көпшiлiгi ... ... ... ... ғана шектелiп қалды.
Кеңес дәуiрiнiң психологиясына ... ... ... Л.В.Выготский, А.Р.Лурия т.б. ... ... тiптi ... ... оның iшiнде адам психологиясының
тұаiнуде ... ... ... ... ... ...... басында
А.Р.Лурияның басқаруымен бiр топ психологтар Орта Азияның ... ... ... ... классификациялар мен
өзгерулер негiзiнде сөздiк-логикалық категориялау процесiнiң универсалды
ерекшелiктерiнiң анықтайтын арнайы зерттеу ... ... ... екiншi жартысында сыртқы әлеуметтiк этномәдени
өзгермелi және iшкi наєты ... ... ... байланыстары
айқындауға бағытталған еңбектер пайда ... ... ... ... ... ... нәтижесi ретiнде мақал-мәтел, айтыс,
сияқты єазаєтың ... ... ... Ол, ең ... ... ... ... Т.Тәжiбаев јткен ғасырдағы
антропологтардың, этнографтардың сол кездегi єазаєстардың тұрмыс-салты, күш-
єуат, ақыл-ой ... ... ... ... келтiредi. Олар
єазаєтардың Ұлттық нышан-белгiлерiнiң жағымды жаєтарын атап көрсетедi.
Олардың ойы негiзiнен ... ... ... ... ... ... ... әрi олар ғылымға биiмдi, әсiресе оларға азиаттық
баяндау тәсiлi түсінiктi, олардың арасында ақыл-ой қабілетi ... ... ... ... ... ... ... зеректiк, сауырып
салма дарындылығы, тез тiл ... және ... өте ... ... атап ... ... мәселелерiмен Г.У.Кцоева,
Г.В.Старовойтова және т.б. айналысты. Г.В.Старовойтова қала ... ... ... ... Оның ... қала
халєының мiнез-құлық стереотиптерi қала ... тән ... ... ... ... екiншi жағынан мәдени
дәстүрлер араласқан ... ... қала ... этнопсихологиялық
ерекшелiктерiн бейнелейдi.
Бiздiң зерттеулерiмiздiң методологиялық негiзi ретiнде психиканың
мәдени-тарихи дамуында оның жалпы ториясының негiзi болып ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар оның iшкi
құрылымы мен әлеуметтiк себептену жағ,дайы алынып отыр.
Сонымен бiрiншiден, ауылдағы єазає ... ... ... ... ... ... єазає мәдениетiне тән тiл алғыштық
нормаларына ... ... ... ... мектеп жасындағы єазає
оқушыларының ... ... ... ... ... бiлу деңгейiне тәуелсiз, дәстүрлi, үлкеннiң тiлiн алуы, өзiн-өзi
дұрыс бағалауы сияқты әрекеттерiнен көрiнедi.
Бұл зерттеудiң ... ... ... және орыс ... ... жеке ... даралануындағы мәдениаралық айырылмашылықтарды
анықтау.
ґзiн-өзi даралау, яғни актуализациялау жеке тұлғаның ең жағымды және
нәтижелi жаєтарын ... көп ... ... ... ... Жеке ... ... даралау құрылымында бiз ... ... ... ... ... ... барысында себеп-
салдарлық бағыт, интервальды єадағалау локусы, уақытты жетiк бiлу, мiнез-
құлық ... ... яғни ... ... ... өзiн-
өзi құрметтеу, адамдар мен қоршаған әлемдi ... ... ... тез тiл табысу, танымдық белсендiк, шығарсмашылық және т.б.
сонымен бiрге, жеке ... ... ... ... Олар – ... тән жеке ... ... жеке тұлғаның
эмоциялы-ерiктiк, себеп-салдарлық жетiлдiру.
Зерттеу мақсатын iске ... ... жеке ... ... даралауда
негiзгi параметрлерiн толық және тепетең бейнелейтiн әдiстер қолданылды.
Бiрiншiден, сплдарлық бағытты ... жеке ... ... ... Жетiстiктi қажет ету әдiстерi. Екiншiден Субъективтi єадағалау
деңгейi әдәсә. Бұл жерде жеке тұлғаның өзiн-өзi ... оның ... ... ... ... және ... ... қатынасы арқылы
анықталды. Үшiншiден, өзiн-өзi даралауы тестi-әр түрлі параметрлер бойынша
14 ... ... ... жас ... мен ... ... нәтижесiнде өте қызыєты мәлениаралық көрсеткiштер алыңды.
Қазақ ... топ ... ... ... ... ... ... жетудi қажет ету, экстерналды єадағалаулокусы (болып
жатқан жағдайының себептерiн өзiнен емес сырттаң ... ... ... ... қабілетiнiң жоғары болуы, танымалдық єажiттiлiктер, тiл
табысу қабілетi және құндылық бағдалар ... ... ... ... ... ... өзiн-өзi құрметтеу сияқты қасиеттердiң төмен
болуы. Бұл олартдың өз бетiнше әрекеттенбейтiнiн, сырттай єадағалау локусын
бiлдiредi, яғни ... ... ... ... ... ... оларда
татҰлыққа, достыққа бейiмдiлiк басым екенi анықталды.
Орыс тiлi топтың жоғарғы деңгейдегi көрсеткiшьерi қолдау, өзiн-өзi
құрметтеу, мiнез-құлық ... тiл ... ... ... ... сияқты шкалалардың байқалды, ал ... ... ... ... ... ... жету
қажеттiлiгiн жоғары екенi, яғни болып жатқан жағдайдың ... ... бiлу ... де ... ... тән ерекшелiктер: құндылық пен мiнез-
құлықтың мыртєы әсерлерден тәуелсiздiгiнiң ... ... ... ... бағалай бiлуi, өзiн сол кұйiнде қабылдау ... ... ... ... пен ... ... ... зерттеулер нәтижесiнде, єазає және орыс
жасөспiрiмдерi мен жастардың жеке ... ... ... ... ... °р ... ... зерттеулердiң
нәтижелерiне және жоғарыда көрсетiлген зерттеулерге сүйене отырып, оқу-
тәрбие процесiнде мұғалiмдердi балалардың ... ... ... ... ... оқыту тәсiлдермен қамтамасыз етуiмiз
қажет. Айта кететiн маңызды ... ... ... тек ... дамытып қоймай, сонымен бiрге әр түрлі этнос ... ... ... ... ... ... ... жетiлдiруi қажет. Себебi жеке тұлғаның сапасын жетiлдiру қоғамның
және бүкіл Ұлттың дамуын қазіргi жағдайға сай етiп ... ... ... ... жалпы бiлiм беру процесiн психологизациялау
мен гуманизациялау әрекетiн iске асырады, себебi Ұлттық ерекшелiктер ...... ... ... дамытудың эксперименттiк-
психологиялық зерттеу қорытындылары оқу-тәрбие процесiн ... ... ... саналады.
Біздің жүргізілген зерттеулерге қатысты оқу ... ... ... ... ... өте ... байланысты
болатындығы анықталды. Осы бағытта жүргізілген жұмыстарға жасалған
талдаулар мен өз ... ... ... ... ... ... ... шарттар мен көрсеткіштердің жиыны арқылы анықтауға
мүмкіндік берді.
|Танымдық белсенділік |
|Мотивациялық | ... ... | | | |ік ... тану | ... сену, дамыту | |Өзінің танымдық ... ... | ... ... ... | |Тіректік білім |
|Жалпы дидактикалық және арнайы дидактикалық дағдылар | ... ... | ... ... ... кездесетін қиындық-тарды жеңуге
дайындық | |Өз бетінше жұмыс ітей алу ... | ... ... | |
Танымдық белсенділіктің әр бөлігі өзіне тән белгілі бір қызмет
атқарады: ... ... ... ... ... Мазмұндық-амалдық оны іске асыру үшін негіз жасайды
және ... ... ... ... ... оның аяқталуын
қамтамасыз етеді. Әр бөлік өз қызметі арқылы оқу –тынымдық белсенділіктің
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... ұмтылу негізінен жаңа білім игеруге бағытталады. Игерілген
негізгі білім жүйесі тек ... ... ... еске түсірумен шектеледі.
2.Танымға ұмтылыс білімін толықтыру тәсілдерін игеруге және ол
білімнің ... ... ... ... ... жүйесі оны берілген
алгоритм бойынша шығарылатын есептерді шешу деңгейінде игерілген.
3.Танымға ұмтылыс білім игеруге, оны толтыру ... ... ... ... ... ... Негізгі білім жүйесі алған ... ... ... оны ... түрде қолдана білетінде деңгейде
игеріледі.
Біздің пікіріміз бойынша, ...... ... ... қалыптастырудың мынадай деңгейлерімен сипатталады.
1.Дағды онша маңызды емес мәліметтерді қабылдау және оны ... ... ... ... ... игерілетін
тақырыптың мазмұнына сай келмейді. Олар тапсырмалар мен ... ... ... ... ... ... келмейді.
2.Дағды хабардың жалпы мазмұнының негізгі идеясы анықталмай ... мен ... ... қалыптасады. Оқу-танымдық
белсенділіктің мақсаты тақырыпқа сай келгенімен, қойылған ... ... ... ... ... ... толық қамтымайды.
3.Дағды хабардыңнегізгі мазмұны мен мақсатытын танып, қабылдау
деңгейінде қалыптасады. Оқу ... ... ... анықталады және
есептерді шешуге нақты айқындалады. Осыларды есепке ала ... ... ... ...... ... ... белсенділіктің қалыптасуының
келесі деңгейінен тұрады.
1.Танымдық қиындықтарды жеңу дайындығы төмен. Оқушылардың ерік-жігері
әлсіз, сабақ үстінде өздерін босаң ... ... ... дейін
атқармайды, оқу-танымдық іс-әрекетке өз бетінше белсенділік, жүйелілік
танытпайды, т.б.
2.Таным ... ... ... ... ... іс-
әрекеттің көпшілік түрлерінде байқалады. Оқушылыр сабақ кезінде ... ... ... ... тырысады. Бірақ үлкен қиындықтарды жеңуге
табансыздық танытады.
3.Танымлық қиындықтарды жеңуге дайындық ... ... ... ... ... кез ... ... аяғына дейін
орындап шығады. Жыл бойы жүйелі түрде жұмыс істейді.
Танымдық белсенділіктің қалыптасуының осы ... ... ... танымдық белсенділігі үш деңгейге бөлінді:төменгі,
орташа, жоғарғы
Төменгі деңгей ... бір ... ... ... ... күрделі емес тапсырмаларды игеру дәрежесімен, үлгі бойынша
тапсырмаларды орындауда өз бетінше жұмыс істеумен ... ... ... ... ... ... білім деңгейінің болуы оқушылардың білімге, өзіндік
жұмысқа құштарлығының қалыптасуы, орта ... ... ... және ... алу қабілеті арқылы анықталады. ... ... ... даму ... деп саналады.
Жоғары деңгей терең теориялық білімнің болуы, өзіндік жұмысқа деген
қажеттіліктің қалыптасуы арқылы танылады. Яғни, ... ... ... ... дамығандығымен сипатталады.
Оқушыларда оқу –танымдық іс - әрекеттерде өз батінше жүргізу
дағдысын ... аса ... ... ... Мұны ... ... жинақтылыққа, өзін-өзі дұрыс басқаруға үйретеді. Білімді саналы
түрде ... оны ... және ... есептерді шешуде
дұрыс қолдана білуге жетелейді, білімін өз бетінше ... ... Өз ... оқып ... үшін ... ... ... ерік жігер
мен ақыл ой қабілетінің даму дәрежесі, әсіресе, жоғары сынып оқушылар ... курс ... ... ... ... ... ... оқушылар өзінің қызығуын толық ... ... ... белсенділігі мен дербестігін жүзеге
асыратындай жағдай туғызуы тиіс.
Танымдық белсенділік, жеке адамның орнықты қажеттілігіне, ... үшін оның ... өз күші және ... ... ... ... ... іс-әрекетке оң көзқарас қалыптастыру керек.
Танымдық белсенділік немесе ізденімпаздық оқушының ... ... ... ... ғана шектелмейді. Ол алдына
саналы ... ... ... ... ... ... іс-әрекетін бағыттап отыру
мүмкіндігіне ие болуы керек. Оқушылардың танымдық ... ... ... ... және компьютерлік техниканың
көмегімен оқу үрдісін жекелеуге мүмкіндік береді, тұлға мен оқу іс-әрекет
теориясының ... ... ... отырып біз оған мынадай ... ... ... ... ... ... ... білім беретін мектептің тәрбиесін жаңарту төмендегідей болады:
... ... ... ... ... талаптарына сәйкес
келтіру;
• Бүгінгі күн талаптарына сәйкес оқушылартәрбиесіндегі ... ... ... ... ... олардың сезім, сана,
мінез-құлықтың жағынан дамуын туғызу (оқуға араласу, еңбек, ойын, өнер,
түолі мүдделер мен қажеттіліктер);
... ... ... ... өсуі мен баюы ... ... ... мәдениетті біздің еліміздегі басқа халықтардың ... және ... ... ... мен ... ... ... негізінде іске асырылады;
• Тұлғаның өзін-өзі жетілдіру мүмкіндіктері, шығармашылық ... ... ... ... ... талаптарына сәйкес келетіндей болуы
мұғалімнің, ... ... ... мен ... ... негізінде іске асырылады.
Тәрбие - әлеуметтік үрдіс. Ол жеке адамның ақылымен және топпен бірге
әлеуметтік ... ... ... ... тәжірибені
қабылдау. Оған қатысушылардың саналы және мақсатты қызметінің нәтижесінде
біртіндеп және ... ... ... ... ... ... айналдырушы үрдіс.
Тәрбие бірлескен қызмет үрдісі ретінде нақты ... ңтең ... ... ... ... ... үрдістежасалатын процесс деп
қарауға тура келеді.
Олардың міндеті бәріне ... ... іске ... ... ақыл-ой,
іс-тәжірибе жағынан оған қатысушылардың біркелкілігі сақталмайтын ... ... ... ... ... ... ... жалпы педагогикалық
заңдылықтарды басшылыққа алады. Тәрбиенің осы ... ... ... ... ... тәрбие мақсаттарының реалистік идеясы;
тәрбиенің қоғамдық бағыттылығы; ... мен ... ... ... ... ... билеу идеясы;тәрбиедегі оңды
істерге сүйену; тәрбиенің ізгілендірілуі; ... ... ... ... ... ... ... бағыттылық идеясы.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ақпанбек Г. Қазақтардың дүниетанымы. – Алматы, Қазақ университеті, 1989.
2. ... Б. ... ... ... мен ...... ... Б., Бозжанова К., т.б. Балаларды семьяда адамгершілікке
тәрбиелеудің кейбір мәселелері. – Алматы, 1985.
4. Айтмамбетова Б., ... ... ... ...... АйғабыловаН. Бала мінезінің қалыптасуы және оны тәрбиелеу жолдары. – ... ... ... Ж. Балаларды мәдениеттілікке тәрбиелеу жолдары. //Қазақстан
мұғалімі, А., ... ... Х. Жас ... ... тәрбие бері. /Методикалық
нұсқау. А., 1990.
8. Ақназаров Б. Класс жетекшісі. – А., Мектеп, ... ... С. ... ... эстетикалық тәрбие беруді жетілдіру. ... ... С. ... ... ... ... – А., 1999.
11. Әбдіразақов Е. Адамгершілік, имандылық тәрбиесі. – ... ... ... Ж. Жаңа адамда қалыптастыру. – Алматы, 1988.
13. Әбиев Ж. Еңбек ... ... ...... ... ... Ж. Оқушыларға атеистік тәрбие беру. Алматы, //Қазақстан мектебі ,
1959. ғ3.
15. Әбілова Зоқушыларға эстетикалық тәрбие беру. – А., ... ... З. ... – А., ... ... Қ. ... жиналысының мәні. Қаз.мем. 1-1996.
18. Болдырев Н. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. – Алматы, 1987. ІІІ-
VI тарау.
19. ... Н. ... ... – А., ... 1980.
20. Богословский В. т.б. Жалпы психология – А., Мектеп, 1980, 13 тарау.
21. Безкаравайный С., Жұмабаев А. ... ... ... ... – А., Мектеп, 1968.
22. Бержанов Қ, Тәрбие мен оқытудың бірлігі. – Алматы, 1973.
23. Бержанов Қ., ... ... ... – А., ... ... ... Қ. Оқу-ағартудағы халықтар достығы. Алматы, 1976.
25. БарановС. Принципы обучения. – Москва, 1975.
26. Бабанский Ю. Педагогика. – Москва ... ... С. ... ... ... ...
Москва, 1975.
28. Внутришкольное управление: Вопросы теории и практики. Под ... ... С. ... ...... Білім қоғамы, 1988.
30. Дүйсенбинова Адамгершілік тәрбиесіне айқын бағыт //Қазақстан мектебі. 7-
1991ж/
31. Елеманов С., ... А. ... ... ... ... ... – А., ... Егембердиев Ж. Мектеп жұмыстарын жоспарлау /Методикалық ұсыныстар. А.,
Мектеп, 1975.
33. Жұмаханов Ә. ... ... ... ... ... А., ... Жас ... дамгершілік эстетикалық тәрбие беру концепсиясы. //Қазақ
мұғалімі, 1-тамыз 1989.
35. Жақыпов А. Өнеге өрісі- А., Мектеп, ... ... Ә. ... ... А.,1977.
37. Ильина Т. Педагогика. Москва, 1984.
38. Иванова Н., Қозғанбаева М. ... ... ...... ... ... Л. Праволық тәрбие жүйесі. Алматы, 1991.
40. Капралов Р. ... ... ... ... ... ... час и его организация. Алматы, 1989.
42. Капралова Р. Сынып жетекшісінің ата-аналармен жүргізілетін ... ... ... Л. Қиын бала және оны ... тәрбиелеу. – Алматы, 1990.
44. Көпжасарова М. Оқушыларды кластан тыс ... ... ... ... ... Көшекпаев Н. Оқыту теориясы. – Алматы, Мектеп, 1976.
46. Кочетов А. Оқушылардың өзін-өзі тәрбиелеуі. Москва, Просвещение, 1967.
47. Крупская Н. ... ... ... туралы. Таңдамалы
педагогикалық шығармалары.- Алматы, 1973.
48. Қоянбаев Ж., ... Р. ... ... ... Р. ... ... Алматы, 1958.
50. Лернер И. ... ... ... ... ... ... правового воспитания. – Москва, 1984.
52. Макаренко А. Ұстаздық дастан. Алматы, 1985.
53. Макаренко А. Ата-аналар ... ... ... ... Ю. ... ... работы в учебной
группе. Москва, 1985.
55. Мурзалин С. Рухани байлық. Алматы, Казақстан, 1988.
56. ... М. ... ... оқытуды ұйымдастыру. Алматы,1981.
57. Николаева В. В школе и после школы вместе: Книга для учителя. ... ... ... Ә., ... Т. Ой. Ақыл. Адамгершілік. Алматы, Білім, 1994.
59. Нұрғалиева Г. Оқыту әдістері. Алматы, 1991.
60. Нұрмағанбетов С., Овчиникова Р. Метептегі ... тыс ... ... ... Нұрланова Г.К. Орта ғасыр ғұламаларының тәрбие тағылымдары. ... ... ... тыс ... ... ... Мектеп, 1975.
63. Основы внутришкольного управления.(Под ред.П.В. ... ... ... ... ... үлгі ... (ред. басқарған Макаренко А.С.)
Алматы, Мектеп, 1978.
65. Положения о ретинго-тестовой контроля качества знания, навыков и ... ... ... ... ... ... ред. ... Москва, Поссвещения, 1977.
67. Подласый И. Педагогика. Москва, 2000.
68. Сабыров Т. Болашақ мұғалімдердің дидактикалық ... ... ... ... ... білім академиясының ... ... ... В. ... ... ... Алматы, 1976.
70. Сейталиев К. Тәрбие теориясы. Алматы, 1986.
71. Сухомлинский В. Мектептің жас директорларымен сырласу. Алматы, 1987.
72. Төлеубеков А.Р. Адамгершілік тәрбиесінің ... ... ... ... С. ... және экономикалық тәрбие негіздері. Алматы,
1991.
74. Ұзақбаева С. Балаларға эстетикалық ... ... ... ... 1990.

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2675

^