Жүгерінің отандық және шетелдік сорттары мен будандарын Солтүстік Қазақстан жағдайында экологиялық сортсынау [ 22 бет ]

Жоспар

Кіріспе 3
1 Қазақстанда жүгеріні өсіру жағдайы және ерекшеліктері 4
1.1 Ботаникалық ерекшеліктері 5
1.2 Морфологиялық ерекшеліктері 6
1.3 Биологиялық ерекшеліктері 8
1.4 Жүгеріні өсіру технологиясы 11
2 Шаруашылықтың жағдайы 16
3 Зерттеулер бағдарламасы 18
3.1 Топырақ – климат жағдайлары
3.2 Шаруашылықтың топырағы және ауа – райы жағдайы
3.3 Зерттеулердің әдістемесі және бағдарламасы 19
4 Экологиялық сынау жөніндегі зерттеулер әдістемесі 23
Қорытынды 24
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 25



Дисциплина: Ауыл шаруашылығы
Тип работы: Іс-тәжірибеден есеп беру

Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 1 300 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку


Урезанное содержание работы для ознакомления
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
“С. СЕЙФУЛЛИН АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ АГРОТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ” АҚ
ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ... іс – сана ... ... ... атындағы Қазақ астық шаруашылығы ғылыми зерттеу орталығы» ... ... ... және ... ... мен будандарын Солтүстік
Қазақстан жағдайында экологиялық сортсынау
Кіріспе
Жүгері – әлемдік жер шаруашылығында кеңінен тараған өнімнің бір ... жылы ... ... ... жер ... 158 млн. га ... бұл ... жермен салыстырғанда екінші орынды иеленіп отыр және ... ... ... өнім ... көшбасшы болып келеді. Өнімнің егу
алаңының көлемі өсімдіктің пайдалану ... және ... ... ... ... ... ... – еліміздің азық-түлік қауіпсіздігі және
әлеуметтік тұрақтылықтың негізі. Қабылданып отырған шаралардың бірі ... ...... мол өнім ... жаңа ... ... ... жергілікті жағдайға бейімдей отырып, оның ішінде – жүгері өндірісн
арттыру.
«А.И.Бараев атындағы астық ... ... ... ... ... ... бағдарламасында негізгі басымды бағыттар
белгіленіп отыр:
- жергілікті табиғат жағдайында шет ел ... ... ... ... ... мақсаты – жүгерінің өнімділігін арттыра отырып, Қазақстанның мал
шаруашылығы саласында калориясы мол ... мал ... ... бұл шет ... ... ... ... және экологиялық
тұрғыдан сыналған сұрыптары негізінде жүргізілмек.
Зерттеу нысаны отандық және шетелдік селекцияның жүгерісінің 11 ... ... ...... ... ... будандары мен сорттарын
экологиялық сорт сынау негізінде Қазақстанда мал шаруашылығының калориялы
жем-азықтарының қажеттілігін қанағаттандыру және ... ... үшін ... ... өнімділігін арттыру.Кезеңнің мақсаты –
Ақмола облысы жағдайында отандық және шетелдік селекция жүгері будандарын
зерттеу.
Зерттеу әдістері – далалық және зертханалық тәжірибелер.
Зерттеу ... ... және ... ... ... ... жағдайларда зерттелуінде.
1-тарау. Қазақстанда жүгеріні өсіру жағдайы және ерекшеліктері
Елімізде жүгері өсіру Н. ... 1958 жылы ... ... ... кейін қолға алына бастағаны белгілі. Ол жүгері өсіруді зорлап
енгізгендей болғанын ... ... ... ... ... оның
пайдасын да көрдік. Жүгері – басқа бидай, арпа, рапс, ... ... ... ... ең көп өнім ... ... Оны жақсылап күткен
жағдайда әр гектарынан 12-14 тоннаға дейін таза дән, 30-40 ... ... ... ... маңызды астықтық және мал азықтық өсімдік. Жүгерінің техникалық
дақыл ретінде де маңызы зор. Жер шарында жүгері ... 20% ... ... техникалық мақсатқа жаратады. Бұл дақыл астығының аз бөлігіне жуығы мал
азығына қолданылады.
Жүгерінің отаны – Орталық және ... ... ... ... ... ең ... нан өсімдігі екен. Перу жеріне жүргізілген
зерттеулер барысында б.з.д. бесінші мыңжылдыққа жататын жүгері ... оның ең ... ... екендігіне дәлел бола алады.
Археологтар 1950 жылы Мексика жеріндегі Рио-Гранда аңғарынан жүгерінің 750
дана собығын тауып алды. ... ... ... ... сорттардың
қабығынан ерекшеленеді: көлемі аса үлкен емес, дәндері тым майда, ... ... ғана ... ... Аталған олжа жүгері шаруашылығының тым
ерте пайда ... ... ... сөзімен айтсақ, адамдар
жүгеріні осыдан 10 мың жыл ... ... ... жүгеріні «маис» деп атайды. Мұндай атауды ойлап ... ... Ал майя ... ... ... ... белігілі, оның ішінде тез пісуге бейім «Қораз әні» деген түрі бар.
«Қораз әні»  сорты ... ... екі айда ... үш айда ... ... ... ... майялықтар 6-7 айдан
кейін пісіп-жетілетін «Маис-кемпір» атты жүгері түрін өсірген.
Еуропалықтар Оңтістік Американы ашқан кезде ... деп ... ... ... ... ... Оның алғашқы өкілін
Еуропаға Христофор ... Бұл ... ... ... ... ... Ал ... жүгерінің алғаш орныққан жері Молдавия болған.
Дала ауылына кең таралуына оның мол өнім, көк ... аса көп ... ... ... ... ... сипаттамасы. Жүгері (Zea mays L.)қоңырбастар тұқымдасына
жатады, бірақ морфологиялық белгілері мен биологиялық қасиеттері ... ... ... ... көп ... бар. Оның ... түрі белгілі, жабайы түрлері табылған жоқ.
Жүгері дәнінде 9-10% ақсыл, 4-8% май, 65-70% ... ... ... Оны ұн, ... ... ... алуға өңдейді. Жүгері астығынан алынған
өнімдерден әр ... азық ... ... ... ... сусын және
тағы басқалары.
Мал азығына жүгері ... ... ... га ... ... мал ... ... егістігі көлемінің 19,0%. ... алты ... мал ... ... ... ... орналасқан
(барлық мал азықтық дақылдардың 25,1%) ... ... көк ... ... ... ... облысы ) 97ц/га дейін (Павлодар
облысы ) өзгерді.
Жүгері өнімі жөнінде өте жоғары ... ... ... ... ол ... және ... аймақтарының суарылмайтын
жағдайында 150-300, ал суармалы жерлерде 600-850 ц/га дейін өнім ... ... 1кг 1,34 а.ө. тең. ... ... барлық түріне бағалы
азық болып табылады. Собығын сүттене ... және ... ... жеке өзін және ... мен ... ... ... болады. Осылай
дайындалған сүрлемнің мал азықтық құндылығы өте жоғары болады. ... 100кг 21-28 а.ө. және 180 г ... ... ... ... жасыл жапырағы мен сабағы мал азығына көк ... ... ... ... ... ... азықтың ақсылдық теңгерімін
жоғарылату үшін ... ... ... ... ... ... тиімді.
Жүгерінің құрғақ жапырақтары мен сабақтарын үгітілген ... , ... ... ... ... ... болады.
Жүгеріні өнеркәсіптің әр түрлі салаларында кеңінен ... ... ... ... ... өсімдік майын алады, сабағынан, собық
діңгегінен және орамынан линолеум, ... ... ... және тағы
басқалар жасалады.
Отамалы дақыл ретінде ... ... ... ... ... және ... ... органикалық заттарды тамыр және сабақ қалдықтары күйінде мол
мөлшерде қалдырады. Сондықтан ол басқа ... үшін ... алғы ... ... ... және ... ерешеліктері бойынша
қоңырбастар тұқымдасының басқа дақылдарынан әжептәуір өзгешеленеді.
1.2 Морфологиялық ерекшеліктері
Солтүстік Қазақстанда жүгері негізгі ... ... ... ... ... ... ... дақыл ретінде үлкен маңызы
бар. 100кг жүгері дәнінде 120-130 азықтық өлшем, 100кг көк ... ... ... ... 26 ... ... 100кг сүрлемде 16-22
азықтық өлшем және 1,2-1,4кг сіңімді протеин бар.
Жүгері- ең маңызды және барынша өнімді ... ... ... ... ... астық ... ... ... 40-
42ц\га.Жемазықтық дақылдарының өндірісін ұлғайту жолдарының бірі – жүгері
дәні пісетін ... ... ... ... және оның ... қоса ... ... қарай ерте пісетін будандарын
орналастырған дұрыс.Астыққа ... ... ... ... көлемі
Қазақстанда 120 мың га.
Құрғақ заттар мөлшері ... ... мен ... ... байланысты
және 8-ден 27% дейін өзгереді, осыған сәйкес 100кг көк балауса мен ... ... ... пісу ... ... 12-16 ... ... түзілгенше) және 17-26 астық өлшем (собық пайда ... ... ... ... ... бар: ең ... сорт ... будан
әдетте –кеш піседі, ал ерте ... ... ... ... көп балаусасы мен сүрлемнің бір азықтық ... ... ... 60-70г ... ал ... ... ... , белок
сапасы да төмен.
Жүгерінің тамыр ... ... ... ... ... ... , топырақта
2-3 м тереңдікке дейін бойлайды. Жүгерінің тамырлары өркен шыққаннан кейін
алғашқы кезеңде ... ... да, ... жапырақ пайда болғанда 30-50 см
тереңдікке жетеді. Жүгеріде бес ... ... ... ... түйінді және сүйеніш тамырлар төрт қабат құрады. ... егін ... ... ... 20-30 ... ... су мен
қоректік заттармен қамтамасыз етуде ... рөл ... ... олардың
рөлі шашақтануға дейін сақталады. Жүгерінің түйін тамырлары 3-4 жапырақ
пайда болғаннан кейін түзіле ... 0-20 см ... ... 55-60% ... тарқатарлы
егістерде кең қатарлыға қарағанда жүгерінің тамыры топыраққа тереңірек
бойлайды, ... өзі ең ... ... су ... ... Бұл уақытта тамырдың ... ... жер үсті ... өсуі арасындағы байланыс 2:1 қатынасындай болады. Мәселен, 10-11
жапырақтар түзілгенде ... ... ... 60-70 см ... де
тамырлар 1 м аса тереңдікке ... Егер ... ... ... онда
шашақтану кезеңінде тамырлар 2 м дейін, ал ...... ... олар 2,5 м және одан ... ... ... Егер суаруды ерте
жүргіссе, онда тамырлардың тереңдеуі саябырлайды да негізінен 0-70, 0-100
см қабатта ... ... тік ... ... 0,5-2,5 м , ... өзі ылғалдану
жағдайы мен агротехникаға ... ... ... ... немесе
суармалы жерлерде өсімдіктердің биіктігі 13-14 жапырақтың пайда болу
кезеңінде негізгі биіктіктің 40-50%, 17-18 ... 60-65% және ... 82-85% ... ... Сабақтың өзегі, борпылдақ, кеуекті,
жас кезінде 5% дейін қант болады. Сабақтың жуандығы 1,5-2,5 см, ал ... ... 3,0-3,5 см ... ... Сабақ түйіндерден тұрады, олардың
саны сорттарына байланысты 8-ден 30-ға ... ... ... 3-4 ... ... ұзын болады, кейде өсімдіктің жалпы биіктіктігінің 1/3
жетеді. Сабақта орта қабаттағы жапырақтардың қолтығында ... ... ... ... ... 1-2 ... ... кейде көп
сабақты өсімдіктер де кездеседі.
Төменгі жапырақтардың қолтығындағы ... ... ... бұталары өсіп
шығады, әдетте олар жақсы қоректену жағдайына байланысты түзіледі, ... ... ... кең сызықты.Өсіп-өну кезеңін ұзақтығы,әртүрлі жүгері
сорттары ... ... де ... ... ... мен ... саны аз болады.
Сібірлік ультра ерте пісетін сорттардың өсімдіктерінде 8-10, ал кеш пісетін
сорттарында 23-25 ... ... ... Қазақстанда 12-16 жапырақ
түзетін орташа мерзімде пісетін және 17-19 ... ... ... ... ... ... ц/га көк балауса өнімін қалыптастыру үшін әр гектардағы жапырақ бетінің
ауданы 40-50 мың м2 болу ... деп ... ... ... дәреже суармалы
жағдайда жапырақ бетінің ауданы 85-90 мың м2 га ... , әр ... саны ... ... да 850 ц/га көк ... ... берді. Табиғи
ылғалдану жағдайында жапырақ бетінің ауданы 20-40 мың м2/га ... ... ... ... ... ... , ... пісу мерзімі әсер
етеді. Біздің тәжірибелерімізде табиғи ылғалдану ... ... ... ... ... әр гектар жерде 25-30мың м2, ал ерте ... 12-16 мың м2 ... ... ... ... көк балауса
өнімі тиісінше 280-300 және 180-220 ц/га болды.
Жүгері дәні бір ... ... ... ... ... ... буынан
буындық тамырдың бірінші қат-қабаты, бес-алты жапырақ кезеңінде екіншісі,
сөйтіп әрі қарай өте береді. ... ... ... ... ... Өнімнің деңгейі оның дамуына байланысты ... ... ... тамыры топыраққа 2-3 м бойлайды, ал жан-жағына 1-1,5 м
жайылады. Тамырдың негізгі массасы топырақтың 30-60 см қабатын ... ... ... ... ... өсіп ... Топыраққа бойлай
тереңдеп олар ... ... ... ... ... ... ... Терең бойлайтын қуатты тамыр жүйесінің дамуы –
астықтың және көк балаусаның жоғары өнімін ... ... ... ... ... ... 60 ... 6м, жуандығы 1,5-7 см дейін,
тегіс, іші ... ... ... Жапырақтары ұзын, ірі, шеттері
кірпікшелі, жапырақ тақтасының үстіңгі жақ беті түкті. ... ... ... жоқ. ... саны 7-ден 45-ке ... болады. Гүлдеу
кезеңінің соңында бір өсімдіктің жапырақ ауданы 0,3-1,5 м2 жетеді.
Жүгері- бір ... ... қос ... ... ... гүл шоғыры-шашақ
сабақтың жоғарғы ұшында, аналығы- жапырақ қолтығындағы собық. Собық түрі
өзгерген жапырақтардың бірнеше қабатымен ... түр ... ... дәні ірі. 1000 ... ... ... ... собықтың 75-85% тең болады.
1.3 Биологиялық ерекшеліктері
Жүгері желмен тозаңданатын өсімдік . ... ... 70-180 ... ... ... болғаннан кейін 3-4 жұма бойы жүгері баяу ... ... ... ... күту ... және ... арамшөпті жою қажет, себебі
өскіндерді арамшөптер басып кетеді, нәтижесінде жас өсімдіктерге үлкен зиян
келтіріп ... ... ... ... одан әрі ... және ... кері
әсерін тигізеді. Жүгерінің қарқынды өсуі буынаралықтың өсуінен шашағының
жапырақ қолтығынан шығуына дейін жалғасады. Шашақтануына ... 10күн ... 20 күн ... ... ... органикалық заттардың 75%
құрастырады.
Жүгері – жылу сүйгіш өсімдік. Оның ... 8-100С өне ... ... ... біркелкі және мықты өскін алу үшін жеткілікті емес. Жүгеріні
аса ... ... ... ... ... ... ауруға шалдығып, өліп
қалады, нәтижесінде өскіндер сирек және әлсіз болады. Өскіннің пайда ... ... ... 16-200 С, өсімдіктің өсуі және дамуына 20-280С
температура 120С дейін ... ... өсуі ... ... ... ... ... 30С төмен болса жүгері өскіні өліп қалады.
Жүгерідегі себуден піскенге дейін сорттар мен ... пісу ... ... ... жиынтығы 2100-30000 . Өнімділік пісу
жылдамдығына кері ... ... , ... неғұрлым кеш пісетін
болса, соғұрлым ол өнімдірек және ... ... ... ... кең ... будандардан ерте пісетін топқа Молдавский
216СВ, Молдавский 257 СВ, ... 141Т және олар ... ... өсіруге ұсынылған : орташа мерзімде пісетін будан тобына
Одесский 80МВ, ... ... 247МВ, ... 86МВ ... кеш ... ... ... Казахстанкий 5 ТВ кіреді.
Солтүстік Қазақстан жағдайында жүгері мамырдың ... ... ... ... үшінші онкүндігі кезеңіндежиналғанда орта есеппен 1700-18000
белсенді температура жиынтығын алады, қыркүйектің ортасында жиналғанда ғана
қосымша 250-3000 жылу ... ... ... ... ... ... алғашқы күзгі бозқырау кеш- қыркүйектің ІІ-ІІІ онкүндігінде ... ғана ... ... ... ... температура болған және күзгі
бозқырау кеш түскен жылдары орташа мерзімде және ... ерте ... ... ... пісу ... ... және ... (20-25мамыр) егін жинауға дейінгі (20-25 қыркүйек) кезеңнің
ұзақтығы 120-125 күн.
Жүгерінің ең ерте және ерте ... ... ... ... ... ... ойдағыдай келеді, алайда олар собық ... көк ... аз өнім ... ... ... ... –жетілуіне 1800-2100 0С, кеш пісетіндеріне
2500-30000С белсенді температура жиынтығы қажет.
Жүгері құрғақшылыққа ... ... Ол ... ... және бір ... құрғақ зат қалыптастыруға, ... ... ... суды ... ... Оның транспирациялық
коэффиценті 170-406 , бірақ бір өлшем жерден , ... ... ... ... ... ... өнім қалыптастыратындықтан жүгеріге
молырақ су қажет. Өсу-даму кезеңінде бір гектар егістіктен 3000-6000м3 су
шығындайды. Өскін ... ... ... ... ... ... аз
пайдаланады, содан кейін оған деген талабы арта түседі. Оның суды ең көп
шығындайтын ... ... 10 күн ... және ... 20 ... ... . Осы кезеңде су тапшылығы өнімнің күрт төмендеуіне әкеледі.
Агротехника деңгейі жоғары болғанда жүгері ... және ауа ... төзе ... Мұны ... мол пайдаланатын кезеңде жүгерінің жақсы
дамыған, ... ... ... ... ... ... ... жүйесі
болатынымен түсіндіріледі. Сонымен бірге жүгері ауадан су буын қосымша қор
ретінде пайдалана алады. ... ... ... ... ... мен шай ... кейін тұрады.
Топырақтың ең төмен сыйымдылығы 75-80% деңгейінде ... ... ... ... үшін дымқылданудың оңтайлы жағдайы қалыптасады.
Жүгері жарық сүйгіш, қысқа күндік өсімдік. ... ... ... ... ... оның өсуіне және дамуына жақсы ықпал ... тым ... ... басуы өсу процесіне тежегіш әсер ... ... ... ... ... ... және аналық гүл
шоғырларының ... ... ... және ... ... ... түседі. Жүгерінің агротехникалық шараларын әзірлегенде мұны ескерген
жөн. Ұзақ күн ... ... ... ... ... ... ... зор талап қояды және тыңайтқышқа өте ықыластылық
көрсетеді. Ол ең мол өнімін құнарлы топырақтарда агротехника деңгейі жоғары
болғанда ... қара ... және ... қоңыр торырақта жүгері сәтті келеді,
сондай-ақ құнарлылығы ... және ауа ... ... өзен
арнасының топырақтарында да . Бұл дақылдың жоғары өнімін топырақ ауасында
оттегінің мөлщері 18-20% кем ... ... Ол үшін ... тығыздығы
1,2-1,3 г/см3оңтайлысын алады.
Жүгері өсірілетін топыраққа толығымен қажет мөлшерде органикалық және
минералды тыңайтқыш ... болу ... ... ... ... ... ... мөлшердегі ылғал қоры мен ... ... ... Бұл ... үшін ... ... реакциясы бейтарапқа ... ... ... . ... ... және ... бейім топырақтар
жүгеріні өсіруге жарамайды.
1.4 Жүгеріні өсіру технологиясы
Аймақтық ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... ... ... ... дәнді бұршақ дақылдарынан, картоптан, бақшалық
дақылдардан және т б ... ... ... ... қабатқа құрғататын кұнбағыстан, қант қызылшасынан ,
судан шөбінен және коп жылдық шөптерден кейін ... ... ... , сондай-ақ жүгерімен ұқсас зиянкестері ... бар ... ... ... ... Жоғары агротехникада
және тыңайтқыш енгізілгенде ... бір ... ... кемітпей
бірнеше жыл бойы өсіруге болады. Жүгері жаздық дақылдар үшін жақсы ... бола ... ал көк ... ... ... ... ... да.
Ферма маңындағы ауыспалы егісте жүгеріні ауысымсыз өсіреді немесе дәнді
дақылдармен кезектестіріп себеді. Ең дұрысы оны ... ... ... ... ауыспалы егісті- жүгері –арпа енгізгенде, арпа үшін ... ... ... егуге дейінгі ұзақ мерзімді дұрыс пайдаланып ,
арпаны маусымның 2-5 ... ... ... арпа егістігінде
гербицидтерінде қолданып танаптың арамшөптермен ластануын күрт ... ... ... ... жүгеріні көп жылдық шөптермен
кезектестіріп , жолақтарда өсіреді. Мехикалық құрамы ... ... енін 50 м ... ... жел ... ... орналастырады.
Жүгері үшін топырақты мұқият дайындайды. Өсіру ... ... ... ... ... жазықтілгішпен өңдейді.
Солтүстік Қазақстанда өңдеу тәсілін алғы дақылға, танаптың арамшөппен
ластануына, ... ... ... ... ... ... оларды мұқият араластыруға байланысты анықтайды.
Жүгеріні қоңырбастардан кейін ... ... жел ... ... ... ... ... тиімді, ал құрғақ
жылдары тілгішпен өңдеген ... ... ... тиімді гербицидтерді, аурумен зиянкестермен күресу зат
тарын қолдануды , өсім діктерді минералды қорекпен ... ... , ... өнімді будандарды және қазіргі жоғары өнімді минералды
қолдануды , ... ... ... ... ... жағдайда
атқарылуын қарастырады.
Топырақты егу алдында өңдеу ... ... , ... ... Ол ерте ... тырмалаудан, 2-3 рет культивациялаудан және
бірнеше тырмалаудан тұрады. ... ... ... 10-12 см ... ... ... себу ... немесе сепкеннен кейін тығыздау
өте тиімді.
Ғылыми негізделген агротехникада жүгерінің өнімділігі өте ... ... ... ол, ... ... астықтарына қарағанда өте көп
қоректік ... ... 1 ... 5-6 ... астық немесе 50-60
тонна көк балауса жиналғанда ... ... 150-180 кг ... ... және 160-190 кг ... ... ... жартысынан көбін даму
кезеңінің ... ... ... Сондықтан жаздағы ... ... өте ... кең қатарлы және ұялап себу тәсілдері
өсу-даму кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... қолдану негізгі отырғызу кезінде және
үстеп қоректендіруден тұрады. Негізгі тыңайтқышты сүдігер ... ... ... ... ... айтайық шамамен 5-10 кг
әсер етуші затын дән ұясынан 4-5 см ... және 2-3 см ... оның ... ... ... ... 20-30 кг әсер етуші
затын енгізгендей болатынын зерттеулер дәлелдеп берді.
Тұқымның танаптық өнгіштігінің ... ... үшін ... ... ... ... ... және оны
қарашіріктермен араластыру керек. Мұндайда астықтың өнімі ... ... ... ... сапасына, алғы дақылына , ... ... ... ... топырақтың химиялық құрамына
және жоспарланған өнімділігіне байланысты анықтайды.
Шаруашылықтар жүгері ... ... ... егуге толығымен дайын
күйінде алады. Тұқымның өнгіштігі 95% кем болмау ... ... ... үшін ... бұрын 3-5 тәуліктей жылы ауамен өңдейді.
Себу мерзімін қатаң сақтаудың ... зор. ... тым ерте ... ... ... ... болуы баяулайды, ал тұқымдар көбінесе
ауруға шалдығады. Тым кеш егу топырақтың ылғалын ... ... ... ... ... ... ... жүгеріні топырақтың тұқым сіңіру
қабатында 10-120С жылынғанда еге ... ... ... ... ... ауыр ... салыстырғанда ертерек бастайды.
Сонымен себу мерзімін реттей отырып, өсімдіктің қажет сабақ жиілігін
қалыптастыруға және де ... ... ... ... болдырмай,
танаптың арамшөппен ластану деңгейіне байланысты егуге дейін арамшөптермен
тиімді күресу шараларын іске асыруға ... ... ... ... кең ... ... ал кейде жай
қатарлап та себуге болады. Гектардағы өсімдік жиілігі артқан сайын ... ... ... ... өнімі арта түседі.
Жүгеріні шаршы-ұялап егу үшін қатар аралықтары 70см СКНК-8, СКНК-6 нүктелеп
СУПН-8,СУПН-6, СКПГ-4, СБК-4 тұқым сепкіштерін қолданады.
Қазақстан жағдайында суландырусыз ... ... ... ... кең ... ... өсірілуі тиіс. Және мұндайда қатар аралығын кішірейту ... ... ... ... болады. Кейбір шаруашылықтарда жүгері
тұқым сепкіштерінің орнына жүгеріні ... ... ... ... Өндірісте , танапты себуге дейін сапалы дайындағанда және СЗС-
2.1 тұқым сепкішін мұқият ... көк ... ... ... сүрлемге себу мөлшері өсімдіктің бір өлшем жердегі санын және
оның ... ... ... жиілігі топырақ-климат жағдайына
байланысты: ылғалмен қамтамасыз ... ... ... бір ... жердегі
өсімдік жиілігі де жоғары болады. Қазақстанда жүгері ... ... ... ... жиілігін қалыптастыра алмауымен байланысты .
Қазақстанның жылдық орташа ... ... 290мм ... ... ... ... ... сабақ жиілігі болып 60-70мың , ... ... қоры ... ... 70-80, ал жылдық жауын-шашын мөлшері
300-330мм асатын аудандарда көк балаусаның ең ... ... ... ... ... ... ... жауын-шашын 350мм асатын оңтайлы
сабақ жиілігі болып 100-180мың өсімдік саналады. Бірінші кезекте жиналатын
танаптарда, тіпті ... ... ... , ... ... жиілігін 120-150мыңға жеткізуге болады. Қажетті сабақ жиілігін
алу үшін себу ... ... ... ... ... өсімдіктің
өміршеңдігіне қажетті негізгі түзетулер енгізу керек.
Кейбір ... ... ... ... тек ... себу мөлшерін
арттырып қана жетуге тырысады да, өсімдіктің ... ... ... ... ... себу ... , ... тереңдігін дұрыс таңдап
алумен , ... ... себу ... ... зақымдануын төмендетумен,
егістікті баптап- күту кезіндегі өсімдіктің шығынын кемітумен, әсіресе
өскін пайда болғаннан кейін тырмалағанда, ... ... ... ... ... ... кемітуге болады.
Топырақтың қалыпты ылғалдылығында жүгері тұқымын 6-8 см сіңіреді, ал құрғақ
аудандарда себу тереңдігін 10-12 см ... ауыр ... 4-5 ... ... ... ... және біркелкі пайда болуы үшін сепкеннен
кейін танапьты қырлы және шығырлы таптағышпен тығыздайды. Ауыр топырақтан,
әсіресе ... ауа ... ... ... арамшөптермен ластануына өте сезімтал келеді, әсіресе ... ... ... ... Егістікті механизм көмегімен баптап-күту
шаралар жүйесінде негізгілері-егін көгі пайда болғанша және пайда болғаннан
кейін тырмалау, ... ... ... ... ... көмегімен күресу. Егуден 3-5 тәулік өткеннен ... ... ... ... ... ... күйіне қарай таңдайды:борпылдақ топырақтарда және
өскін пайда болғаннан кейін жеңіл З-ОР-0,7 және орташа тырмаларды ... ... ... ... ... немесе БИГ-3 қолданады. Егістікті егін
көгі пайда болғанша тырмалауды агрегаттың ... ... 6-7 км ... ... ... ең ... ... жеңіл және орташа
тырмалармен төменгі жылдамдықта 4-5 км , күндізгі уақыттарда ,өсімдіктің
тургоры ... және ... ... болғанда жетуге болады.
Өндірісте, өскінді қаншалықты мұқият, баяу ... ... ... ... болдырмаудың жолы жоқ, сондықтан ... ... ... ... ... ... тұқым сепкішпен себілген егістікте бірінші культивацияны КРН-
5,6 культиватор ымен , алты ... ... ... ... ... ... мүшелерін іліп жүргізеді. Мұндайда
қорғағыш аймағы 10-12 см болуы ... ... ... ... іздерін
жабуы үшін агрегаттың алдынғы жағына екі 270 см сүйір ... ... ... ... 7-8 см, ауыр ... 8-10 см тереңдікке
жүргізеді. Екінші культивацияны, бірінші культивацияда пайдаланған ... ... ... ... ... ... ... өңдегенде қорғағыш аймағын ұлғайтады, культиваторларға қосымша
жұмыс мүшелерін іледі: ротациялы шабықтағыштың инелі дискісін, ... ... және ... топырақпен көмеді. Арамшөптермен
күресу үшін ... және егін көгі ... ... ... ... ... оның ... кең тараған 2,4Д тобінікі, кеңінен
қолданылады. Өскін пайда болғанша 1-3 ... ... ... мөлшері амин
тұзы бойынша 1,5 кг/га, ал бутил эфирі-0,8 кг/га болады. Бір жылдық ... және ... ... ... ... агеллонның 2-3
кг әсер етуші затын, атразиннің -3-4 кг, симазиннің 5-6 кг ... ... ... бүркеді.
Соңғы кездерде топырақтық жаңа гербицидтің- эрадиканың жоғары тиімділігі
анықталынды, оны ... ... 5-6 ... ... ... ... көмегімен топыраққа араластырады.
Жинау мерзімін анықтағанда ... ... ... ... және оның ылғалдылығын ескерген жөн. Жүгеріні сүрлемге дәнінің
сүттене-балауызданып және балауызданып піскен ... ... ... осы кезеңде 60-65% су, жеткілікті мөлшерде қант болады, сондықтан
көк балауса ... ... ... ... жете ... ... үсік түскенше жинайды. Жүгеріні 8-10 см биіктікте орады. Арнаулы
сүрлем және жемшөп жинайтын ... ... ... және ... ... көк ... ... тиімді өнім деңгейіне жеткенде
жинай бастайды. Өсімдіктің ... ... ... ... ... жағдайы
Шортанды ауданы – Ақмола облысының орталық бөлігіндегі әкімшілік-аумақтық
бөлік. 1939 ж. құрылған. Жер ... 4,6 мың км². ... 23,5 мың ... Аудандағы 32 елді мекен 1 кенттік 31 ауылдық ... ... ... ... ... ... ала
орналасқан. Жер бедері – ... мен ... ... түзілген
белесті жазық. Ең биік жері ауданның шығыс бөлігіндегі Көңқыр төбесі (458
м). Жер бедерінің кей жері ірі ... ... ... ... ... тұйық ойпауытты қолаттар кездеседі. Көктемде олар ені бірнеше жүз
метрге жететін уақытша көлдерге ... Кен ... ... саз ... ... қысы ... қары аз (20
см), жазы жылы, құрғақ. Қаңтардың орташа ... –17 – 18°С, ... ... 21°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 – 350 мм. ... ... мен оның ...... ... ... ... ағады. Мұнда Балықты, Бозайғыр, Сасықкөл, Шошқалы, т.б.
көлдер бар. Жерінде қара және қызғылт ... ... ... ... өсімдіктер өседі. ... сары ... ... т.б. ... астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты 1956 жылы 22 қыркүйекте
құрылды. Ғылыми қызметінің негізгі бағыттары: Солтүстік Қазақстанның
агроландшафтарының топырақ қорғау-суландыру құрылымының ғыл. негізін жасау;
астық пен мал ... ... ... ... қарашірігін сақтау, пайданы
арттыру мен энергоресурстар шығындарын азайтуға бағытталған егіншілік
жүйесін дамыту; дәнді және мал азықтық дақылдарды өңдеу машиналары ... ... ... ... қолайсыз жағдайларға төзімді дақылдар
сорттарын алу мен олардың тұқымдарын өсіру. Институт ғалым А.И.Бараевтың
есімімен аталады. Соңғы жылдары институтта 249 адам, соның ішінде 79 ғылыми
қызметкер, 5 ... ... 23 ... ... ... етті.
Институтта КСРО және Лениндік сыйлығының 3 лауреаты жұмыс істеген. Институт
ғалымдарының зерттеулері бойынша Солтүстік Қазақстанда топырақ ылғалын
молайту мен оны дәнді дақыл өсіруге ... ... ... ... ... ... технологиясы және жаздық бидай
егістіктерінде өсімдіктерді қорғау әдістерін қолдану, Ақмола
облысы шаруашылықтарында ауыл шаруашылығы жерлерін зиянкес ... ... ... Қазақстанда топырақты жел және су эрозиясынан
сақтау, Солтүстік және Орталық Қазақстанда минералды және ... ... ... ... ... ... егістік жерлерде
мал азығын өндіру, т.б. ұсыныстар жасалды. 15 ғылыми-зерттеу нәтижелері
өндіріске енгізілді. Жаздық жұмсақ ... 10, ... ... 5, ... ... 2, ... 3, қарақұмықтың 1, мал азықтық дақылдардың 10 сорты
шығарылды. Институтта аспирантура мен докторантура бар, 2 ғылыми доктор
және 12 ғылыми кандидаттары даярланған. ... ... ... 5 ... ... оларға 29 авторлық куәлік
берілген.
3-тарау. Зерттеулер әдістемесі және бағдарламасы
3.1 Топырақ – климат жағдайлары
1- кесте – 2013 ... ... ... ауа райы ... ... мм |Температура, оС |
| ... ... ... |нақты |ауытқулар |
| ... | ... | ... |28,7 |28,0 |-0,7 |2,7 |3,6 |+0,9 ... |20,3 |42,9 |+22,6 |-7,5 |-9,3 |+1,8 ... |19,2 |23,9 |+4,7 |-14,1 |-24,5 |+10,4 ... |16,4 |36,0 |+19,6 |-17,0 |-14,1 |-2,9 ... |12,9 |18,7 |+5,8 |-16,6 |-11,1 |-5,5 ... |12,4 |37,0 |+24,6 |-10,6 |-5,4 |-5,2 ... |18,9 |29,5 |+10,6 |3,2 |6,3 |+3,1 ... |31,4 |31,0 |-0,4 |12,4 |11,7 |-0,7 ... |40,3 |11,6 |-28,7 |18,2 |17,4 |-0,8 ... |54,4 |90,0 |+35,6 |20,1 |19,4 |-0,7 ... |40,0 |38,2 |-1,8 |17,3 |20,8 |+3,5 |
| ... ... ... және ауа – райы ... ... ала орналасқан. Жер бедері –
саздар мен ... ... ... ... ... Ең биік жері
ауданның шығыс бөлігіндегі Көңқыр төбесі (458 м). Жер бедерінің кей жері
ірі ... ... ... ... және жайпақ, тұйық ойпауытты
қолаттар кездеседі. Көктемде олар ені бірнеше жүз метрге ... ... ... Кен байлықтарынан алтын, кірпіштік ... ... қысы ... қары аз (20 см), жазы ... ... ... ... –17 – 18°С, шілденікі 19 – 21°С. Жауын-
шашынның ... ... ... 300 – 350 мм. ... ... мен оның салалары – Дамса, Ащылыайырық, ... ... ... Мұнда Балықты, Бозайғыр, Сасықкөл, Шошқалы, т.б.
көлдер бар. Жерінде қара және қызғылт қоңыр топырақ тараған.
Қара қоңыр ... ... ... алып ... жоқ. Бұл топырақтардағы
егін өнімінің негізгі шектеуші факторы – тек қана ... ... ... ... ... ... жерінің 40% - ке жуығын алып жатыр. ... қара ... және ... ... ... бөлінеді. Қара қоңыр топырақ 52
– 490 солтүстік ендікте ... ... ... ... ... ... ... мынадай түрлерге бөлінеді: сортаңсыз қара қоңыр
топырақ, сортаңды қара қоңыр ... ... ... қара ... ... ... топырақ. Сортаңды қара қоңыр топырақтың механикалық
құрамы ауыр сортаң жыныстардың ... ... А және В1- ... ... ... – 2,5 – 3,2 ... ауытқиды.
Ауа райы жағдайы. Климаты күрт континенталды, қысы суық 300 – 350 мм. Аудан
жері ... мен оның ...... ... Талқара,
Сарықамыс, қары аз (20 см), жазы жылы, құрғақ. Қаңтардың орташа темп-расы
–17 – 18°С, шілденікі 19 – 21°С. ... ... ... ... ағады.
3.3 Зерттеулердің әдістемесі және бағдарламасы
Экологиялық сортсынау әдістемесі.Экологиялық сортсынау жүргізу ... ... ... Ол сол ... ... ... ... – климат
жағдайларына сәйкес болуы керек. Зерттелетін сорттардың өсіру технологиясы
(отырғызу ... ... ... ... ... шаралары, аурулардан және
зиянкестерден өсімдік қорғау жұмыстары, ... және тағы ... да ... сәйкес болуы тиіс, қолмен отырғызылуы және жиналуы ... ... ... ... ... сол ... пісу ... аудандастырылған сорттар топтары жатады.
Питомникте жүгеріні себу ... ... ... ... жерді өңдеу СЗС-2,1 бір мезгілде минералды тыңайтқыш аммофос 30
кг/га танапқа ... Бір ... ... ... – 25 м2. ... ... ... Максим®XL 035к.с уландырылған.
Жұмыс көлемін арттыру мақсаттарын есепке ала ... ... ... және ... ... және ... ... сынама
үшін шет елдік селекциядан алынған 2- будан, Ақмола ... ... ерте ... ... НПЦ ЗиР – ... АСВ и 5 ... стандартты үлгі алынды. Тұқымның тазалығы ... ... ... ... ... және шолу әдебиеттері жан-
жақты қарастырылды, өз ара ... ... ... тараған 1980-
1990жж жергілікті жағдайда өсірілген тәжірибелерге ... ... ... ... ... себу уақыты және басқа да ... ... ... ... зерттелді. Ерте және тез
пісетін сұрыптарға және ... ... ... түрін
пайдалануға баса назар аударылды.
Питомникке тұқым себу 100 мың дән 1 ... ... себу ... ... ... көктеу көрсеткіші нұсқа бойынша және қайталама бойынша
ауысып отырды. Баға нәтижесі 2-ден 4 % ... ... ... ... ... ... кезеңнің даладағы көктеу үлгілері көрсетілген.
1 кесте – жүгері гибридтерінің даладағы көктеуі
| ... % ... ... ... ... 150 ... |96 |ДНК – 2460 |98 ... |98 |ДНК – 2599 |97 ... |98 |ДНК – 2577 |96 ... – 2490 |98 |ДНК – 2503 |96 ... ... ... ... жағдай үшін өте маңызды
көрсеткіш. Маусым айындағы ылғалы көп әрі салқын кезеңі өсімдіктің ... ... ... ... ... пайда болуы кешікті. Тұқым
себудің алғашқы ... ... Cooler және Delitop ... 61 ... ... ... ... 150 АСВ – 64 ... ал ... ... ... 70-71 күн ... ... Көктегеннен кейін
үлгілердің басты собығының пайда болуы 120-129 ... ... ... ... ... өнім 129 күн ... есепке алынды. Екінші мерзімдегі
үлгілер 3-6 күнге дейін кеш пісетіні байқалды. ... ... ... Delitop ... ... 3-5 күнге созылды. Аязсыз күндерді есепке
ала ... ... ... өнімді жинау 143 күн дегенде жиналды, бұл
уақытта ... ... ... пісті.
Мол өнім жинау – үлгілерді бағалаудың ... ... ... ... бірі – ... алқаптық жағдайда толық өнуі.
Вегетациялық кезеңнің жағдайында жүгерінің шет елдік гибридтер өнімі
стандарттық сұрыптың және ... ... өнім ... мүмкіндік туғызды.үш
қатардағы өнім собық жинау кезеңінде шала пісу фазасында болуына байланысты
өсімдіктер ... ... ... ... тамырымен іске
жарамай қалды. Сары-Арка 150 АСВ ... ... 1 және ... өнім беру 18,0 ц/га және 13,9 ц/га ... ... ... ... көрсеткіші шет елдік Delitop гибриді көрсетті,
алғашқы себу кезеңінде (50,3 ц/га) ... ... ... ... ... болғанына қарамастан алғашқыдан анағұрлым төмендігін (36,3 ц/га)
көрсетті. Cooler ... өз ... ...... ... ... ... өнімділігі байқалды (46,3 ц/га және 43,3 ... ... ... ... Cooler ... рет сепкенде
өнімділігін Delitop қарағанда аз жоғалтады және ... ... ... ... екі ... ... ... анағұрлым артықтығын
байқатты (2,7-2,8 есе). Сары-Арка 150 АСВ ... ... ... өнім ... (3,9-5,9 ... – Вегетациалық кезең және гибридтер мен жүгері номерлерінің 2-кезең
бойынша себуі
|Сорт, линия |Пісуге дейінгі ... ... ... ... ... кезең, | ... |
| ... | ... |
|1 |2 ... |1 |2 ... |+- ц/га ... | ... 150 АСВ,st |125 |130 |127 |18,0 |13,9 |15,9 |0 |0 | ... |123 |121 |46,3 |43,1 |44,7 |+ 28,8 |+281 | |Delitop |122 |127 ... |36,3 |43,3 |+ 27,4 |+272 | |ДНК – 2460 |- |135 |135 |- |10,0 |10,0 |
- 5,9 |- 38 | |ДНК – 2503 |- |135 |135 |- |12,0 |12,0 | - 3,9 ... | ... |122 |130 |128 | | |25,2 | - 9,3 |+ 58 | ... | | | |0,7
|0,9 |0,7 | | | |
Алқап пен зертханада жүргізілген есеп көрсеткіші ... ... ... ... 203 см, ... және ... жапырақ саны артық
(13-15). Жапырақ саны өнімділік пен ... ... әсер ... Ең ... ... ДНК қалыптастырды – 2503 -750 ц/га. Сонымен қатар Сары-
Арка 150 АСВ –да көрсеткіш жоғары (615 ц/га) және ДНК ... - 2460 ... ... ... саны 306 ... сәл ... ... ДНК номерінде
– 2503-тен 388 данаға дейін Coolerде, собық салмағы 43,8г-нан ДНК – 2460-
тан 83,6 г-ға ... ... ... 1000 дән ... шет елдік
гибридтерде 218 және 226 г. ... ... ... 156-182 г. ... ... сараптамадағы жүгерінің жасыл және құрғақ
салмағының құрылымдық көрсеткіші 01 % ... ... ... ... (r=-0,76 и ... Екі ... ... дисперсиондық
сараптама гинотип факторының 37 % салымын, жылдық фактор - 12 %, ал олардың
өзара ықпалы 50 ...... реті мен ... егісінің құрылымы
Сұрып, бағыт |Биіктік см |Жапырақтар саны, шт. ... ... ... ... ц/га ... ... ц/га ... дән, шт. |Собықтағы дән
салмағы, г |1000 дән ... г | ... 150 ... |200 |14 |80 ... |347 |52,1 |161 | |Cooler |210 |11 |80 |488 |257 |388 |83,6 |218 ... |205 |12 |80 |457 |237 |351 |75,5 |226 | |ДНҚ – 2460 |200 |14 |80
|605 |340 |312 |43,8 |140 | |ДНҚ – 2503 |200 |15 |85 |750 |410 |306 ... | ... |203 |13 |81 |583 |318 |341 |61,3 |182 | ... |1,1 ... | 1,2 | 28 | 25 | 21 | 21 | 3,5 | ... бекуінің биіктік көрсеткіші механизацияланған әдіспен жинау үшін
маңызды. Шетелдік гибридтарда басты мөлшердегі собықтың ... ... ... – 90 см, яғни өте төмен және ... ... ... өсімдіктің
биіктігі 120 см дейін барған және ... ... әр ... ... ... ... және жапырақсыз жалаң ... ... ... ... ... ... Delitop ... -19,7 см,
ал басқамен салыстырғанда айырмашылығы көп (НСР05 - 0,24). Собықтағы дәннің
салмағы: Cooler 1-мерзім - 67 %, ... - 72 %; ... - 72 %, ... - 69 %. Собықтың ен көлемінен алғанда үлкені ... 150 ... ... Delitop 1 срок – 4,05 см, ең ... - ДНИ – 2460 – 3,0 ... ... сынау жөніндегі зерттеулер нәтижелері
Жүгерінің гибридті сұрпына ... ... үшін ... жұмыстардың
барлығы атқарылды. Барлық үлгілер үшін себу ... ... ... ... ... шет ... үлгілер жыл мезгілінің ерекшелігі
жағдайында жергілікті жерде өсіру барысында ... ... ... ... ... дән 50,3 ц/га ... ... оңтүстік
аймақтары үшін бейімделген қазақстандық селекция үлгілері, жергілікті жерде
сүтті мал шаруашылығы үшін пайдалануға тиімді. Жергілікті ... ... ... ... ... анағұрлым тез пісетін
дәнді дақылдар ... ... ... ... ... ... ... шаралары аса қажет.
Экономикалық тиімділігі
2011 ж. қалыптасқан жағдайында жүгерінің жаңа үлгісінің орташа өнімділік
көрсеткіші 44,7 ц/га. Бұл ... 1 га ... ... – 30,0 мың ... ... 5,0 мың ... және сату ... барысында 1 га-дан 30
теңге/кг – 134,1 мың ... ... ... 99,1 мың ... Алынған қорытындыны салыстыру барысында: үлгілердің өнімділік
шығыны, жаңа гибридті пайдалану 64 % ... ... ... ... алынған гибридті дәнді дақылдың тиімділігі қалыптасқан топырақтық-
ауа-райы жағдайында ... ... ... ... ... ... шет ... гибридтер өнімі
стандарттық сұрыптың және 2-түзу бойынша өнім ... ... ... өнім ... ... кезеңінде шала пісу фазасында болуына байланысты
өсімдіктер вегетация кезеңін жалғастыруда болғандықтан тамырымен ... ... ... 150 АСВ ... ... 1 және ... өнім беру 18,0 ц/га және 13,9 ц/га ... (2-кесте).
Ең жоғарғы өнімділік көрсеткіші шет елдік Delitop гибриді көрсетті,
алғашқы себу кезеңінде (50,3 ц/га) болса, ... ... ... ... ... қарамастан алғашқыдан анағұрлым төмендігін (36,3 ц/га)
көрсетті. Cooler гибриді өз ерекшелігін танытты – ... ... ... ... ... ... (46,3 ц/га және 43,3 ... алғанда). Тәжірибе барысында Cooler ... рет ... Delitop ... аз жоғалтады және дәндерінің пісуі ертерек.
Шет елдік екі ... ... ... ... ... (2,7-2,8 есе). Сары-Арка 150 АСВ қарағанда номерлер анағұрлым
төмен өнім берді (3,9-5,9 ц/га).
Жаңадан ... ... ... ... тиімділігі қалыптасқан
топырақтық-ауа-райы жағдайында тиімділігі айтарлықтай болмақ.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Әрінов Қ.Қ., Можаев Н.И., Шестакова Н.А., Ысқақов М.Ә., ... ... Т.С., ... А.В. «Өсімдік шаруашылығы практикумы»
Ақмола 1996 жыл; 156-163 ... Қ. ... , С . ... « ... ... Астана 2010жыл;
248-255б
3. С. Арыстанғұлов, А. Елшібаев, Б. Уызбеков, А. ... ... ... 2008; ... Қ. ... Т. Атақұлов, А. Ахмет « Мал азығын өндіру»
Алматы 2011ж; 221-228б
5. Әрінов Қ.Қ., Можаев Н.И., Нұрғалиев А.Н. «Өсімдік шаруашылығы» Ақмола
1993жыл; ... Қ.Ш. ... ... ... ... ... ... 1994ж; 106-125б
7. Можаев Н.И. , Серікпаев Н.А., Стыбаев Ғ.Ж. «Агрономиядағы ғылыми
зерттеу негіздері» Астана 2011ж;
8. Қ.Қ. ... А.К. ... С.С. ... « ... ... ... ... сақтау және стандарттау» Астана 2001ж; 138-
146

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2856

^