Селекция туралы жалпы түсінік [ 14 бет ]

Жоспар

Ауылшаруашылық өндірісінің тиімділігін арттыруда селекция және тұқым шаруашылығының маңызы өте зор. Жергілікті жағдайда бейімделген жоғары өнімді сорттар мен будандарды өсірудің нәтижесінде өндіретін дақылдардың өнімділігі 40-50 және одан да жоғары пайызға көтеруге болады.
Селекция(латын тілінен аударғанда selection- сұрыптау немесе іріктеу) – жаңа сорттар мен будандарды шығарумен айналысатын ғылым.
Алғашқы кезде жаңа сорттар шығаруда тек сұрыптау әдісі қолданылған.
Қазіргі кезде селекцияда сұрыптаумен қатар, будандастыру, полиплодия, мутагенез, биотехнология сияқты басқада әдістер кеңінен қолданылуда. Селекционерлердің жоғары мамандануын қажет ететін генді инженерия, гаплоидты селекция сияқты әдістерді пайдалану қазіргі күні басты бағытқа айналуда.
Сондықтан селекционерлер жасушаның ішкі құрлысын, тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті, өсімдікте болатын ішкі құбылыстарды, аурулар мен зиянкестерді, өнімді сақта, өңдеу технологиясын жақсы білумен қатар, математиканы, химияны, өндіріс экономикасы мен ұйымдастыру негіздерін білулері қажет.
Селекция жұмысының ғылыми–теориялық негізгі тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін ғылым генетика болғанымен, селекция өз алдына дербес ғылым. Ол жаңа ағзалар шығаруға негіз болатын ерекше әдістерге сүйенеді.

2.Селекция ғылымының даму кезеңдері
Өсімдіктер селекциясы егін шаруашылығымен бір мезгілде пайда болып, онымен бірге дамып келеді. Н.И.Вавилов атап көрсеткендей, егіншілік пен өсімдіктер мәдениеті жалпы адамзат мәдениетімен қатар дамыды.
Мәдени өсімдіктердің жаңа сорттарын шығару әдісінің тарихында 4 кезеңді бөліп көрсетуге болады: қарапайым, халықтық, өнеркәсіптік және ғылыми селекция.



Дисциплина: Ауыл шаруашылығы
Тип работы: Материал

Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 400 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку


Урезанное содержание работы для ознакомления
1. Селекция туралы жалпы түсінік
Ауылшаруашылық өндірісінің тиімділігін ... ... және ... ... ... өте зор. ... жағдайда бейімделген жоғары өнімді сорттар мен будандарды өсірудің ... ... ... өнімділігі 40-50 және одан да жоғары пайызға көтеруге болады.
Селекция(латын тілінен аударғанда selection- сұрыптау немесе іріктеу) - жаңа ... мен ... ... ... ... ... жаңа сорттар шығаруда тек сұрыптау әдісі қолданылған.
Қазіргі кезде селекцияда сұрыптаумен қатар, будандастыру, полиплодия, мутагенез, биотехнология сияқты басқада әдістер кеңінен ... ... ... ... ... ететін генді инженерия, гаплоидты селекция сияқты әдістерді пайдалану қазіргі күні басты бағытқа айналуда.
Сондықтан селекционерлер жасушаның ішкі ... ... ... пен ... ... болатын ішкі құбылыстарды, аурулар мен зиянкестерді, өнімді сақта, өңдеу технологиясын жақсы білумен қатар, математиканы, химияны, өндіріс экономикасы мен ... ... ... ... ... ... - ... негізгі тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін ғылым генетика болғанымен, селекция өз алдына дербес ғылым. Ол жаңа ... ... ... ... ... ... сүйенеді. ... ... даму ... ... егін ... бір мезгілде пайда болып, онымен бірге ... ... ... атап ... ... пен ... ... жалпы адамзат мәдениетімен қатар дамыды.
Мәдени өсімдіктердің жаңа ... ... ... ... 4 кезеңді бөліп көрсетуге болады: қарапайым, халықтық, өнеркәсіптік және ... ... ... ... ... ... замандарда адамдар өсімдіктерді егіп, өсіруді үйренгеннен кейін, оларды сұрыптап, тұқымын көбейте бастаудың қажеттігі туды. Егіншілік ... ... ... ... ... ... ... селекция түрлерін пайдаланған. Оның тарихы мыңдаған жылдармен есептеледі.
Қолдан сұрыптауды бірте-бірте жетілдіре отырып, осы заманғы мәдени ... ... ... ... адамдардың тұрғын жайларын қазу кезіндебайқалғандай, өсімдіктердің көпшілігі тас ғасыры дәуірінде өсірілген немесе шамамен біздің дәуірімізден 10 мың жыл бұрын пайдаланған. ... ... ... ... қазба жұмысы кезінде жер астында 17 мың жыл сақталған арпа тұқымы табылған.
Халықтық селекция. Егіншіліктің дамуы мен мәдениеттің өркендеуіне ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі қолдан және жасанды сұрыптау әдістерімен шығарылғандықтан, ауа райының қолайсыз жағдайларына жақсы бейімделген.
Жергілікті сорттар ... ... және ... ... ... еліміздегі селекциялық сорттармен теңесе алады. Олар селенкцияның алатын қоры ... ... ... ... даму кезеңдері қоғамдағы өндірістік күштердің дамуымен тікелей ... ... аяғы мен XIX ... ... ... даму ... ... байланысты селекциялық тәжірибе үлкен қарқын алды. Еуропа мен Америкада өнеркәсіптік тұқым фирмалары және ірі селекциялық-тұқымдық кәсіпорындар ... ... ... ... ... ... дамуына XVIII- XIX ғасыр аралығындағы ғалымдар: Найт, Бербанк, Мендель,Римпау және бәрінен бұрын Дарвин ... ... зор ... Ч.Дарвиннің ілімі ғылыми селекцияның дамуында шешуші рөл атқарды, ол ұсынған
органикалықдүниенің эволюциясы туралы ілім селекцияның ғылыми базасы және оның алғашқы ... ... ... ... ... ... ... ілімге негізделген. Н. И. Вавилов еңбектерінде көрсетілгендей, селекция дегеніміз - өсімдіктер мен жануарлардың қалыптастыруға ... ... ... ... ... бағалау тәсілдері
Селекциялық материал деп - барлық ... ... ... ... ... мен ... ... алынған және өндіріске ендірілген жаңа сорттар жыл сайын жоғары өнім беріп, сапасы жақсы болу үшін, селекциялық материалдарды ... ... ... ... ... ... жағдайына төзімділігі;
3.ауруға төзімділігі;
4.егу,күту, жинау жұмыстарында техниканы пайдалануға бейімділігі;
5.сапасы;
Селекциялық материалдарды сынаған кезде жан - жақты, дәлдік және ... тез ... ... беру ... ... ... ... Оларды әр түрлі белгілері және қолайсыз жағдайларға төзімділік ... ... ... ... бес ... көрсеткішті қолданады. Соңғы кездері селекционерлер тоғыз баллдық жүйені де пайдалануда. Бұл жүйе халықаралық жүйе болып табылады.
Өнімділігін бағалау.
Өнімділік - бұл бір ... ... ... ... ... бір көлемдегі егістіктің өнімі екі түрлі көрсеткішке байланысты анықталады. Олар: өнімділігі және өсімдіктің ... ... ... бағалау.
Күздік дақылдардың қысқа төзімділігі көп жағдайда сорттың агротехникалық және тұқым қуалаушылық ерекшеліктеріне байланысты болады.
Қысқа төзімділігін ... ... ... ... ... қысқа төзімділікті бағалауда әр түрлі егістік тәсілдер қолданылады.
Қыстап шығуды көз жобасымен анықтау.
Ол үшін ... яғни ... өсіп ... әр ... ... арқылы бес баллдық жағдайда бағалайды. Күздік бидайдың қысқа төзімділігін 9 ... ... ... ... ... ... жиі болатын құбылыс. Кейбір жылдары олар үлкен жер көлемін алып, барлық ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігін ... ... ... ... - бір жолы - ... ... сорттар егу болып табылады.
Өсімдіктің құрғақшылыққа төзімділігі дегеніміз - ... ... ... ... ... ... топырақта ылғалдылықтың жетіспеу кезінде өз бойындағы суды дұрыс пайдалану арқылы сапасы жақсы, жоғары өнім беру мүмкіндігі.
Ауруға төзімділігін ... ... ... ... және ... ... қатар, төзімді сорттар шығарудың маңызы өте зор. Селекциялық материалдардың ауруға ... ... ... ... ... ауру егу ... қолданылады.
Тат ауруына төзімділігін бағалау.
Белгілі бір климаттық жағдайда тат ауруы жиі өте қатты байқалса, сорттың төзімділігін оның шалдығу дәрәжесі бойынша егі ... ... ... жәндіктерге төзімділігін бағалау.
Өсімдіктің зиянкестерге төзімділігі дегеніміз - оның жәндіктермен зақымданған мүшелері мен ... ... ... ... немесе зақымданбау қасиеті.
Ауыл шаруашылық дақылдарының әр түрлі сорттарының зақымдану ерекшеліктері мынадай ... ... ... - ... ... 2. Өсіп-жетілу ерекшелігі. 3. Сорттардың зақымдалған мүшелері мен тканьдерін қалыпқа келтіру ... 4. ... ... мен ... ... ... ... ерекшелігі. Жатып қалуға төзімділігін бағалау. Дәнді дақылдың жатып қалуы оны механикалық ... ... ... қатар, көптеген шығынға ұшыратады. Интенсивті сорттар үшін бұл көрсеткіш міндетті талап болып табылыды. Дәнді - ... ... ... ... ... 1. ... сабақтан жатып қалуы; 2. Тамыр түбінен жатып қалуы;
Селекциялық процестің техникасы және оны ұйымдастыру
Жаңа сорттар ... ... ... ... әдістерді қолданумен және өнімді ету, күту,бақылау, жинау кезінде бір сыпыра техникалық тәсілдерді пайдаланумен байланысты мәселелердің ... ... ... ... сондай-ақ учаскені таңдау және оны селекциялық жұмыстарға дайындау, сорттар мен селекциялық нөмірлерді сынау және оларды көбейту, алынған ... ... т.б. ... белгіленген схема бойынша ұйымдастыру мен іске асыру мәселелері кіреді. ... ... сорт ... ... мен ... ... ... кезінде олар үшін барлық агротехникалық жағдайлар ... ... ... ... мен мүсіні туралы көп айтылып та, жазылып та жүр. Бірақ мөлдектің көлемі кішігірім ... ... көп ... ... ... ... шұбарлықт әсері де аз болады. Егер мөлдек ұзартылған және ені тарлау болса солғұрлым ... ... ... ... ... ... жануарлардың асыл тұқымын, өсімдіктердің сорттарын, микроорганизмдердің штампыларын шығарудың, жаңартудың әдістерін және биологиялық негізін зерттейтін ғылым. "Селекция" -- ... ... ... ... Генетика селекцияның ғылыми негізі болып есептелінеді. Тұқым ... пен ... ... ... ... организмге тән қасиет. Жануарлардың, өсімдіктердің жаңа тұқымы мен сорттарын шығаруда осы заңдылықтарды білудің маңызы зор. Себебі, ол ... ... ... ... H. И.Вавилов селекцияның теориялық негізін қалады.
Жануарлардың, өсімдіктердің және микроорганизмдердің тұқымдық, сорттық, түрлік және туыстық ерекшеліктерін зерттеуді көрсетті.
Тұқым қуалайтын ... ... мен ... ... ... орта факторларының әсер ететіндігін анықтады.
Организмдердің пайдалы белгілері мен ... ... ... ... қолдан сұрыптау жүйесін жасады.
Селекцияның басты мақсаты мен міндеті -- адам баласына ... мол өнім ... ... ... ... ... ... мал тұқымдарын және микроорганизмдердің штампыларын қысқа мерзімде шығару және жақсарту. Сорт немесе тұқым дегеніміз не? Жануарлардың асыл ... ... ... ... деп ... ... морфологиялық, биологиялық және шаруашылық белгілері мен қасиеттері ұқсас, сұрыптаудың нәтижесінде шығарылған бір түрге жататын даралар жиынтығы. Н.И.Вавиловтың айтуы бойынша: "Селекция үшін ... ... ... ... ... шығу тегі мен ... зерттемей тұрып, жануарлардың, өсімдіктердің қазіргі сорттарын, тұқымын жаңарту, жақсарту мүмкін емес". Сонымен ... ... ... ... арғы тегі ... ... формаларына қарағанда бай екенін көрсетті. Сондықтан өсімдіктердің жаңа сорттарын, малдардың асыл тұқымын шығаруда олардың ата тегінің бағалы ... бар ... ... пайдалану қажет екендігін анықтап берді. Ол мәдени өсімдіктердің ата тегінің шығу ... ... ... және ... генофондысын сақтау мақсатында дүние жүзінің әр түкпірінде 180-нен астам экспедиция ... Осы ... ... 1700 ... ... 250 ... асатын ауыл шаруашылығы есімдіктері үлгілерінің коллекциясын жасады. Өсімдіктердің сол уақыттағы жиналған коллекциясы осы күнге дейін ... ... жаңа ... шығаруға пайдаланылады. Н.И.Вавилов барлық географиялық аймақтарда мәдени өсімдіктердің алуантүрлілігі бірдей емес екендігін анықтай келіп, аса маңызды жаңалық ... Ол ... ... ... жеті ... белгіледі. Әрбір орталық белгілі бір мәдени өсімдіктердің шыққан отаны ... ... Бұл ... ... жазық жер емес, таулы аудандар. Көптеген орталықтар ертедегі егін шаруашылығы орталықтарымен сәйкес келеді. Н.И. ... ... ... шығу ... анықтау барысында жалпы бір заңдылықты байқаған. Өсімдіктер ... түр ... ... орталықтарынан алыстаған сайын, олардың түсінің өзгеретінін көрген. ... ... ... ... ... сабағының боялған қара түсі, Тынық және Атлант мұхиттарына жақын аудандарда ағаратынын ... Ал ... ... бидайдың, арпаның, қара бидайдың ақ масақтары Африкадағыдан өзгеше болып келеді. Мәдени ... шығу ... ... ... ... сайын олардың доминатты белгілері (гендерінің әсері) төмендеп, рецессивті формалары арта бастайды. Бұлай болу ... ... ... және ... ... рецессивті гені бар формаларды оқшауландырып, олардың көбеюіне жағдай туғызады. Мысалы, бір жағын Арал ... ... ... ... ... ... Хиуа (Өзбекстан) жерінде Н.И.Вавилов бастаған экспедиция зығыр өсімдігінің гүлінің түсінде рецессивті белгілері бар және дөні ақ ... ... ... шығу ... ... ... есімдіктердің доминантты гендері әсерінің төмендеуін, ал керісінше, рецессивті формаларының арту заңдылығын "Вавилов әсері" деп атады.
[өңдеу]
Селекцияның негізгі әдістері: сұрыптау, ... және ... ... ... ... сұрыптауды қолдан аррыптау деп атайды. Чарлз Дарвин өзінің қолдан сұрыптау туралы ілімінде оның екі түрін анықтаған: мақсатсыз және ... ... ... жануарларды үй жағдайына қолға үйретудің алғашқы кезеңінде мақсатсыз сұрыптауды пайдаланды. Олар өздеріне ... жуас ... ... ... мен мол өнім ... ... түрін қалдырып, қолға үйретуге қиын, мінез-құлқы шәлкес малдарды жойып немесе күштеп үйретуге тырысты. Сонымен адам санасыз ... ... ... ... ... ... ... үй жағдайына үйрете бастады. Мысалы, қазіргі иттердің арғы тегі қасқыр екені анықталды. Жануарлармен ... ... де ... сұрыптады. Мысалы, астық тұқымдас өсімдіктердің жабайы түрінің орта жағдайына бейімделуіне байланысты масағы сынғыш келеді. ... ... ... төгіліп тұрады. Адам бидай өнімін жинау барысында масағы мықты өсімдіктерді сұрыптау ... оның осы ... ... ... ... Санасыз сұрыптаудың нәтижесінде біртіндеп малдардың тұқымы мен өсімдіктердің түрлері жаңара ... ... де, осы ... сұрыптау, барлық мәдени өсімдіктердің, үй жануарларының алуан түрлілігінің шығуына ықпалын тигізді.
[өңдеу]
Саналы сұрыптау.
Үй жағдайында жануарлар мен өсімдіктерді ... ... ... ... пайдалы белгілері бар ата-аналық даралар өздеріне ұқсас, жетілген ұрпақ әкелетінін байқаған. ... ... ... бойы ... ... ... отырған. Адам саналы сұрыптау барысында белгілі бір мақсат қойып, қандай нәтиже шығатынын да болжай ... Осы ... ... ... ... өзгеріп, адам қажетіне керек, жабайы ата тегінен өзгеше, жаңа түрлері пайда болады. Сұрыптаудың шығармашылық маңызы осында. Қолдан ... екі түрі бар. Ол -- ... және жеке ... ... сұрыптау деп фенотипі (сыртқы белгілері, қасиеттері) бойынша сұрыптауды айтады. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... тобын іріктейді. Жеке сұрыптау кезінде жекеленген өсімдіктің немесе ... ... ... оның ... генотипін зерттейді. Ұрпақтарына бағалы, қажетті қасиеттер мен белгілерін тұрақты беретін дараларды сұрыптайды. Жеке сұрыптаудың маңызы генотипі жағынан ... бір ... көп ... алуға болатынында. Мысалы, қолдан ұрықтандырудың тәсілдерін пайдалана отырып, бір бұқадан, қошқардан ондаған, жүздеген ... ... ... Жеке сұрыптаудың жаппай сұрыптаумен салыстырғанда маңыздылығы жоғары. Өсімдіктерде жеке сұрыптауды ... ... Кез ... ... оның ... ... ... жүргізу үшін жеке-жеке көбейтіп, таза сорттармақ жағдайына жеткізеді. Таза сорттармақ, ... -- бір жұп ... ... ... ... ... ... Адам қолдан сұрыптаудың әдістері арқылы популяцияда қажетті, бағалы белгілері бар ... ... ... ... жануарлардың жаңа тұқымын шығару үшін будандастыру әдісін ... Олар ... ... ... және ... емес ... (аутбридинг) болып бөлінеді. Туыстық будандастыру немесе инбридинг будандастыруда туылған ұрпақта гендердің гомозиготалы күйге ауысуына байланысты гомозиготалы ... ... арта ... Мал ... бір ... ... төлдерді бір-бірімен, не ата-анасын өз төлімен шағылыстырады. Бұл өсімдіктердің ... ... ... және гомозигота санын кебейтуге әкеледі. Осымен қатар ұрпақта пайда болған (рецессивті ... ... ... ... ... ... ... кері әсер етеді. Жақын туыстарды бір-бірімен будандастырудың тиімді жағы да бар. Ұрпақта ... ... беки ... және бұл ... ... бірдей болса, болашақ ұрпақтарына беріліп отырады. Туыстас будандастыру жануарлар мен өсімдіктердің селекциясы үшін қажетті сорттармақтар алу үшін кеңінен ... Туыс емес ... ... ... деп ... ... түр ... будандастыру және әріден будандастыру болып бөлінеді.
[өңдеу]
Гетерозис.
Гетерозис кезінде ата-анасымен салыстырғанда буданның тіршілік қабілеті артып, мол өнім ... ... бұл ... ... ... біртіндеп төмендеп өше бастайды. Гетерозис құбылысын өсімдіктер және жануарлар селекциясында жиі қолданады. Бұл құбылысты ең алғаш 1914 жылы ... ... В. Шелл ... өсімдігінен байқайды. В. Шеллдің тәжірибесі бойынша, жүгері өсімдігі ... ... ... ұрпағының өнімі екінші ұрпағының өніміне қарағанда -- 35%-ға, үшінші ұрпағында 50%-ға төмендегенін көрсеткен. ... швед ... А. ... анықтағандай, өсімдіктерде бірнеше түрі бар. Олар жыныстық гетерозис -- ... ... ... дамуына байланысты тұқым мен жемістің өнімі артады. Денелік гетерозис -- вегетативті органдарының ... ... ... -- ... ... ... бейімделіп тіршілік қабілетінің артуынан туады. Гетерозис ірі қара малдарда жиі кездеседі. Мысалы, ірі қара ... ... және ... ... ... ... еті мол және өте жоғары сапалы болған. Ал қазақтың Ақ бас сиырын Санта-гертруда тұқымымен будандастырғанда, ... ... етті ... Бір ... ... (нарды) екі өркешті түйемен будандастырғанда, сондай-ақ жылқы мен есекті будандастырғанда, ұрпақтарында гетерозис құбылысы байқалады. Қашар -- екі ... ... ... мен ... ... нәтижесінде алынған ұрпақ, бермейтін будан. Күші жағынан ата- анасынан бірнеше есе артық болады. ... ... ... оның молекулалық сыры әлі толық анықталған жоқ. Әріден будандастыру. Әр түрге және туысқа жататын ... ... ... ... ... Мұндай шағылыстырудың мақсаты -- бір түрге жататын дараларды будандастыруда беріле алмайтын белгілер мен қасиеттердің тұқым қуалауын зерттеу. Өсімдіктердің ... ... ... ... ... арқылы сапалы будан алуға болады. Мысалы, қарабидай мен ... ... мен ... деп атайтын жабайы астың тұқымдастың будандары бар. Әріден будандастыруды алғаш зерттеген И.Г. Кельрейтор болды. Ол 1760 жылы ... мен ... ... ... рет будан алды. Әріден будандастырумен Г. Мендель, И.В. Мичурин, Н.В. ... т.б. ... ... ... ... будандардың саны аз, тіршілік қасиеті төмен, ұрпақ бермейді. Ұрпағының болмау себебі, бір жағдайда -- жыныс органдарының ... ... ... ... болады. Өсімдіктерде тозаңның толық пісіп жетілмеуінен тозаңқап толық ашылмайды. Екінші жағдайда -- ... ... ... ... ... және ... өзгеруінен туады. Мысалы, будандастыруға алынған А түрге жататын организмнің 14 хромосомасы, Б түрге жататынның 28 ... бар ... ... ұрпақ буданында 21 хромосома болады. Сонда Б түрге жататын дараның 7 хромосомасымен конъюгацияға түсетін жұп (гомологті) хромосомалар жоқ. Бұл ... ... ... ... ... және ... жоқ гаметалардың пайда болуына әсерін тигізеді. Кейбір будандардың ұрпақ, бермейтін кемшілігін, оларды полиплоидті түрге ауыстыру арқылы түзеуге болады. Бірінші рет ... 1924 жылы Г.Д. ... ... пен шомырды будандастыру арқылы мол ұрпақ беретін түраралық ... ... Бұл ... ... ... ... ... екі есе көбейтеді. Хромосомалар санының екі еселенуі барысында мейоз процесі дұрыс жүріп, шомыр мен қырыққабат ... өз ... ... ... ... ... академик Н.В. Цицин бидайды бидайықпен будандастыру арқылы ... ... ... ... алды. И.В. Мичурин жұмыстарында әріден будандастыруды пайдаланып, сиырбүлдірген мен таңқурайдың, ... мен ... ... мен ... ... ... ... Оларды вегетативті жолмен көбейтті. Мутациялық селекция. Өсімдіктердің сорттарын микроорганизмдердің жаңа штампыларын ... ... ... ... ... да ... Мутацияны шығу табиғатына қарай: табиғи (спонтанды) және қолдан тудырған ... деп ... ... мутациялар ғалымдардың пікірі бойынша, зат алмасу кезінде ДНҚ ретінің ... екі ... ... және ... процестерінен туындайды деген болжам бар. Табиғи мутациялар: гендік, хромосомалық, соматикалық, генеративтік мутациялар болып бөлінеді. XX ғасырдың 20 -- 30-жылдарында ... ... және ... қосылыстардың кейбір түрлері тірі организмде тұқым қуалайтын мутациялар тудыратыны анықталды. Селекция үшін генетиктер мутацияны қолдан тудыратын әдістерді жасай бастады. Сонымен ... ... ... ... ... ... факторларды мутагендер деп атады. Мутацияның пайда болу процесін мутагенез дейді. Көпшілік жағдайда организмде пайда болған ... ... ... ... оның ... қасиеттерін төмендетеді. Сонымен қатар селекция үшін маңызы бар мутациялар да кездеседі. Әсіресе олар микроорганизмдер селекциясында кеңінен қолданылады. ... ... ... әсер ету ... пенициллиум саңырауқұлағының жаңа штампысы алынды. Олар бастапқы түрлеріне ... ... мың есе көп ... Сол ... ... және ... да ... әсер етіп, практикада мукор, ашытқы саңырауқұлақтарының, азотобактериялардың жаңа қасиетке ие жаңа түрлері алынды. Осы мәселеге байланысты Қазақстан ... ... ... академиясының микробиология және вирусология институтында сүт қышқылы бактерияларынан жемшөпті сүрлеуге қажетті арнаулы ашытқылар алынып, ... ... ... ... сүрлем дайындалды. Институт ғалымдары пропион қышқылы бактерияларынан жаңа ашытқылардың штампыларын шығарып, оларды сынақтан өткізді. Жүгеріні пропион қышқылы бактериялары мен ... ... ... ... ... ... жақсарып, ондағы "В" витаминдерінің мөлшері артты. Осының әсерінен сиыр сүтінің майлылығы, тауықтың, үйректердің жұмыртқалағыштығы артатындығы байқалды. Әр түрлі мутагендерді ... ... ... де жаңа ... алынды. Дүние жүзінде осы әдістің көмегімен 500-ден астам өсімдіктердің жаңа тиімді мутанттары алынған. Мысал ретінде Новосібір қаласындағы Цитология және генетика ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады. Бұл сорт "Новосибирская-7" сортының тұқымын рентген сәулелерімен өңдеу арқылы, сұрыпталу нәтижесінде алынған. Қазақстанда Қазақтың егіншілік ғылыми-зерттеу институтында химиялық және ... ... ... ... ... және ... бидайдың және басқа дақылдардың мол өнім беретін, жоғары сапалы мутантты түрлері ... ... ... -- ... ... ... ... туындайтын геномды мутацияларға жатады. Егер эукариотты организмдер жасушасының хромосома жиынтығы ... ... рет ... ... организмдерді полиплоидті дейді. Полиплоидия табиғатта кең тараған құбылыс. Бұл әсіресе гүлді есімдіктерде жиі кездеседі. Полиплоидия жасушаның митоздық, мейоздық бөліну ... ... орта ... әсер ... және ... да ... болуы мүмкін. Бұл құбылыс жануарларда сирек кездеседі. Академик Б.А. Астауров жібек құртының жұмыртқаларына әр түрлі температурамен әсер ету ... ... ... ... түрін алды. Өсімдікте полиплоидия құбылысын қолдан тудыру арқылы, олардың өнімділігін арттыруға болады. Мысалы, ғалымдар ... ... ... ... ... ерітіндісімен өңдеу арқылы полиплоидті түрін алып, Оңтүстік ... ... ... ... ... ... маңызды полиплоидтік топқа астық тұқымдастарын жатқызады. Дүние жүзінде кең тараған бидайдың түрі -- ... ... Оның ... 2п = 42 хромосома бар. Жұмсақ бидай ... 8000 жыл ... ... Еуропада өсірілген 2п=28 хромосомасы бар бидайдың түрі, 2п=14 ... бар ... ... ... ... ... будандасу нәтижесінде пайда болған. Ертеде олардың қажетті қасиеттерін байқаған диқандар егіп, өсіріп, ұрпақтан-ұрпақка қалдырып отырған. Ал ... ... арғы ... бірі -- 28 хромосомалы бидай. Таяу Шығыста өскен (2п х 14) хромосомалы жабайы бидайдың екі түрінің будандасуынан шыққан. ... 28 ... ... ... 42 ... ... қатар егіп жүр. Қазақстанда 28 хромосомалы қатты бидайдың сорттары "Алмаз", "Меляно-пус-40", ... ... ... және ... аумақтарда егіліп, сапасы жоғары болғандықтан макарон жасауда ... ... ... ... ... ... ... қоршаған орта жағдайлары іріктейді. Сондықтан өсімдіктер дүниесін жартысынан артығы -- полиплоидті. Ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің ... ... ... ... ... ... ... картоп және басқа мәдени өсімдіктердің түрлері бар.
Мәдени өсімдіктер [1](plantae cultae) - адамдар өздерінің әр түрлі қажеттілігін (азықтық, ... ... ... эфир ... ... т.б.) қанағаттандыру мақсатында өсіретін өсімдіктер. Мәдени өсімдіктердің пайда болуы адамзат мәдениетінің қалыптасуымен тығыз байланысты. Қытай мен Жапониядан ... ... ... ... ... бұршақ түрлері, құрма, апельсин, мандарин, шай, т.б. өсімдік түрлері; Индонезия мен Үндіқытайдан нан ағашы, манго, лимон, банан, қант ... ... ... ... Австралиядан қант қамысы, қияр, кенеп, кокос пальмасы, күріштің 2 түрі, қара ... ... ... қара ... 2 ... ... 5 ... зығыр, мақсары, қарбыз, сәбіз, алма, алмұрт, өрік, шие, бадан, жеміс ағашы; Орта Азиядан бидай, қара бидай, арпа, сұлы, бұршақ, жоңышқа, қант ... ... ... ... ... ... зәйтүн, лавр, жеміс ағашы, т.б.; Африкадан мақтаның 4 түрі, қарбыз, кофе; Америкадан жүгері, картоп, қызанақ, ... ... ... ... ... ... т.б. ... өсімдіктер таралған. Адамзат үшін мәдени өсімдіктердің маңызы зор. Бау-бақшадағы, егін алқабындағы өсіп тұрған ... ... ... мал ... ... көзі ... ... Қазақстанда мәдени өсімдіктердің түрі көп және олар әр түрлі. Олар - бидай, ... ... ... ... ... ... соя, асбұршақ, жержаңғақ, жасымық, картоп, күнбағыс, мақта, қызылша, қарбыз, таңқурай, жүзім, т.б. Мәдени өсімдіктердің жаңа ... ... ... ... ... өсімдіктердің 50 тұқымдасқа жататын 25 мыңнан астам түрі белгілі (барлық жоғары сатыдағы өсімдіктердің 10%-ын құрайды). Бірақ өсімдік өнімдерінен алынатын ... ... ... мәдени өсімдіктердің 20 шақты түрі ғана құрайды (мысалы, күріш дүние жүзінде мекендейтін халықтың 2/3-сінің қоректік азығы болып ... ... ... ... өсіру тас ғасырында басталды және олар бейберекет қолдан сұрыпталды. Кейін пайдалы өсімдіктер үй ... (ең ... ... ... ... ... ... Халықтардың қоныс аударуы, теңіз арқылы алыс сапарларға шығу және сауда-саттық өсімдіктердің бір ... ... ... алмасуын қамтамасыз етті. Жаңа жағдайға өсімдіктер тез бейімделіп, соның нәтижесінде мәдени ... жаңа ... ... ... Қола ... егіншіліктің қарапайым түрі дамыды. Кейінірек өсімдіктердің алуан түрін шығару үшін жасанды ... ... ... ... ... кездегі мәдени өсімдіктердің басым көпшілігі мыңдаған жылдар бойына қолдан өсірілді. Олардың ішінде ең ежелгі өсімдік түрлеріне - ... ... ... ... ... ... арпа, бұршақ, жуа, темекі, картоп, күріш, қант қамысы, т.б.; тек аз ғана ... - қант ... ... ... ... ... кейіннен мәдени өсімдікке айналған.
[өңдеу]
Түрлері
Әдетте өте көп түрден тұратын туыстардың мәдени өсімдіктерке айналған түрлері аса көп ... ... 200 ... ... ... туысының 1 түрі ғана, 70 түрден тұратын күнбағыс туысының 2 түрі ғана ... ... ... жатады. Осы күнгі мәдени өсімдіктердің шығу тегі әр түрлі. Олардың кейбіреуі жабайы өсімдіктерден шықса (бірақ ... ... ... ... ... ... жолымен алынған (мысалы, рапс - жапырақты капуста мен қышабастың ... т.б.), ал ... ... көбі әлі күнге дейін жабайы түрде өседі. мәдени өсімдіктер - қолдан сұрыптаудың нәтижесі. Сондықтан мәдени өсімдіктердің жаңа ... ... ... ... тех.) алу ... ... жаңа түрлерді алу - генетиканың (селекцияның) жетістіктеріне ... ... ... ... ... өте көп ерекшеліктерімен ажыратылады. Олар өздерінің табиғи ареалдары болмағандықтан, шыққан ортасынан басқа жерге тарала алмайды. ... ... ... ... ... ... және ... ортасын зерттеу, олардың жаңа сорттарын алуда маңызы зор. Жер шарында халық санының көбеюіне байланысты олардың қажеттілігін қанағаттандыру үшін (жыл ... 1,2 ... т ... ... ... мәдени өсімдіктер егілетін алқаптардың көлемін ұлғайтып, шөл және шөлейтті жерлерді, биік тау алқаптарын пайдаға жарату қажет. Осыған байланысты тосын ... ... ... ... ... жаңа ... алу ... мәселенің бірі болып саналады.

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2305

^