XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанды еуропа және орыс ғалымдарының зерттеуі [ 37 бет ]

Мазмұны

1. XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстан тарихы проблемаларының батыс тарихнамасынан көрініс табуы.
1.1. Шетелдік зерттеушілердің қазақ жерін зерттеудегі саяси қырларына зейін қоюы.
1.2. Қазақ қоғамының әлеуметтік – экономикалық және мәдени табиғатын анықтау проблемаларын зерттеу.

2. Шет елдердегі Қазақстанды зерттеу орталықтары.
2.1. Америка Құрама Штаттары. Соғыс, революция және бейбітшілік мәселелері жөніндегі институт.
2.2. Батыс Еуропадағы басқа да зерттеу институттары.

3. XVIII ғасырдың 20 – шы жылдарынан бастап қазақ жеріне келген орыс және батыс саяхатшылары.
3.1. Кеңес империясы кезіндегі Қазақстан тарихының батыс тарихнамада зерттелген негізгі мәселелері.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
КУРС ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанды Еуропа
және орыс ... ... XVIII ... соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстан тарихы
проблемаларының батыс тарихнамасынан ... ... ... ... қазақ жерін зерттеудегі саяси қырларына
зейін қоюы.
2. Қазақ қоғамының әлеуметтік – ... және ... ... ... зерттеу.
2. Шет елдердегі Қазақстанды зерттеу орталықтары.
1. Америка ... ... ... революция және бейбітшілік
мәселелері жөніндегі институт.
2. Батыс Еуропадағы басқа да зерттеу институттары.
3. XVIII ... 20 – шы ... ... ... ... ... орыс және
батыс саяхатшылары.
1. Кеңес империясы кезіндегі Қазақстан тарихының батыс тарихнамада
зерттелген ... ... ... ... ... ... ... емес бүгінгіге, келешек –
бүгінгігі ұрпаққа керек. Қазақ халқының мыңдаған жылдар бойғы тарихына ... ... ... көшпелі жұрттың мұқым тіршілігі тек қана ... үшін ... ... өтіпті. Қазақстан тарихының өткен
күндеріне зер сала қарасақ, тағдырдың таклай қысталаң шақтарында ... көп ... сан – қилы ... ... ... ... экономикасы мен саяси өмірі саласына Қазақстанның
енуі оның ерекшеліктерін жан – жақты зерттеуді: оның ... ... ... өткізіп, тпбиғи ресурстарын, өндіргіш күштер деңгейін анықтауды
қажет етті. Қазақстанды зерттеумен Ресейдің және ... ... ...... ... Географиялық қоғамы, Тау – ... ... ... ... Мемлекеттік мүлік министрлігі,
Қазан университеті жанындағы Археология, тарих және ... ... ... да ... ... ... келе жатқан зиялылар, мұғалімдер, дәрігерлер, саяси
айдаудағылар зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазақстан аумағында ... ... ... есімдерімен байланысыты емес ғылыми экспедиция,
қоғам, мұражай жоқтың қасы. Олардың ... ... ... ... ... ... бабымен келді. Өлкеде . Өлкеде ғылыми ... ... ... ... ... ... шақтары болып табылады.
XVIII ғасырда батыс еуропалық шығыстануда Қазақстанды зерттеу онша
қомақты орын ... жоқ, мұны ... ... ... ... аз ... ... болады. Алайда, XIX ғасыр ішінде
көптеген саяхатшылардың, дипломаттардың, көпестер мен миссионерлердің күш –
жігері арқасында ортаазиялық аймақ ... ...... ... ... ... алуан түрлі фактологиялық материал жинақталды.
Мысалға келтірсек, ... ... және ... ... ... - 1879) ... – қазақ немесе қырғыз – ... ... ... ... ... ... ... тарихы мен этнографиясын бір жүйеге түсіріп, суреттеп ... ... ... ... ... тарихы үшін Геродот даңқына лайық
еңбек сіңірді.
Отаршылдық пиғылдағы патша өкіметі XIX ғасырдың екінші ... ... ... ... мен ... ... ... қоғамдарының міндеттері ... ... және ... – тарихи материалдар жинап, өңдеу және ... ... ... боды.
Патша өкіметінің отралау саясатына деген қарсылыққа қарамастан,
өлкетану қоғамдарының жұмысында айқын екі ... ... ... ...... өкіметінің отарлау идеологиясын жүргізушілер: генералдар,
губернаторлар, дін қызметкерлерінің бір ... мен ... ... ...... ... ... пиғылдағы зиялылар: мұғалімдер,
дәрігерлер, агрномдар, табиғаттанушылар, саяси жер аударылғандар тұрды.
Ғылыми қоғамдарды қызықтырған тағы бір ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың зерттеу нысанасына айналды.
Қазақ халқының өзіндік ерекшелігін ... ... әр ... ... ... ... ... жер аударылғандардың назарын Қазақстан
археологиясы аударып, Н. Коншин, Д. Кастанье, А. Харузин, Л. ... ... Л. ... Д.И. Ивановтар Қазақстандағы бірқатар обьектілер
туралы еңбектер жариялады. Қазақтардың этнографиясы жөнінде де ... ... ... ... Осы сипаттағы барынша қызықты еңбектердің
бірі Ф. Зобниннің «Қазақ даласындағы еріксіздер, құлдар және төлеңгіттер
туралы ... ... ... еңбегі еді.
Қазақстанды басқару саласындағы әкімшілік реформаларға ... ... ... зерделеп, жүйеге келтіру керек ... ... 40 – шы ... ... әр ... ... ... дағдылы
құқығы жазбаларын жинауға кірісті. Қазақтардың дағдылы құқығы бойынша Д.
Андре, А. Леонтьев, И.И. ... Г.С. ... ... және ... көп ... істеді. Мәселен сот ісін жүргізу, отбасы, жер құқығы
жөніндегі халықтық ғұрыптар жазбасы Семей ... ... ... ... ... білімнің негізгі көзі эволюционистердің
теориялық сұлбалары шеңберінде жасалған нарративтік ... ... ... әдет – ... ... және ... ... тұратын табиғи ортамен байланысты екені туралы идея ... ... мен ... өзегі деуге болады. Түркістан
мен Дала өлкесінің тарихы жөніндегі қорытындылаушы ... де ... ... рөл ... ... ... XX ғасырдың басынан
бастап шығыс қоғамдары зерттеушілерінің ... ... ... ... Эволюционзмнің дағдарысы, атап ... ... ... ... ...... халықтарының көшпелі
қоғамдарының да тарихын айқындайтын ... ... ... ... түрлі мектептер мен бағыттардағы тарихи және этнографиялық ... ... ... ... тапты.
XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ даласында болып
кеткен ... өз ... Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші ... мал шаруашылығын, көші – қон бағыттары мен жер қашықтығын егжей –
тегжейлі суреттеп, сауда мен егіншіліктің ... ... ... ... ... ... ... құрылымынан, тұрмысынан,
рухани өмірінен, салық төлеуі мен әдет – ғұрпынан ... ... ... бар ... ... ... қазақ қоғамының саяси, экономикалық,
құқықтық ... мен ... ... ... ... ... және тереңдетіп көрсететін еңбектер аз емес. Олардың бір
бөлігі мерзімді басылымда жарияланған, ал басылымдар ауқымы ... ... ынта – ... және ол ... ... те, ... ... құштарлықты
көрсетеді. Мұндағы ерекшелік қазақ қоғамы өмірінің әр түрлі жақтары туралы
назар аударарлық материалдарды ... ... орыс және ... өкілдерінің тартылуы болды. Бұл зиялылырдың Қазақ жерін зерттеуі
туралы еңбектерді қарастыру өзекті мәселелердің бірі болып ... ... XVIII ... соңы мен XX ... ... ... орыс ғалымдарының Қазақстанды зерттеу жұмыстары ... ... ... ... деректерді талдау тың тақырыптардың бірі.
Негізгі мақсаты мен міндеттері. XVIII ғасырдың соңы мен XX ... ... және орыс ... Қазақстанды зерттеу жұмыстары
тақырыптарына, жаңа деректер мен ғылыми еңбектер негізінде сыни көзқарас
арқылы жан – ... ашып ...... мақсаты болып табылады. Осыдан
келіп жұмыстың негізгі міндеттері туындайды:
1) Қазақстанды ... ... ... ... ... ... көрген еңбектердегі ... ... ... оған ... ... ... ... жазылған Кеңес дәуіріндегі авторлардың ... ... ... ... ашып ... Қазақстанның егемендік ... ... ... ... ... ... ... оны салыстыру.
Жұмыстың тарихнамасы. Курс жұмысын жазу ... ... ...... мәліметтер пайдаланылды. М. ... ... ... ... истории» атты еңбегінде тақырып
аясында тың материалдар қарастырылады. А. Бөкейхановтың ... ... края и ... его ... ... ... орыс
және еуропа ғалымдарының қозғаған мәселелері жөнінде мағлұмат беріледі. Ә.
Әбдәкімұлының ... ... ... дәуірден бүгінге дейін).» оқу
құралында, шетелдегі Қазақстанды зерттеу орталықтары мен ... ... ... ... келтіреді. Е. Бекмаханов өзінің
«Қазақстан XIX ғасырдың 20-40 жылдарында» атты оқу ... ... әр ... тақырыптардағы қозғаған өзекті тақырыптар жайында
ақпарат береді. В.З. ... ... ... ... в ... ... ... XIX века).» деген еңбегінде
Қазақстанға жер аударылғандардың медицина саласы бойынша жұмыстар атқарып,
өздерінің еңбектерін ашу ... ... ... мен ... ... толық мәлімет келтіреді. А. Күзембайұлы, Е. ... ...... ... до 20 – х ... ... ... болған шетелдік ғалымдардың еңбектеріне ... ... ... ... соңы мен XX ғасырдың басындағы ... және ... ... зерттеу жұмыстары мәселесін қамтиды.
Жұмыстың құрылымы. ... үш ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. XVIII ғасырдың соңы мен XX ... ... ... ... ... ... көрініс табуы.
1.1 XVIII ғасырда батыс еуропалық шығыстануда ... ... ... орын ... жоқ; мұны ... ... қолында болған
деректемелердің аз екендігімен түсіндіруге болады. Бірақ XIX ғасыр ... ... ... ... мен ... ... арқасында ортаазиялық аймақ халыктарының әлеуметгік-экономикалық
және саяси тарихы туралы алуан түрлі фактологиялық материал жинақталды.
Қазіргі ... Э. ... ... Дж. ... Ш. ... М. Олкотт,
Э. Саркисяниц, А. Бенигсендер мен ... ... ... ... ... ... жаңа концептуалдық көзқарас
(жаңғыртушылық концепция, ... ... ... және тағы ... арнасында жасалған [1. 454 - б].
С. Гедин Орынбордан, Мәскеуден, Нижний Новгородтан тауарлар ... ... ... ... мен Шымкенттегі сауданың
жай-күйін көрсете келіп: «Ең кызу айырбас сауда Троицк мен ... ... ең бай ... ... ... сол ... деп жазған.
Шетелдіктер саяхаты, әдетте, елді мекендер арқылы жасалған, сондықтан
олар Қазақстандағы кала өмірі туралы едәуір көп ... ... ... ... ... Әулиеатада, Перовскіде, Қапалда, Аягөзде,
Семейде, Ақмолада, Гурьевте, Оралда, ... ... және ... да ... ... саны ... сипаты, қала тұрғындарының этникалық және
әлеуметтік құрылымындағы өзгерістер, саяси қыры ... ... ... ... ... тарихнамасы XIX ғасырдан белгілі әлеуметтік және саяси
дәлелдемелер бар бірқатар ... мен ... ... алып ... ... Марк ... «Сібір және 1822 жылғы реформа» деген
кітабында Орта Орданың атақты адамдары (сұлтандар, ... мен ... ... әкімшілігінің оларды Ресейге «өз еркімен бодан болуға көндіру
үшін едәуір көлемде сатып алу саясатын жүргізгенін ... ... ... ... ... ... ... ол Қазақстанды оның халкының «өзіндік ... ... ... ... алушылықты әскери-стратегиялық (мемлекеттің оңтүстігі
мен оңтүстік-шығысындағы шекараның қауіпсіздігін ... ету) ... ... ... бос жер ... дәлелдермен түсіндіреді.
Неміс тарихшысы Отто Гётч Қазақстан мен Орта ... ... ... және одан ... ... экономикалық қажетгерге байланысты
оқиға деп қарастырады. ... ... ... ... — деп
жазады автор, - оны «амал жоқтыктан» шығыс бағытына баруға мәжбүр ... ... ... ... ... тарих ғылымының
профессоры Ричард Пирс бірінші қатарға — экономикалық, екінші қатарға
әскери-стратегиялық дәлелдерді ... ... ... университетінің
профессоры Николас Рязановскидің пікірінше, Орта Азия аумағын Ресейге қосып
алудың себептері «орыстардың ұлттық ... ... ... (ГФР) «1917 ... ... ... ... халықтарының
тарихы», «Орыстардың Орта Азияны жаулап алуы» деген еңбектерінде орыс-қазақ
катынастарының тарихын еуразиялық тұжырымдамалар тұрғысынан ... Оның ... ... ... мен ... ешкашанда
нәсілдік ұнатпаушылыққа бөлінген емес. Осы жағдай, сондай-ақ ... ... ... ... ... мен ... ... шыңыраудың тарылуына жеткізді, сонымен катар оларды еуразиялық
кеңістіктер ... ... деп ... байланыстырып, бұл өлкеге
орыстардың кіруін жеңілдетті». Ол ... ... ... ... және еділ қалмақтарымен, Орта Азия хандықтарымен,
башкұрттармен және ... ... ... ... ... жаза ... орыс-қазақ қатынастарының ауқымды көрінісін, оның
айтуына қарағанда. «орталықтандырылған ... ... ... ... ... ... ханның саясатын ашып көрсетеді.
Нейстегі (ГФР) Дюссельдорф университетінің приват-доценті Франк ... ... және ... ... ... ... елеулі рөл атқарып келді деп есептейді және мұны ... ... ... ... ... ету үшін ... даласына
«басып кіруі» мысалымен, сондай-ақ Ресейдің «жылы теңіздерге» жол ... ... ... кандай да болсын факторлар мен ... ... ... ... ... сауда-экономикалық,
әскери-саяси мүдделері, орыстардың ... ... ... ... ... ... ... ұмтылысы, қазақ хандарының
саясаты, ... ... және тағы ... ... де, ... мен
Орта Азияны қосу жаулап алушылық сипатта болды дегенге келіп ... ... XVIII ... басына дейін орыс-қазақ қатынастары азды-көпті
бейбіт сипатта ... ... ... ... дипломатиялық байланыстар
жасалды деп керсететін авторлар да Қазақ даласы бекініс шептермен қоршалып,
«бөлшектеліп жаулап алынды» деп ... ... ... (АҚШ)
профессоры Э.Олуорд қазақтардың Ресей бодандығын қабылдауын «күш көрсету
жағдайында мәжбүр болып қабылданған әрекет» деп ... ... ... 1734 ... Әбілқайыр, Сәмеке және олардың ізбасарлары берген антты
«олардын бодандары өздері үшін міндетті деп сезінген жок». Қазақтардың ... ... ... ... ... ... олардың Ресеймен
қатынастары вассалдық сипат алғаны және олардың қатер ... ... ... ... ғана ... ... болғаны атап
өтіледі. Тек кейіннен, «әскери, бейбіт құралдардың ұштасуы» салдарынан ғана
«вассалдық ... ... ... батыс тарихнамасында Кіші жүз қазақтарының Ресей
бодандығын қабылдауы ... ... рөлі мен ... ... аударылуда. Егер 1970 жылдардың басына ... ... Р. Пирс пен Г. ... бірлескен еңбегінде ғана козғалса, 10-
15 жыл өткен соң Чарльз Риесстің, Михаил Ходарковскийдін. - қалмақтар және
орыс-қалмақ ... ... Э. ... - еділ және жайық қазақтары
туралы, Э. Ситон мен X. Макнилдің патша өкіметінің Шығыстағы, соның ... ... ... ... да ... ... ... туралы
зерттеулері жарияланды.
I Петрдің Азия елдеріне «қақпаны ашатын кілт» ... ... ... ... жоспарын іске асырудың бастапқы кезеңін Э. ... ... Д. Б. ... А. Вуд және ... ... Ресейдің
Башқұртстан мен Сібірді жаулап алуымен байланыстырады.
Ағылшын тарихшысы Алэн Боджер 1980 жылы «The Slavonic and ... ... ... ... Кіші ... ... және оның 1731 ... қазанда Ресейге адалдыққа берген анты»
деген мақаласында көп ауқымдағы деректемелер мен ... ... ... өз ... ... ... жүз ... бодандығының сипатын А. Боджер Ресей қамқорлығында
болуға келісе отырып, олар қажет болған кезде орыс шекарасын қорғауға; Орта
Азияға ... орыс ... ... ... ... және ... ... деп анықұтайды. Алайда «қазақтар ... - деп ... ол, — ... формальды сипатта болды, қолайлы кезде бір жақты тәртіппен бас
тартуға болатын, өз ... ... ... қамқоршы мәртебесін
білдірді. Қазақтар Ресей егемендігін қабылдаудың ... ... ... ... ... одан ... ... орыс шекарасын бойлай жатқан
жайылымдарды пайдалануда артықшылықтар мен мүмкіндіктер алу үмітінде болды.
Патша ... ... ... аса мән ... ... ... өз
еркімен Ресей бодандары қатарына қабылдады». Орыс және ... - деп ... ... - осы ... ... мен қазақ
халкының тарихындағы рөлі жөнінде қарама-қайшы көзқарастар бар. ... ... ... ... ... ... да өз ... өсе түскенімен, Әбілқайыр мен ... ... ... ... ең ... ... ... жолындағы ішкі күресіне
байланысты деген пікір ұстанды. “Олар ... ... ... ... өз ... ... күші де, ниеті де жоқ ку, айлакер
адам ... оның ант ... ... ... екеніне, ал патша
үкіметінің онымен одақты қазақтарға ықпал ету үшін пайдалану ... ... көз ... ... ... А. ... С. ... пен В.
Лебедевтің еңбектеріне сілтеме жасай отырып, ол кеңес тарихшыларының ... мен ... ... билік басындағыларының Ресеймен одақ жасауға
барғанда тек өз пайдаларын, қазақ еңбеккеріне өз билігін нығайту ... деп ... ... әрі А. ... ... ... ... кезеңдерін, оның
проблемаларын, атап айтқанда, Қазақстан тарихына қатысты «ең аз ... ... ... ... Осы ... пайдалана отырып, -
деп жазады ол, - кеңес ғалымы М.П.Вяткин XVIII ғасырдың басында қазақтардың
еңбекші бұқара үшін ... да ауыр ... ... Жоңғарияға бағынудан
гөрі неғұрлым перспективалы орыс бодандығын таңдаудын қиын жағдайында ... ... ... бұл тұжырымның көпке шыдамағанын керсеткенімен, өз
сынының өткір жүзін нақ ... ... ... ... А. ... ... деп ... «Қазақ жүздерінің билігі Жәнібек
ханны (1460-1480) мұрагерлерінің қолында болды; Ұлы орда мен Орта ... ... ұлы ... (Dzadig) ... Кіші ... Жәнібектің кіші ұлы
Өзектің (Osek) ұрпақтары биледі... Әбілқайыр қазақ хандарының ... ... кіші ... шыққан, бұл оның ... ... ... ... жеке ... ... мен ықпалды феодалдық ... ... ... ... ... карсы күресте Әбілқайыр өзінің
осындай артықшылықтары бар екенін ... Ол Кіші ... аса ... ... ... батырмен, Есет батырмен жөне Жәнібек батырмен ... ... ... шығуына жәрдемдескен, Боджер атаған мән-
жайлар өмір шындығына қайшы ... ... ... ... алқасының тілмашы
А.И.Тевкелев Әбілқайыр туралы былай дейді: ол «сол орданың (Кіші жүздің.)
ең үлкен билігін өз ... ... ... ... ... ... ... Ұ.М.И.-дың (Ұлы Мәртебелі Императордың)
қамкорлық жасауын өтінді, сол арқылы қырғыз-қайсақ ордасында ... ... ... өзі ... өз тегінің мұрагерлерін сол хандықта орнықтыру ниетін
көздеді». Әбілқайырдың Ресей көмегіне сүйеніп, жоңғарларды жеңуге ұмтылуы,
деп санайды Боджер, 1731 ... ант ... әкеп ... ... ... болған
жоқ. Ол өз тезисін 1731 жылға ... ... үшін ... ... және ... ... қосылуына оның бірінші себеп бола
алмағанымен растауға тырысады. Қазақтардың Әбілқайыр ... ... — деп ... ... — 1730 жылы ... ... ... Бірақ одан кейін не ... ... 1730 ... ... орыс ... ... барып, «Ресей бодандығына қабылдауды
ресми ... ... ... жіберді. Жоңғарларды жапыра
жеңгеннен кейін оны осындай қадам жасауға итермелеген не? А. Боджер өзінің
сұрағына ... деп ... ... ... мен ... ... билік
басындағылары арасындағы өзара араздықтың кайта тұтанып, оның қазақтардың
жіктелуіне әкеп соғуы ең ... ... ... ... Әбілқайыр шайқаста
шыққан даңқы мен ықпалды Бөгенбай, Есет және ... ... ... де ... ... жету, қазақтың ұлы ханы болу және Сыр өңірі қалаларын
қайтарып алу үшін жеткіліксіз ... ... ... ... ... ол ... сырт жердің, Ресейдің көмегімен ғана жүзеге асыра аламын деп
санаған». Әбілқайырдың бұл ... ... үшін ... ... ... ... Ресей бодандары — башқұрттардың, еділ қалмақтарының, жайық және
сібір қазақтарының басты қауіп төндіруімен де шындыққа саятын. ... ... ... ... ... ... ... бір жаңалык енгізген тұжырымдары нақосы дәлелдерге негізделген.
«Фактілер қазақ халкының Ресей бодандығын ... ... ... - деп ... ... - ... ең ... өзінің саяси
өзімшілдігін басшылыққа алған... және оның ... бір ... ... ... ... орыстардан көмек алу деп
көрсетуге болады».
Американдық Орта Азия ... М. ... ... ... ... «абсолютті қайырымдылық» салтанат құрды деп пайымдайды. Оған
сәйкес Қазақстан тарихы қазақ ғалымдары да қол қоюға тиіс ... ... ... ... 1) Қазақстанның Ресейге қосылуы қазақ халқынын
ең әйгілі және көреген өкілдері XVI ғасырдан бастап көздеген ... ... ... бірігу қазақтарды Шығыстың варварлық мемлекеттерінің құлдыққа
салуына жол бермеді және оларды барлық азиялық ... ... ... ... ... 3) Қазақстанды Ресейдің
аннекциялауы оның жерін Қытай, Ресей және ... ... ... ... ... ... жол ашты. 4) Қазақтарда бүкіл тарихы
бойында өзінің ұлтгық мемлекеттігі болған жоқ, ... ... ... ... ... кеңестік режим ғана осындай мүмкіндік
берді.
Шетелдік ... ... ... ... күресіне
марксист тарихшылардың таптық көзқарасының келешегі жоқ екенін көрсетеді,
атап ... мұны ... ... ... ... ... ... көтерілісшілеріне, сондай-ақ 1917 жылы өз жеріне қайтып оралған
босқындарға қарсы шыққаны дәлелдейді.
Неміс тарихшысы А. Каппелер 1916 ... ... ... ... ... ... ... оның Қазақстандағы жер мәселесін де
түгелімен славян қоныстанушыларының мүдделерін ... ... ... ... ... ... ... көтеріліс барысында 100
мыңнан астам ... мен ... қаза ... ... адамдар Шығыс
Түркістанға эмиграцияға кетуге мәжбүр болған.
Кеңестік ... ... деп ... таққандарды қоса
алғанда, қазақтардың барлық бой көрсетулері,-деп атап көрсетеді М. Олкотт,
— отаршылдыққа қарсы, ұлт-азаттық сипатта болды. ... 1916 ... ... ... және діни ... ... ... азат ете
алмайтынына олардың көзін жеткізді. Сондықтан ... ... ... сол ... ... көсем сөзшілер мен ақындардан тұратын ... ... ... қорғай алатын жаңа қазақ көшбасшыларының туы
астына тұруға ... ... ... ... ... ХІХ - ХХ ... басында
Қазақстанның көптеген аудандарында егіншіліктің таралуы туралы мәліметтер
бар. «Қазақтардың бір бөлігі көшпелі тұрмыс ... ... ... - деп көрсеткен Ж. Б. Пакье XIX ғасырдың 80-жылдарында, - Сырдарияны
бойлай орналасады да, бидай және ... да ... ... ... ... ғалым Н.А.Дингельштедт Қазақстанның ... ... ... ... туралы айтады К.Оланьон
«қазақтардың ерте ... бері ... ... тән ... ... ... туралы айта келіп, Қазақстанның солтүстік облыстарындағы ... және ... ... ... ... ... ... К. Оланьон мен басқалардың еңбектерінде Орталық және
Шығыс Қазақстандағы пайдалы казбалар мен тау-кен өнеркәсібінің ... ... ... ... ... айқын фактілерге қарамастан, ... ... ... ... «қазақтардың егіншілікке» және көшпеліліктен
басқа кәсіптің өзге ... «өте ... ... ... қате тезис
ұстанып келді.
Зертгеушілер көшпелі қоғамды бейне бір дербес әлеуметтік ... ... ... ... ... ... мен ... үрдісінің заңдары
билейді деп қарастырды (Р. Груссенің «көшпелілердің нақты ... ... ... А. Тойнбидің «шағын өркениет» тұжырымдамасы және баскалар).
XIX ғасырда көшпелі мал шаруашылығын ... ... ... ... деп ... оның ... ... бір жағынан тереңдеп түсіндіру Қазақстанға келіп кеткен ... ... ... ... ... ... ... көші-қон
тақырыбы неміс этнографтары Карл Нейманн, Фридрих Фурман, Вольфганг Кёниг,
француз этнографы Фредерик де Рокк және ... ... ... ... ... ... бастап, әсіресе американ тарихшылары ... ... ... ... ... ... мен ... өндіріс жүйесі, күнделікті тұрмысы мен мәдениеті біртұтас
дүние ретінде көрінетін күрделі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... ала отырып Э. Бэкон. оның ізінше Л.Крадер
көшпелі қоғамды ... ... ... ... ... ... оған
дәстүрлі қазақ номадизмін өзек етіп алды. Бұл орайда Э. Бэкон қазақтардың
көшпелі ... ... ... ... ретінде қарастырды, ал Л. Крадер
өзінің назарын көшпелілердің ... ... ... әлеуметтік ұйымдасуына, олардағы этногенездік ... ... ... ... ... ... ... Бэконның «Орыстар билігіндегі ортаазиялық халықтар: мәдени
өзгерістерді зерттеу» деген ... ... ... ұйымдастырылу
сипатына, мұрагерлік және мүліктік құқығына және тағы ... ... ... Ол ... үй ... ... өрнекті
әшекейдің, жиһаз сипаттары мен басқа да ... ... ... ... ... ... атап ... Крадердің «Монғол-түрік көшпелілерінің әлеуметгік ... ... ... ... ... ... салыстыра отырып
зерттеуге негізделген. Автор онда түрік-монғол халықтарының ... ... ... пен ... ... өзара
байланыстарды, қоғамдық катынастарды ... ... ... ... ... міндеті... көшпелі қоғамдардың нақты бір принциптерге
бағындырылған белгілі бір әлеуметтік және ... ... ... ... және экологиялық аймақтарда дамығанын көрсету».
Э. Бэкон мен Л. Крадердің методологиялық ... ... ... ... ... қарай көшпелі шаруашылық-мәдени үлгінің
этноинтеграциялық қызметі туралы идеяға жақын келді деген тұжырым жасауға
мүмкіндік береді. Ол ... ... Л. ... ... ... мен ... ... айналысатын басқа да түрік халықтары ... ... ... ... ... да ... ғылымында дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық
табиғатын анықтау проблемасында әр түрлі ... орын ... ... ол ... сипатта болды, қазақтарда жерге жеке меншік
болған жоқ деп санайды. Дж. Фокс-Холмстың мақаласына ... ... ... ... ... көмескі және бұлынғыр құрылымының өзін
маркстік терминологияның қатаң аясында көрсетуге» тырысты делінген. Ағылшын
кеңестанушыларының органы «Ортаазиялық шолуда» ... ... ... тарихнаманың кейбір қиыншылықтары» деген мақалада
В.Ф.Шахматовтың «Қазақ ... ... ... ... ... оның ... ... С.В.Юшков.
М. П.Вяткин, Т.М.Күлтелеев. Н. Г. Аполлова
еңбектерінің ... ... ... ... ... Рецензенттің пікірінше, аталған мақала ... ... ... бөлуді «өркениет деңгейіне және ... ... ... ... қолдануға тырысудың сипатты
мысалы болып табылады.
Йель университетінің ... ... ... ... құрылымы», неміс ғалымы X. Шленгердің «Қазақстанның әлеуметтік
құрылымындағы орыстар, әсіресе кеңес ... ... ... ... XIX—XX ... ... қазақ қоғамының әлеуметтік қүұрылымын
зерттеуте арналған, оларда ... ... ... ... ... ... байланысты проблемаларын кең ауқымы қозғалған.
Басқа тарихшылар да 1917 жылға дейінгі қазақ қоғамының патриархаттық,
тапсыз ... ... ... ... ... университетінің профессоры
В. Рязановски қазақтардың дағдылы құқығын зерттеп, қазақтардың әлеуметтік
қатынастарының негізінде рулық тәртіп ... ... ... және ... ... де рулық принииптерге негізделді деген тұжырымға келген. Оның
пікірінше, көшпелі қоғам жерге жеке меншікпен, таптармен және тап күресімен
сыйыспайды; қазақтарда жылжымайтын ... жеке ... ... ... ... өмір ... ... байланысты туындайды. М. Олкотт
қазақтарда жерді ... ... оны ... ... ғана орын алды ... ... ... еңбектерде дәстүрлі санаттармен (хандар,
сұлтандар, билер, төлеңгіттер, шаруалар және ... ... XIX ... — XX ... ... ... ... егінші-жатақтар сияқты
жаңа әлеуметтік санатгардың пайда болуы, мұның өзі көшпелі коғам мен ... ... ... ... ғылыми
тиянақтылығына күмән туғызғаны атап өтілді
Маркстік «көшпелі ... ... ... өздерінің
назарын мал саны ұдайы тез қарқынмен ... ... ... ... автономиялы шағын әлеуметтік ұжымдар ішінде табындарды жеке иемдену
мүмкіндігі және осыған байланысты іс жүзінде ірі мал ... ... ... ұлғайту қажеттігі үнемі арта түскеніне аударады.
Номадтар мен отырықшы егіншілер, көшпелі ... ... ... ... ... жалпы тарихи заңдылықтарын ... ... ең жаңа ... 1987 ... ... айында
Алматыда өткен кеңес-француз симпозиумында ... Онда ... Ж.П. ... атап ... Б. ... ... режимі» бірегей, көшпелі, феодализмге өтпелі жол ... ... ... өрістеген айтысқа назар аударды.
Симпозиум материалдары «екі тарихи-мәдени ареалдың ... ... ... ыкпалдар нысандары мен үлгілерінің алуан түрлі екенін»,
көшпелі қоғамдарда ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарих ғылымының басым
жақтарының бірі болып табылады. Бұл орайда Қазақстан ... ... ... ... тарихы ретінде ғана қарастыруға болмайды, ол көшпелі
және отырықшы өркениеттің өзара ыкпалының жемісі. ... ... ... отырықшылыққа көшу нысандары тұрғысында қарау көзделетін ... ... ... ... байланысты шетелдік жетекші ғалымдардыңм
әрбір өркениеттің өз ... ... ... ... ... ерекше саяси және экономикалық жүйелеріне қолдануға болмайтындығы
атап көрсетілетін еңбектері ерекше көңіл бөлуге лайық.
XVIII—XX ғасырдың басындағы Қазақстан ... ... ... ... ... жағынан оның ... ... ... патша өкіметінің Орта Азия аймағындағы отарлау саясатына және
қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысына байланысты саяси ... ... ... ... ... ... ... кезеңі
туралы Джон Кэстльдің «Күнделігінде» айтылады, ол Кіші ... ішкі ... ... ... ... ықпалды сұлтандарға, билер мен
батырларға, ... ... ... башқұрттармен, еділ
қалмақтарымен және Орынбор әкімшілігімен өзара қатынастарына назар аударған
Шетелдік нарративтік әдебиетте орыс ... Орта және Ұлы ... ... ... ... дала ... нығайтылған шептер мен
бекіністер салудың негізгі кезеңдері егжей-тегжейлі ... ... Дж. ... Ф. ... Л. ... Ю. ... Я. Мак-Гахан, X.
Стамм, Й. де ... және ... ... күнделіктер мен жолжазбалардың көпшілігі суреттелетін
оқиғаларды ... ... ... ... мен ... тұғындардан сұрау
арқылы олардың ізін суытпай жазып алған авторлар болып жатқан ... ой ... ... XIX ... ... ... бойлауға ұмтылған. Ресейдің Қазақстанға басып кіру себептерін олар
«I Петр заманынан бастап ... ... зор ... ... құруға
ұмтылысында», «олардың татарлар мен түріктерге дәстүрлі жаулығында»,
«жартылай ... ... ... заңдылыкқ пен тәртіп енгізу қажеттігінде»
және басқаларда деп білді
XIX ғасырдағы Ресейдің Орта ... жөне ... ... ... ... қорытындылаушы зерттеулердің авторлары -
Д. Бульджердің, А. Краусстың, Ф. Скрайнның ... ... ... ... XIX ғасырда батыс баспасөзінде әр ... ... «I ... ... деп ... ... ... түрде
ресімделген «орыстардың ежелгі агрессияшылдығы» туралы идеяларға
негізделген.
Бірқатар ... Кіші жүз ... ... ... ... ... ... көмек сұрауға мәжбүр еткен айқындаушы фактор
ретінде жоңғарлардың қауіп төндіруін және Ресейдің оларға башқұрттарды,
еділ ... мен ... ... ... ... саясатын көрсетеді. Бірақ
Лион университетінің профессоры Морис Куранның «ХҮІІ-ХYIII ғасырлардағы
Орталық ... ... ... ... ... ма?» деген
ерекше атап өтуге тұрарлық еңбегі мен ... ... ... ... ... ... қазақ жүздеріндегі саяси жағдай, бір
жағынан, Тәуке, Әбілқайыр, Нұралы, Абылай хандардын, екінші жағынан, ... ... ... ... ... ... ... тарихшылары барлық жерде дерлік Әбілқайырдың «айлакер» және
«атаққүмар» адам екендігі, яғни ... ... ... ... ... оның тез ... ... қойғандығынан, ханға Орынбор
әкімшілігі теліген мінездеме сипаттары ... атап ... ... ... ... халкының рухани және материалдық мәдениетін
зерттеу арнаулы зерттеуге нысана болған жоқ. ... XVIII-XX ... ... ... ... музыкалық және поэтикалық
жағынан дарындылығы туралы көптеген ... ... ... ... ... ... салма ақындар туралы үзінді
түріндегі мәліметтер, сәулет ескерткіштерінің (Ахмет Йасауи, Айша бибі,
Қарахан және ... ... ... бар. ... ... ... ... стильдік ерекшеліктері мен
құрылымын зерттеуге көңіл бөлді, «қошқар мүйіз», ... ... және ... осы ... ... үлгілерінің таралғандығы көрсетілді. Шаруашылық-
тұрмыстық мақсаттағы ... ... ... ... ыңғайлылығы
туралы айта келіп, ... киіз үй ... ... ... оны ... элементтер таңдаған кездегі көркемдік
талғамы жоғары екенін атап ... ... ... өміріне
бейімделуі міндеттерін іс жүзінде шешу мағынасында... киіз үйдің ... деп ... ... - ... өнер ... ... табылады».
Зерттеушілер қазақ халқының дәстүрлі мәдениетімен қатар, орыс мәдениеті
мен білімінің казақ коғамына ыкпалы туралы ... ... ден ... ... д'Анкос 1867-1917 жылдардағы Түркістандағы мектеп ісіне арнайы
талдау жасап, ... ... ... оң ... мен ... атап өткен.
Жан Соссе, Стэфен Бланк және басқа авторлар XIX—XX ғасырдың басында
Қазақстанда ... ... беру ісі ... ауқымын нақты зерттеу
негізінде патша өкіметінің бұл саладағы саясаты сайып ... ... ... тумай жатып тұншықтыру жолымен орыстандыру мақсатын
көздеді деген тұжырымға келген. Бұл орайда оларды орыс ... ... ... ... ... орыстың православиелік шіркеуі мен
Н. Ильминскийдін ... ... ... рөл ... ... ... халықтарына білім беру жүйесінің ... ... ... Колумбия университетінде докторлық диссертация
корғаған Изабель Крайндлер оның Ы. Алтынсариннің ... ... ... ... ... мақсатына қарамастан, қазақтарды ұлтгық
оятуға әсер еткенін атап ... ... ... ... ... ... «батысқа бой
үру» және «жаңғырту» тұжырымдамасы ... ... ... Э.
Каррен д' Анкостың, Э. ... Р. ... бұл ... ... аса көрнекті ағартушылары Ш. Уәлиханов пен А. Кұнанбаев тұрды деп
санауы орынды.
Еуропада Ш. ... ... ... ... ... ... 60-жылдарында пайда болды. Немістің 1862 ... ... ... ... мұрағатында» ағылшын тарихшылары Д. және Р. ... ... Г. ... Г. ... 1860-70 ... ... оның ... ... ... хабарланған.
Францияда ғалымның ғылыми мұрасының ... ... ... ... ... Э. ... Э. ... Шарль-Эжен де Уйфальви, Д.деРэн және
баскалар шығармаларында айтылды.
Қазақтың ұлы ... және ... А. ... есімін батыс дүниесіне
американ көсемсөзшісі және саяхатшысы Джордж Кеннан тұңғыш рет таныстырды,
ол өзінің 1885-86 ... ... ... ... сапарында Омбыда, Семейде
және басқа қалаларда болған еді.
Батыстың қазіргі тарихнамасында Ш. ... пен А. ... ... ... ... ... ... зерттеулер
бар.
Мезгілсіз кайтыс болуына қарамастан, - деп ... С. ... ... ... еңбектері мен оның философиялық көзқарастары ... ... ... ... ... зор ықпал
етті; оның ағарту, теңдік және әділеттілік қажет екеніне, оған қол жеткізу
жолындағы сенімін қазақтардың одан кейінгі ... ... ... ... Абай мен педагог Алтынсарин» бөлісті. Американ ... Абай ... үшін ... білім беруге іргетас ана тілінде
оқыту болуға тиіс деп санаған.
М. Олкотт былай деп ... Ш. ... пен Ы. ... А. Қүнанбаев орыстардың Қазақстандағы отаршылдық үстемдігіне
неғұрлым сыншыл көзқараста болған.
XIX ғасырдың аяғы - XX ғасырдың ... ... ... тілі мен ... ... ... ... — деп атап көрсетеді ол, -
қазақ зиялыларының жаңа ұрпағы ... ... ол ... ... ... ... қана қоймай, сонымен қатар оны өзгертуге
ұмтылды.
Өз халқын ояту жөнінде қазақ ағартушыларының алдыңғы ... ... ... ... М. ... Ә. Бөкейханов, X. Досмұхамедов және басқалар
жалғастырды, А. Беннигсеннің, Ш. ... М. ... ... ... ... ... «қазақылық»
(«The Kasakhness») принципіне бет-бұру жатты.
2. Шет елдердегі Қазақстанды зерттеу орталықтары.
2.1. 1919 жылы Стэнфорд университетінің ... ... ... ... ... ... қаласында орналасқан. Институттың басты
мақсаты - "К. Маркс ілімдерінің зияндылығын ғылыми түрғыда дәлелдеу". Кейін
институт ... ... мен ... ... Кеңес Одағының
келешекте ыдырау мүмкіндігі мәселесімен де айналысты. "Кеңестердің бейорыс
ұлттары" ... ... ... ... Брил ... ... ... жарық көрді [1. 511 - б].
Институт кітапханасының "Орыс жинағы" дейтін қорында 1917-1924 және 1938-
1941 жылдардағы Кеңес Одағының ... ... ... бар 120 мың ... ... ... ішінен Семей, Ақмола, Қостанай губерниялық
газеттерінің тігінділерін және ... да ... ... ... ... орта есеппен әрқилы тақырыптарға ... ... ... ... Бұл ... әр кезеңдерде орыстың кадеттік және
монархиялық партияларының өкілдері С. Пассони, А. Керенский, ... А. ... Р. ... Н. ... қызмет істегенін атап өту қажет
Гарвард үниверситеті. Массачусетс штатының Кембридж ... ... 1948 жылы ... Орыс ... ... ... Бұл университетте
Ресей империясы мен оның құрамына енген халықтарды зерттеуді жолға койған
Арчибальд Кулидж ... Ол ... ... Петербургте американ
елшілігінің хатшысы болған кезінде XIX ... 70-ші ... ... Түркістан және қазақ даласы жайлы материалдар жинақтау, зерттеу
ісін әрі қарай жалғастырды. Мұнда 50-ші жылдары Орта Азия мен ... ... ... ... ... олар ... және кеңес
тарихы, коммунизм тарихы", "Кеңес мемлекетінің саясаты және қызмет ... ... ... ... ... ... ... түркітанушы А. В. Велиди Тоғанның
қызы Исан Тоған докторлық ... ... және өзі ... ... Оның ... ... төрт бөлімнен тұрады: 1) Ұлы ... ... ... ... 2) Моңғол кезеңі; 3) Шығыс әйелдері; 4) XIX
ғасырдағы Азия өркениетінің тарихы. Жалпы АҚШ-та Кеңес ... ... Орта Азия ... ... ... ... 50-ге жуық
орталықтар бар. Бұл тақырып бойынша ... ... мен ... жасайтын жоғары оку орындарының қатарына Нью-Йорк, Пенсильвания,
Иллинойс, Чикаго, Онтүстік Калифорния, ... ... ... ... (Мэдисон қаласы). Орта Азия мен ... ... мен ... ... ... ... ... Мұнда бірнеше маңызды түркітану конгрестері өткізілді. ... 1988 жылы ... ... қоғам қайраткері Олжас Сүлейменов түркі-
руникалық ... ... ... ... ... ... ... соңғы конгресте Шоқан Уәлихановтың ... ... ... ... ... ... ұлы қазақ ғалымы жөніндегі батыс
мамандарының кейбір қате пікірлеріне тойтарыс берді.
Принстон университеті. Осы оқу орны ... ... ... ... ... ... Г. Массельдің "Пролетарлық қойыртпақ:
1919-1929 жылдардағы ... Орта ... ... ... және
революциялық стратегия" деген іргелі еңбегі жарық көрді.
Каролина штаты университеті мен Дьюк университеті. Осы оқу орындарының
бірлескен ... ... ... Л. ... "Ұлы достық. Кеңес
тарихшылары орыстан өзге ұлттар туралы" атгы ... ... ... ... ... ... Түпдоғанның айтуына
қарағанда, қазақ халқының тарихы мен мәдениеті жайлы материалдар ... ... ... ... ... ... және басқа басылымдарда жиі жарияланатын көрінеді.
2.2. Ұлыбританияда Орта Азия мен Қазақстанды зерттеу ісі ... ... XIX ... екінші жартысынан былай қарай
Лондонда Орта Азия мен Қазақстанды ... ... ... ... ... ... бастады.
XX ғасырдың 80-ші жылдарының бас кезінде Орта Азияны зерттейтін тағы бір
қоғам құрылды. Бұл қоғам патшалық Ресей мен Кеңес ... ... ... ... ... мен қоғамдық қозғалыстар тарихы,
ұлттық интеллигенция және іслам дінінің ... ... ... рөлі ... бірқатар еңбектер басып шығарды. Олардың ішінде
Кеңес өкіметі тыйым салған ... да бар: "М. С. ... ... 1984); ... ... ... ... 1917-1920 жылдар. " (Оксфорд, 1985); "Ә. Бөкейханов, М. ... ... Т. ... (Оксфорд, 1985); П. Г. Галузо "Түркістан -
отар" ... 1986); ... ... ... ... ... ... (Оксфорд, 1987); Т. Рысқүлов және Г. Г. Бройдт. "Қазақтар ... 1916 ... ... ... 1989); ... ... ... үстемдігі түсында" (Оксфорд, 1986).
Германияда Ресей империясының құрамындағы түркі тілдес ... ... тек XX ... бас кезінде ғана қолға алына бастады.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бонн университетінің жанынан Орта ... ... мен ... ... ... үйымдастырылды, ал
20-шы жылдары ... ... ... ... ... жүмысқа
кірісті. Өкінішке қарай, 30-шы жылдары билік басына фашистердің келуіне
байланысты ... ... ... ... ... ... және ... университеттерінің профессоры, Германиядағы Шығыс
мәселелерін ғылыми тұрғыда зерттеудің негізін қалаушылардың бірі Бертольд
Шпулер "Исламның кембридждік ... ... ... ХҮІ ... ... алушылығына дейін" очерктерінің авторы болып табылады.
Бұл тұрғыда профессор Герхард фон Менденің ... ... атап ... Ол Баймырза Хайттың ғылыми жетекшісі болған. Б. Хайттың 1942 ... ... ... қажыр-қайрат көрсеткені де белгілі. Соғыстан
кейін Б. Хайт ... фон ... ... арқасында Мюнхен
университетін аяқтап (1947-1950 ж. ж.) және "Қоқандық, Алашордалық ... ... ... диссертация қорғады. Ол сондай-ақ 50-60-шы
жылдары "Түркістан XX ғасырда" (1956); "Түркістан: ... ... (1962); ... ... ... және ... (1965); ... ислам" (1965) еңбектерін жариялады.
Германияда сонымен бірге Шығысты ... ... ... ... ... ... ... Мюнхендегі Шығыс Еуропа институты, 1952 ж.
Шығысты және халықаралық ... ... ... ... 1961 ж. Геттинген жұмысшы тобы, 1946 ж. Шығыс және Оңтүстік-Шығыс
Еуропаны ... ... 1975 ж. ... ... ... мен
әдебиетті зерттеу орталығы, 1982.
Францияда 1822 жылдан бері Азиялық қоғам жұмыс істеп келеді. 1923 ... ... ... ... ... ал 1935 жылы ... ... қоғамының халықаралық қатынастарды зерттеу жөніндегі
орталығы ұйымдастырылды. Орта Азия мен ... ... ... ... Э. ... д' ... ... етті. Онымен бірге бұл салада Ш.
Лемерсье ... А. ... Б. ... В. ... Ги Имер және ... еңбек етіп келеді [1. 513 - б].
Швецияда қазақтар тарихын ... И. ... М. ... Л.
Юханссон, Я. Делленбрайдт айналысады. Бұл ғалымдар қазақ ... ... ... табыстарға жетті.
Финляндияда шығыс елдерін, олардың ішінде Орта Азия мен Қазақстанды
зерттеу жөніндегі ғылыми ... П. ... ... ... ... Ал Гельсингфорс университетінде алтаистика мен
түркітану кафедрасы бар.
Дания. ... ... ... ... қаласындағы Халықаралық зерттеу
орталығы жанындағы Шығысты және Батысты зерттеу институтын атауға болады.
Дат ... Ева ... Иенс ... ... Юргенсон
Орта Азия мен Қазақстанның ... және ... ... ... ... ... ... тобы" дейтін
жаңа арнайы ғылыми орталық ұйымдастырылған.
Норвегияда 1990 жылы ... мен ... ... жөніндегі
халықаралық семинар-симпозиум болып өтіп, онда Халифа ... ... ... ... ... туралы баяндама жасады.
Түркияда Орта Азия мен Қазақстанды зерттейтін ірі орталықтар орналасқан.
Солардың бірі - Стамбұл университеті ... ... ... 1983 жылы Т. Қоғаоғлы Колумбия университетінде "Орта ... ... ... ... ... ... ... қазақ және
өзбек көркем әдебиеті" деген тақырыпта диссертация қорғады. Профессор Н.
Давлеттің "Ресейдегі түркі халықтарының ұлттық тәуелсіздік үшін ... ... ... монографиясы да казақ тіліне аударуды ... ... ... XVIII ... 20 – ... бастап қазақ жеріне келген орыс
және батыс саяхатшылары.
3.1. ХҮIII ... 20-шы ... ... ... ... еміне, ентелей
енген орыстарға ілесіп батыс саяхатшылары, көпестері мен ... ... ... ... ... ... Кіші жүз ... тарихы мен
этнографиясын зерттеуге аса зор үлес қосқан, 1735-1737 жылдары Орынбор
экспедициясының құрамында орыс ... ... ... ... Джон
Кэстльді ерекше атап өткен жөн.. Д. Кэстльдің баяндауымен жазылған және
суреттерімен мол өрнектелген ... ... ... ... ... тарихының
материалдары" атты жинаққа қосымша ретінде 1784 жылы ... ... ... күнделігінде суретші қазақтардың тіршілігі мен түрмысынан өте құнды
материалдар жинақтап, оларды суреттермен ... ... Онда ... ... ... бұл жағдайға ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс салты,
шаруашылығы, Орта Азия халықтарымен сауда, материалдық және рухани ... ... ... ... ... ... бойлы, қара шашты, өткір жанарлы, денсаулығы
мықты да төзімді, ... ... ... ... ... ... оның Орынборда орыстарда аманат ... ұлы ... ... ... ... ... ... мен билер
жайлы қызықты мәліметтер қалдырған. Күнделік Джон Кэстльдің 13 суретімен
жабдықталған, олардың ... ... хан, ... ... ... сұлтанның
суреттері, сондай-ақ көшпенділер тіршілігінің көріністері — жайлауға көшу,
қазақтардың салт-ғұрып, дәстүрлері бейнеленген.
Қазақтар және Орта Азиядағы басқа да ... ... ... ... ... де ... (1721-1800) "Ғұндардың, түріктердің,
моңғолдардың және өзге батыс татарларының ерте ... ... ... ... ғалым бұл еңбегінде ғұндарды түркі тілдес халықтармен
туыс деп көрсетеді. Сонымен қоса ол ... Орта ... ең көне де ... ... қояды [1. 502 б].
Қазақтар турасында Франция академиясының профессоры А. Жарри де ... деп ... ... ... бұл ... білімді болған... Ислам дінін
қабылдағаннан кейін жоғалтып алған ... өзге ... ... ... Обь ... мен ... аралығында табылған таңбаларға (Орхон-
Енисей жазбасы) өте ұқсас өз әліппелері болыпты. Қырғыз (қазақ) тілі -
түркі ... ... ең ... ... ... мен ... жарық көрген шығармалардың
ішінен ағылшын суретшісі Томас Уитлам Аткинсонды атап ... жөн. ... ... ... моральдық қасиеттері, олардың ақын сөзіне
деген іңкәрлігі, дала жырауларының абыройлылығы жайлы үзінді келтірейік:
"Өткен замандағы батырлық ... мына ... ... ... ыкылас
қоя тыңдағандары сондай, тіпті кезінде Гомер де тап ... ... ... ... ... ... ... арасындағы Гомердің
абыройынан кем түспейді. Бастапқыда таулар мен далалардың сұлулығы, казақ
сәйгүліктері жайлы ... ... ... ... ал ... туралы жыр жолдары төгілгенде олардың келбеті өзгеріп сала берді.
Тіпті кейбіреулері орындарынан атып тұрып, ... ... ... жоқ ... өз ... жан дүниелерін баурап алар күші
осындай. Оның шабытты өлендерін мен үзақ тыңдадым".
Американ дипломаты Юджин Скайлер де қазақтарға үлкен ... ... ... өзге ... ... бейне бір бала
мінезділігімен ерекшеленеді. ... өте ... ... ... ... ... көрмеуге ешқандай шамаң қалмайды. Орта
Азияның барлық ... ... өзге ... ... ... тұрғыда жоғары жатқандықтары жайлы ой түйеді".
Осы уақытқа ... ... ... ... ... енбей келе жатқан
шығыстанушы О. Прицактың ... ... өмір ... ... мен олардың тайпалық құрылымы жөніндегі ізденістері ерекше
тоқталуды қажет етеді. Бұл түрғыда оның орта ... ... ... ... айрықша маңызды. Прицак қараханидтер, ... ... ... ... ... деректер келтіреді.
Мәселен бұл кітабында автор қараханидтердің саяси тарихына және бұл
тақырыптың ... ... ... ... ... "Мұндай
зерттеудің қажеттігі, - деп көрсетті Прицак, -бұрынғы еуропалық ғалымдар,
олардың ішінде орыстар да, осы ... ... ... ... ... келді. Олар назарларын негізінде саманидтер ... ... ... елдеріне бөледі де, ал қараханидтер
мемлекетіне мұсылман әлемінің шеткергі аймағы, ... ... ... ... Ал сайып келгенде қараханидтер мемлекеті көне түркілер мен ұйғырлар
көшпенді империясының құқықты мұрагері болып табылады".
Қазақстанның ... ... ... тарихы мен мәдениеті де шетел
ғалымдарының назарынан тыс қалмады. Оның ішінде ерекше көңіл ... ... ... ... қазақ даласының отарлануы,
Ресейдің Ұлы Петрден кейінгі кезеңдегі империялық саясаты. У. ... ... Э. Росс және тағы ... ... бұл ... А. ... ... Ф. Гольчевский, П. Хопхрик жалғастырды.
Ресеймен шекаралас аз халықтарды ... ... ... рөл ... ... жерінде отаршылдық тәртіптің қарулы сақшысы болған ... ... ... казактарының қандыбалақ тарихының жылнамасы іспеттес
американ профессоры Роберт Макнилдің ... мен ... ... ... ... ғалымы Альберт Ситонның "Далалардың аттылы адамдары және
казактар: олардың тарихы" деген еңбектері қазақ тіліне тез ... ... ... ... Бүл кітаптардың авторлары Қазан төңкерісіне дейінгі
орыс және шетел тарихнамасының, сондай-ақ мерзімді баспасөздің ... ... ... ... және ... дүниежүзілік соғыстары
аралығында патша өкіметінің ... ... өз ... ... ... суреттейді. Жалпы казактар мәселесінің ауқым-ауқым
шиеленісіп отыруына байланысты бұл тақырып ... ... ... ... ... ең ... нулы, атып алар аңы, сүзіп жер балығы ... ... мен орыс ... ... орнықты да, қазақтар болса шөл-
шөлейтті далаларға ығыстырылды. Бүл жөнінде американ ... ... ... ... ... Қазақстанды отарлауы" деген
тақырыпта докторлық диссертация қорғауы назар аударарлық.
Кеңес ... ... ... ... батыс тарихнамада
зерттелген негізгі мәселелері осында Кеңес өкіметінің ... және ... ... ... мен әдістері, қазақ халқының өзінің ұлттық
тәуелсіздігі үшін күресі сияқты тақырыптарды қамтиды. Батыс әлемінде жарық
көрген ... ... ... ... мен ... даласында Кеңес
өкіметі зорлықпен орнатылғаны және оған ... ... ... ... ... азын-аулақ өкілдері болмаса, қатыспағандығы,
бейтарап қалғандығы айтылады. ... ... ... ... 20-шы
жылдарында жарық көрген француз тарихшысы Ж. ... ... [1. 504 - ... жылдың қарсаңында, - деп жазады американдық автор А. Барк "1917-
1928 жылдардағы Түркістандағы ... ... ... - марксистер
Түркістанды әлеуметтік революция жүргізуге ең қолайсыз аймақ деп санаған".
Қазақстанда орнаған пролетариат диктатурасының отаршылдық сипат алғаны Р.
Пирс, М. ... А. ... ... ... Д. ... М. ... Суни және ... еңбектерінде нанымды баяндалған. Қазақ қоғамының
күн ... ... ... ... мәселелері тұрды. Орыс қоғамындағы
әлеуметтік қайшылықтарды қазақ қоғамына күштеп ... ... - ... -құдайға қарсы қою әрекеттері қазақ еліне зор қайғы-касірет әкелді.
Американ ғалымы Р. ... "1917 жылы ... ... ... ... Оның біріншісі этнографиялық жағынан алғанда орыс
жерінде орын алған, ең ... ... ... ... ... ... орыс ... да. ал екіншісі - этнографиялық жағынан орыстарға
қарамайтын жерлердегі каналған халықтардың орыстарды өз ... ... ... ... ... ... болды"- деуі қазіргі
кезеңнің талаптарымен астасып жатқан ... ... де ... ... ... Орыстардың мұндай
"сыйымсыздығының" түп тамырын кезінде А. К. ... дөп ... ... "Бір ... ... - деп ... еді ол, - ... адамзат іспеттес
Еуропа топырағынан нәр алады. Бұл Русьтегі ізгілік. ар-ождан, азаттық
идеялары туралы түсінік Батыстағы түсінікпен ... ... ... ... бар. Ол - қараңғы орман Русі, тайганың Русі. хайуандық Русь, жанкешті
Русь, моңғол-татарлар Русі. Осы екінші Русь қатыгездік пен ... ... ... Киев Русі ... ... ... болды, ал Мәскеу
болса Еуропаны үзақ уақытқа ... ... ... болып қала берді".
Азамат соғысы барысында жергілікті халықтың еркімен құрылған, ... ... ... ... ... Кеңес билігі орнады.
"Пролетариат диктатурасы" көп ұзамай ... ... ... да, ... да ... халқының тәуелсіз мемлекеті болуын ... ... ... ... алу, одан ... 20-30- ... алапат
аштық, зиялы қауымын куғындау біртұтас халықтың тоз-тоз болуына, жаппай
эмиграцияға киліктірді. ... ... ... ... ... ... "Қайғылы құрбан" деген еңбегінде екі-ақ сөзбен - "қазақтар
трагедиясы" деп дәл берілген.
Ал ағылшын ... О. ... ... ... Орта ... ... және ... деген еңбегінде былай деп жазады: "Зорлап
отырықшыландыру, көшпенді қазақтарды зауыттар мен фабриктер жүмысшыларына
немесе ... қалт ... ... ... ... -
Кремль ресми саясатының өзегі болды".
Шетелдік баспасөзде Қазақстандағы 30 - жылдардағы ашаршылықта адам шығыны
қаншалықты болғаны жайлы ... әлі де ... ... ... ... "Үлы террор" деген кітабында Одақ бойынша 10 миллион, ал өзге бір
еңбегінде 14, 5 миллион адамның опат ... ... Бұл ... ... асып ... ... де ... жылдың жазында өткен партияның ХҮІ съезінде И. Сталин: "Халықтың жыл
сайынғы өсімі 3 миллионға ... деп ... Ал ХҮІІ ... ... ... ... 160 ... болғандығы хабарланды. Ең
бергі есеп бойынша, екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Одақта халық саны
190 миллионға жетуі керек екен, ... 1939 ... ... ... бұл цифр 170 миллионды ғана құрады. Сонымен, жаппай репрессия,
ұжымдастыру кезіндегі аштық, Сталиннің басқа да "шүғыл ... ... 20 ... ... ... ... қүрбан болғанын көреміз. Егер бұл
сұмдық цифрды үлттарға шақсақ, ең ауыр соққыға қазақтар душар болған. Р.
Конквестің, американ ... М. ... және ... ... ... ... ... мәліметтерді салғастырғанда 1931-
1933 жылдар аралығының өзінде қазақтардың саны 40-50 пайыз ойсыраған. Бүл
-2 миллион халқы бар бір ... ... ... ... ... жылдары Қазақстанда орын алған әлеуметтік-экономикалық
өзгерістер мен ... ... ... ... кеңестік отаршылдық
саясаттың жаңа беттері ретінде суреттеледі. Оның түпкі мақсаты - ... ... орыс және ... да славян халықтарын кең
аукымда көшіріп әкелу. Сонымен катар балабақшаларда, мектептерде, жоғары
оқу ... ... ... ... іс ... ... ... шек қою, халықтың этностық біртұтастығын жою ... ... ... деп ... Мысалы, тың және тыңайған жерлерді
игеруді Лондон университетінің профессорлары М. ... Р. ... ... ... ... Дж. ... мен ... да батыс
ғалымдары Столыпин реформасының жалғасы ретінде қарастырады.
Шетел зерттеушілері орыстандырудың ... ... ... бұл саясаттың
Ресей империясының Кеңес империясына ұстатқан аманаты ретінде жалғасып келе
жатканына баса назар аударады. Бұл пікірді ... ... мен ... ... соңғылардың орыстарға деген ықыласын аударудың
бірден-бір жолы орыс тілі мен мәдениетін оларға күштеп ... сол ... ... ... деп ... ... ... дінінің жанқияр уағызшысы әрі табанды
ұлтшыл Ы. А. Ильминский де бұған сеніп бақты және бұл ... ... ... шаруа тындырды. Қазақ даласында мектептер мен баска ... ... орыс ... ... осы ... ... ... хақ.
1905-1907 жылдардағы революция кезінде, деп жалғастырады ойын Р. Пирс,
Орта Азия ... ... ... ... ... ... шет калды. Ресейдегі саяси дағдарыс өзінің бағынышты тағдырына
көнбістікпен қараған сауатсыз ... ... ... ... ... - ... ... карсы соғыс) жариялау арқылы және
осындай күрделі жағдайды пайдаланып, орыс езгісінен құтылуға да ... ... ... Э. ... ... ... әсіресе діни түрғыда Орта Азия мен Кавказ халықтарынан қашанда
жоғары тұрмыз деп есептеді" - деп жазды.
Орыстар тарапынан орын ... ... ... ... ... мен Орта Азиядағы барлық жоғары басшылықты өз қолдарында
ұстауынан, сонымен қатар ... ... ... ... ... түсуге
бағытталған атып-асу, куғын-сүргінге салу шараларынан айқын көрініс тапты.
1916 жылы ... ... ... ... жендеттеріне "Орыс солдаты
етігінің тақасы мыңдаған жергілікті қаңғыбастардың өмірінен ... ... ... нұсқау берді.
Егемендік пен жариялылықтың арқасында соңғы жылдары бұрын тиым ... ... түсе ... ... ... ... 1991 жылы Қарағанды облыстық орыс тілді газетінде осы өңірдегі ... ... ... бірі Э. ... ... “Russian and
Nomad’, яғни "Орыстар мен көшпенділер" деген 1916 жылы Нью-Йоркте жарық
көрген ... кең ... ... он екі ... ... ... авторы - ағылшын-француз алпауыттарының "Спасск мыс кендері"
акционерлік қоғамында бас өкілі болып, 1902 жылдан 1908 жылға дейін жұмыс
істеген. Нельсон Фелл өз ... орыс ... ... мен
рудниктерді қалай сатып алғандығын, жергілікті ... және ... ... қазақтармен кандай карым-катынаста болғандығын
қызықты баяндайды. Алпауыттар өкілі ... ... ... көшпенді
тұрмысын, әдет-ғүрыптарын әдептілікпен жылы баян етеді. Оның ... ... ... ... ... ... бет ... ретіндегі
арнауынан-ақ көрініп тұр.
Кейінгі концессионер, жарылқаушыларға қарағанда ... Фелл орыс ... ... ... де ... ... Өйткені кейбір мәліметтерге
қарағанда "Бай" Нельсон ... ... ... аңыз әңгімелерм мен
өлеңдерін ағылшын тіліне аударып, Лондон мен ... ... ... бірі — ... әні" аталмыш кітапқа
енгізілген.
Кітап римше ... ... 17 бет ... және 200 бет ... ... Естеліктерде қазақ сахарасының тұрмыс-тіршілігі жоғары
сапалы 45 фотосуретпен бейнеленген.
Әрине, автор оқиғаларды өз пайымдауы ... ... ... ... тырысқан. Сондықтан кітаптың көп жыл бойы ... ... ... ... қалыптастыруға кері әсер етпей қоймады. Мәселен, Фелл
мырза Қарағанды, Спасск, Өспен руднигі жүмысшыларының 1905 жылғы ереуілі
туралы бағалы мағлұматтар ... ... ... Н. ... кітабы әлі күнге дейін зерттеушілердің ... тыс ... ... ... соңы мен XX ... ... ... тарихы алуан
тағдырлы сипаттағы оқиғаларға толы. 1730 – 1770 ... ... ... бөлігі Ресей империясының басшылық рөлін ресми түрде
таныды. Бұл Қазақстанды өз тәуелсіздігінен, мемлекеттігінен айырылуына әкеп
соқтырып, шын мәнінде отарға ... ... ... ... ... ... (XVIII – XX ... ең көкейтесті жақтары
зерттеушілер назарынан тысқары қалмады. Осынау қиын – қыстау ... ... ... және орыс ... әр ... зерттеулер жүргізген. Енді
осының бәрі бүгінгі таңда тарихи өткен кезеңге объективті түрде ... ... ... ... ... ... ... бір қырынан ғана емес, жан – ... ... ... Атап ... ... ... ұзақ ... созылған өзара қатынастарының, оның даму барысын,
сипатын ашып берді; ... ... ... ... ... ... ... отарлауын зерттеу проблемаларына; XIX ғасырдағы
қазақ қоғамының әлеуметтік – экономикалық және ... ... ... ... ... ... қарсы ұлт – азаттық
күресін зерттеу; 1916 – 1917 ... ұлт – ... ... осы ... көптеген тақырыпта зерттеу жұмыстарын жүргізген.
Аталмыш ғалымдардың қомақты еңбектері ... ... ... ... ... ... ... –түпкірінде көптеген ғылыми
қоғамдар, облыстық статистикалық комитеттер, географиялық қоғамның
бөлімдері ... ... ... ... ... ... ғылыми қоғамдардың дамуы
көптеген қазақ ... ... әсер ... Олар ... озық идеяларын қабылдап, саяси жер аударылғандардың ғылыми
көзқарастарымен және методологиясымен танысты. Халықшылдар жазған еңбектер
патша әкімшілігінің ресми басылымдарымен салыстырғанда шыншыл және ... ... ... ... ... батыс тарихнамасындағы саяси дәлелдемелер бар
бірқатар идеялар мен тұжырымдарды ескере отырып, Американ ... ... ... ... дәйектер келтіруге негізделген бірқатар
еңбектері жайлы айтылған. Мысалға, Марк ... ... және 1822 ... деген кітабында Орта Орданың атақты адамдары (сұлтандар, билер мен
батырлар) жөнінде патша әкімшілігінің оларды Ресейге «өз еркімен ... ... үшін ... ... ... алу ... ... Сонымен қатар қазақ даласының әлеуметтік – экономикалық, мәдени
табиғатын анықтауда көптеген еңбектердің жарық көріп, олардың тақырыптар
аясында ... ... ... қарастырылады. Мысалға, Қазақстанда
саяси айдауда жүргендер өздерінің ... ... ... ... ... ... ... бірақ әлеуметтік – экономикалық және
қоғамдық жаңа нақты жағдайлар оларды көбінесе ... ... ... ... Олар шет ... әлеуметтік – экономикалық өміріне
капитализмнің енуін аңғара ... ... ... ... ... және ... ... өңдеуші және тау – ... ... ... ден ... ... ... шет ... Қазақстанды зерттеу орталықтар
жөнінде қарастырылады. Атап айтсақ, Америка Құрама Штаттарындағы Соғыс,
революция және ... ... ... институтының
кітапханасындағы «Орыс жинағы» дейтін қорында 1917 – 1924 және 1938 – 1941
жылдардағы Кеңес Одағының ... ... ... бар 120 мың том
материал сақтаулы. Олардың ішінен Семей, Ақмола, Қостанай ... ... және ... да ... ... болады.
Мұнда жылына орта есеппен ... ... ... ... ... ... екен. Сонымен қатар Қазақстанды зерттеу орталықтары
Ұлыбритания, Германия, Франция, Швеция, Финляндия, ... ... ... өз орнын тауып жұмыс атқаруда. Олар да әр ... ... ... ... жан – жақты қарстыруда.
Жұмыстың үшінші тарауында, Кеңес империясы кезіндегі Қазақстан тарихының
батыс тарихнамада зерттелген ... ... ... тың ... ... ... халқының қолөнері, киім – кешегі, тұрмыс салты,
шаруашылығы. Орта Азия халықтарымен сауда, ... ... ... ... ... кеңінен айтылады. Американ, француз, ... ... ... суретшілер, дипломаттары еңбектері өте
қомақты мәлімет береді. Бұл ... ... ... ... ұлт – ... ... ... тарихшылардың таптық көзқарасының
келешегі жоқ екенін көрсетеді, атап ... мұны ... ... ... ... ... ... көтерілісшілеріне, сондай –ақ
1917 жылы өз жеріне қайтып оралған босқындарға қарсы шыққаны ... ... ... XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы ... және орыс ... ... ... ... жан – ... ... жүргізілсе де, оның әлі де жаңа ... ... ... ... ... ... Әбдәкімұлы Ә. Қазақстан тарихы (ерте дәуірден ... ... 2005. – 608 ... ... М. ... ... изучения отечественной истории,
Алматы, 1999. – 218 бет.
3. Галиев В.З. Медицинская ... ... ... в
Казахстане (вторая половина XIX века), Алматы, 1981. – 392 бет.
4. Бекмаханов Е. Қазақстан XIX ... 20 – 40 ... ... - 416 ... ... ... ... заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 3 – том.
– Алматы, 2002 . – 768 ... ... А., ... Е. ... ...... ... до
20 – х годов XX.), Алматы, 1996 . – 366 бет.
7.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге



2008-2014 © stud.kz группа сайтов Stud.kz
Создание сайта - студия Riskk | Time 0.1328

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

FAQ
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін жұмасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь