Қазақстанды ілгерілету жолындағы билік пен баспасөздің рөлі [ 46 бет ]

М А З М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ.........................................................................................3-5 беттер
НЕГІЗГІ БӨЛІМ

I тарау. Қазақстанның кешегісі мен бүгінгісі
1.1. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы қиыншылықтар 6-13 бет
1.2. Тәуелсіз мемлекеттің таңдау жолы……………………..14-20 бет

II тарау. Қазақстанды ілгерілету жолындағы билік пен баспасөздің рөлі
2.1. Ілгерілетудің басты бағыттары…………………………21-37 бет
2.2. «Баспасөзі күшті елдің өзі де күшті»……….…………..37-43 бет

ҚОРЫТЫНДЫ......................................................................................44-48 бет
СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ..........................................................................49-50 бет
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР............................................................51 бет
        
        М А З М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ.....................................................................
....................3-5 беттер
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I тарау. Қазақстанның кешегісі мен бүгінгісі
1. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы
қиыншылықтар………………………………….……………6-13 бет
1.2. Тәуелсіз ... ... ... ... ... Қазақстанды ілгерілету жолындағы билік пен
баспасөздің рөлі
2.1. Ілгерілетудің басты бағыттары…………………………21-37 бет
2.2. «Баспасөзі күшті елдің өзі де ... ... ... ... І Р І С П ... ... – Азия ... алып мүмкіндіктері, асқар
мақсаттары бар, тарихы терең, рухы күшті халықтың ордасы. Тоқсан толғаулы
тәуелсіздікті ... ... ... егеменді ел ретінде орнығу, әлемдегі өз
орнын иелену, барша халықаралық қоғамдастық ... ел болу ... ... арналды. Бейнелеп айтсақ, «атымыз барда желіп жүріп жер ... ... ... жүріп ел танумен» өтті.
Бүгінгі күнгі мемлекет басындағы азаматтарды, зиялы қауым өкілдерін
ойландырып, тың идея, жаңа істерге бастап ... ... ... бар.
Оның ең бастысы – мемлекет институтының негізін қалыптастыратын ... елді ... ... ... ... табылады. Ал, бұл елдік
мәселенің оң шешімін таппағы, көздеген мақсатынан адаспауы халық айнасы ... ... ... ... ... – халықтың құлағы, көзі, һәм тілі. Адамға көз, құлақ, ... ... ... халыққа газет сондай керек. ...газет –халық даушысы.
«Тау мен ... су ... ... сөз бұзар» деген аталы сөз бар. Бұзуға
құдіреті жеткен сөздің, түзеуге де құдіреті ... Сөз – ... ... ... ... ... ... түзейді. Сөзін жұртты түзеуге
жұмсап отырған жұрттың өзі де ... бет ... ... ... /1/». Бұл
ұлт баспасөзінің көсемі Ахмет Байтұрсынұлының «Қазақ» газетінде жарияланған
ізашар мақаласында айтылған аталы сөз. ... ... жуық ... өтсе де,
баспасөз, газеттің міндетін Ахмет атамыздан асырып ешкім айта алған жоқ.
Олай ... ... ... ... ... қай басылым болмасын көтерген
мәселесі, жазған сөзі халықты түзетуге, ілгерілетуге жұмсалуы тиіс. ... ... ... ... ... баспасөзіндегі жедел ілгерілеу ... ... ... етіп ... ... ...... шапшаң, жеделдете дамыту шараларының баспасөзде айтылуы,
насихатталуын зерттеу және жалпы сол ... ... ... ... ... ... ... баспасөзінің атқарып отырған
қызметі мен рөлін көрсету, аталмыш тақырып бойынша қазақ баспасөзі көтерген
проблемалық жарияланымдарды бір ... ... ... ... ... ... жұмысының өзектілігі туралы айтар болсақ, Қазақстан өз
алдына дербес ел болып, дүниежүзілік адамзат ... жеке ... ... бүгінгі күні халқымыздың әлеуметтік-саяси, экономикалық және
мәдени өмірінде бұқаралық ақпарат құралдарының алар ... ... ... ... ... ... ... таңда қоғамдық санаға ықпал ететін,
бұқараны ортақ мақсатқа жұмылдыратын ... күш ... ... басты тетіктерінің бірі – баспасөз болып табылады. Баспасөздің
қоғамымыздағы алатын орнына жоғары баға берген президентіміз Н.Ә.Назарбаев:
«Газеттер мен журналдарға арқа ... өз ... ... ... ... ... ұғындыруға болатынын түсінбеймін. Егер ең бұқарашыл
саяси мінберден айырылсақ, жұртты өз ... ... ... ... туралы, мәселені шешудегі көзқарастар туралы қалайша
хабардар етпекпіз, - деп атап көрсеткен еді /2/.
Бітіру жұмысының жаңалығы – ... ... рет ... тақырып
етіп алынып, зерттеу нысанына айналып отыр. Еліміз есін жиып, ... дәл ... ... ... ... ... ... өркениет жолына
көш түзеген жас мемлекетіміз үшін әлі қолы ... ... ... ... ... көп-ақ. Яғни, «төбедегі төртеу түгенделді» деп айтуға
әлі ертерек. Осы ... ... жаңа ... жол бастап
отырғандықтан осы тақырыпты жазбаққа ой келді. Сонымен қатар, ... ... ... олқылықтар мен кемшіліктерді ашудағы қызметі
сарапталады. Демократиялық қоғамымыздағы баспасөздің алар орнына, қалыптасу
кезеңдеріне ... баға ... ... ... қолданылған дерек көздері ретінде егеменді
ел болған сонау 1991 жылдан бергі республикалық ... ... ... ... ... ... туының астында шығып
жатырған газет-журналдардың тігінділері парақталып, ішіндегі сүбелі ... ... ... ... ... «Жас ... «Ана тілі»,
«Қазақ әдебиеті», «Айқын» газеттері және «Ақиқат» журналы секілді ... ... ... негізінен қазақ тілді баспасөз ғана
мүдделі. Елімізде жарыққа шығатын орыс тілді ... ... ... ... ... ... күйттеп кетеді. Олар сенсацияға құмар, әр
нәрсеге атүсті тоқталып, ... бар да, ... жоқ ... ... ... ... бөледі. Сол себептен де ... ... ... тілектес, еліміздің жан-жақты ілгерілерілеуіне атсалысып
жүрген газет-журналдарды зерттеу нысаны етіп алдық.
Ғылыми жұмыстың ... ... ... ... ... ... қойылған талаптарға толыққанды жауап беруі зерттеу әдістемесіне де
байланысты. Диплом жазу ... бұл ... да ... ... ... ... ... талдау мен ... ... ... ... қолдану арқылы жүргізілді. Жүйелілік, объективтілік
және тарихилық принциптеріне негізделеді.
Бітіру жұмысының құрылымына келсек, ол ғылыми ... ... ... ең ... ... «Қазақстанның кешегісі мен бүгінгісі»,
«Қазақстанды ілгерілетудегі билік пен ... ... атты екі ... ол екі ... шағын тақырыпшалардан тұрады. Бұлардан басқа жұмыс
ойды тиянақтап, түйін жасайтын қорытындыдан, пайдаланылған ... ... ... тұрады.
I тарау. Қазақстанның кешегісі мен бүгінгісі
1.1. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы ... ... ... ... ... тәуелсіздік,
Қазақстан территориясының тұтастығы, тіл саясаты, егемендік, ел тұтастығына
қауіп ... ... ... ... ... ... жат ... атамекеніне оралуы секілді қоғам дамуындағы іргелі де маңызды
мәселелер ... ... ... ... аса ... және жарқын сәттерін
баяндайтын «Қазақстан жолы» атты кітабында елбасы Н.Назарбаев: «Біз «талмау
күйдің» өлара ... ... және екі ... ... ... ... ... шешім қабылдаудың зардабы «өліммен ... ... өкпе мен ... тарихқа айналған өткенді түзетуге ұмтылған
әрекетке байланысты, бүгінгі мен ... ... ... біз ... даңғазалыққа ұрынудың үлкен қаупі болды» /3/ дейді. Иә, ... ... ... ол ... ... болмасын, одан шығу үшін мықты
басқарушылық тәртіп пен әр қазақтың ... жану ... ... ... ... ... ... да соншалықты болады. Қиыншылықты ушықтырмау
маңызды, өйткені әр түрлі дағдарыс жаңа ... жол ... ... ... ... дәл осынау сәтте қол жеткізген жетістіктері
үшін 1991 ... ... ... ... ... бар ... ... Егемен Қазақстанның дүниеге келуі қарсаңындағы кезеңнің ерекшелігі
оны Кеңестік республикалар ... жан ... ... ... ... еді. ... ... экономикалық және саяси
дағдарыстан ес-түссіз талмау ... ... Сол ... бұл ауыр ... ... ... көзбен қарады да, әлеуметтік сана осынау ауыр
көріністен біржола сансырап қалды. 1985 ... ... ... ... ... «қайта құру» қашан құрдымға кеткенге шейін ел өз
тарихының ... ... ой ... ... ... қуғын-сүргін
құрбандарының бейнесін тірілтіп, режимнің ... ... ... ... жан ... төл ... естеліктері орала бастады. 2005 жылы
наурызда Грузия ... ... ... ... ... ... журналистердің сұрақтарына жауап бере келіп, өз елінің
тәуелсіздікпен өткен 15 ... өлім ... жан ... дем сала ... ... еді. ТМД-ның бірқатар елдерінің экономикасы осындай
жағдайда. Бұл біздің олардан 11-12 жыл алда ... ... ... ... адамдардың әлеуметтік күйзелісі мен бейжайлығы,
психологиялық шиеленісі ... ... ... ... ... бұл ... шыға алды. Қазақты қиындықтан
құтқарған баспасөз институтының рөлін атап өтпеске ... ... ... ... қалам ұстаған журналистер қауымы білек сыбанып,
елді өтпелі кезеңнің ауырпалықтарын ... ... ... бақты.
Алайда жаңа қоғамның жаңа мақсаттарына бой үйреткенше бірталай ... ... ... ... ... келе мазмұндық, идеялық және
стильдік тұрғыда көптеген сыни пікірлердің нысанына айналды.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында қазақ баспасөзі де ауыр ... ... ... ... ... жүріп тұрған тұста мерзімді
басылымдар мамыражай күй кешті. Жоғарғы жақ өз ... ... ... отырғандықтан басылымдар өтімді болудың жолын іздеп бас қатырған ... ... әр ... мекемелер бүгінде арманға айналған мыңдаған
тиражбен әр басылымды қамтамасыз етті. Нарыққа көшу кезіндегі қазақ ... ... да ... баспасөзінің бағын байлады. Қазақ тілі нарыққа батыл
түрде ене алған жоқ. «Рубль ... по ... ... естіген біз
теңгенің де тек орысша сөйлегенін ... ... ... көзі ... ... ... халықтың 90 пайызына түсінікті орыс тілін таңдады.
Осындай қосымша табыс көзі болмағандықтан қазақ газетінің өзін-өзі ақтауы
қиынға түсті. ... ... және бір ... ... ... ... ... жерлерде шоғырланғандығында еді. Ауылда
қаражат мәселесі тұрымтай тұсымен кеткен ол уақытта қиын ... ... ... ... басылымдарға жабылып қалу қаупі төнді. Сондай
қиын кездерде ... ... ... және ... ... бұл
басылымдарды «Қазақ газеттері» аталатын акционерлік қоғамның аясына алып,
қаржыландыруға кірісті. ... ... ... ... ... көп көмек болды. Осылайша қиындықтарды әупірімдеп артқа
тастап, қазақ ... ... ... 1990 жылы ... 552
бұқаралық ақпарат құралдары тіркелген болса, 1991 жылы оның саны 744-ке
жетті, 1992 жылы бұл ... ... ... ... баспасөз беттеріне егемендікпен ере келген тақырыптардың
тағы бір тобы − осы уақытқа ... ... ... ... келе ... ... тіл, экология, радиациялық полигон зардабы, желтоқсан жағырығы
сияқты өзекті мәселелер. Жекешелендіру сияқты экономикалық ... ... ... ... ... ... әсіресе, ауыл адамдарының
жүдеу тұрмысы, базар жағалаған халық туралы да газет беттерінде аз жазылған
жоқ. Бұл орайда ерекше тоқталып өтетін бір ... ... ... ... Одақтың тамырларынан көп мәселеде әлі ажырамағандығымыз
еді. Соның бірі ... ... ... ... ... ... ... борышын өтеп жүрген қазақ жастарының санасына Одақтың
ыдырауы үлкен әсер етті. Соның салдары сияқты ... ... опат ... саны күрт өсіп ... еді. ... ... бұл тақырып та тыс
қалған жоқ. «Сегіз ай сенделіп, әскердегі баламды іздеп жүрмін /4/» ... ... ... сөзінің жаны бар. Өйткені әскери саланы ... ... ... ... ... қазақ баспасөзінің жиі көтеретін
өткір тақырыптарының біріне айналған.
Әрбір халықтың, ұлттың тарихында өзінің аса ... мен ... ... болады. Ел тарихындағы ауыр жүкті көтерген сондай оқиға −
сонау желтоқсаннан бастау алған еліміздің егемендігі соның ... ... ... ... сияқты демократиялық ұғымдар іске асырылып,
оның заңдық-құқықтық ... ... ... ақпарат құралдарының
ісіне мемлекеттің араласуы ... ... олар ... қол ... Қазақ тілді басылымдардың ең бір ... ... ... ... ең алғашқы қалыптасу кезеңдеріне, қоғамдағы
демократиялық қайта құрулар кезеңіне тұспа-тұс ... ... ... оның ... ұлт ... ... ... басылымдар бүгінгі
күні тарихқа айнала бастаған сол бір ... ... ... ... ... көтере білді деп айту ләзім.
«Өтпелі кезеңде әлеуметтік топтардың біріне шектен тыс ... ... ... мүддесі аяқ асты етілуі сөз бостандығы ұғымын
журналистердің ... ... ... Бұл ... ... ... өзі ... дейді Засурский /5/. Мемлекет құрудың
алғашқы жылдары журналистиканың ауыр кезеңді бастан ... ... ... бір ... ... ... қатал қыспағынан шыққан баспасөз
бостандықты жүгенсіздікпен шатастырып алған тұстар да болды. ... ... ... жас ... ... ... қылуға, елдігін, ұлттығын
нығайтуға бағытталған тақырыптарға қалам тербеді.
«Қазақ әдебиеті» газетінің бетінен түспей, ... ... ... ... ... мәселе – ұлттық тәуелсіздік тақырыбы болды.
Қазақстанда уақытысында түрлі партиялар саясат майданына араласты. ...... ... ... ... ... еді. ... «Қазақ
әдебиетінде» «Жебеушісі жариялылық, демеушісі демократия» деген айдармен
«Азат» партиясының төрағасы, ... ... ... ... рухында жарық көрген «Азат» пен «Алаштың» айырмасы» атты
мақаласы жарық ... Дәл осы ... ... ... публицистикасының
дамуында жаңа бір дәуір басталды. Ол азат ойдың, еркін сөздің дәуірі ... ... ... заман ағымы 1990 жылдары өзіне лайық арналар таба
бастады. Жаңаша ойлайтын ... ... бас ... Философ Сәбетқазы
Ақатайдың жан даусы - өмір ... өзі ... ... ... ... 1925 жылы ... қазақта» жарияланған
«Ендігі бір арманымыз тіл тағдыры» атты мақаласын қайта көшіріп басу арқылы
«Қазақ әдебиетінің» бетінде ... тіл ... ... 1991 ... ... көптігі тіл байлығы емес» атты ар жағында
синонимнің тіл үшін қажеті жоқ ... ... ... ... мақаласы
жарияланды. Мақалаға көз жүгіртсек, «ана тіліміздің көсегесін көгерту үшін»
синонимдерді ... аз ... ... ... Қарсы пікір ретінде
Б.Нұржекеұлының «Кешірерсіз, синонимнің көптігі – тіл байлығы» атты ... ... ... ... ... ... ... қолданылуының
мән-маңызына тоқталып, мақаласын «Жүкешевтің «...қазақ тілі түсініксіз, бір
ойды айтып жеткізуге қиын тілге айналып барады» дегендерін тек бас ... ғана ... ... ... те, ... ... көптік байлықтың
белгісі» /6/ деп қорытады.
Демограф Мақаш Тәтімовтың «Қазақтың тайпалық құрамы мен саны ... атты ... ... ... ... публицистикадағы
көрінісі деуге негіз бар.
1991 жылдың 16 желтоқсанында Жоғары ... ... ... ... ... ... тапқан «Қазақстан Республикасының мемлекеттік
тәуелсіздігі туралы» Конституциялық Заңын қабылдады. Дәл осы ... ... ... ... «Ақ ... ... ... күн!»
деген серкесөз басылды /7/.
«Егемен Қазақстан» газетінде «Горбачевті сотқа беру керек пе?»
деген сын корреспонденция жарияланды. Авторы – ұлт жанашыры Шерхан ... ... ... ... «Бабаның басын қорлатпайық» атты
толғанысында кезінде Эрмитажға қойылған қазақ елінің ... ханы ... ... ... өз ... ... туралы мәселе қозғайды.
Сондай-ақ, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында баспасөз беттерінде
еліміздің нанын жеп, суын іше отыра шу шығарып, артын ... ... ... ... ... ... ... Бұған «Жас Алашта»
«Тәуелсіздік талаптары» деген айдармен Сардар Сыздықовтың «Казачество -
отарлау ... ... ... атты ... ... ... Әділет министрлігіне берген жарғысында бұндай саяси мәселелер
көрсетілмеген. Жарғыда «Казактар тек мәдени және ... ... ... мақсат етеді» деп ... ... ... ... ... ... ... қатаң бақылауды
іске асырғаны жөн /8/» дейді мақала иесі. Осылайша казактар туралы ... ... ұр да жық ... ... бола ... ... көздеген мақсаты сол кездері республиканың кей облыстарында ... ашық ... ... мен ... ... ... казак атамандары
егемен Қазақстанның Ресей құрамындағы автономияға айналуын талап етіп,
сондай-ақ жеріміздің ... ... ... талаптарын білдірді.
Қорқытпақ та болды. Осылайша олар үлкен саясатқа қол созғылары ... ... ... Әлімнің «Міржақып мүрдесі елге қашан ... ... ... ... ... осыдан екі жыл бұрын
табылған Міржақып Дулатов мүрдесін туған жерге ... ... ... Мәселен, «Оқиға ортасында» айдарымен «Міржақыптың мәйітін әкеле
жатырмыз» атты, «Оқиғаның түйіні» ... ... ... ... /9/» деген циклды материалдар жарық көрді.
Жалпы тәуелсіздіктің алғашқы жылдары қазақ баспасөзінде көрініс
тапқан публицистика қалың ... ... ... жаңа ... ұлттық рух
берді. Ұлттық сананың оянуына түрткі болды. Тәуелсіздік талаптарынан
туындаған ... ... ... ... ... шықты.
90-жылдардың ортасын ала қазақ баспасөзінде орныққан тенденция − қазақ
елінің ойға алған мақсаттарын нақтылап, ... ... ... ... ішкі-тысқы потенциалын арттыру тақырыбы. Сөзіміздің дәлелі ... ... ... 1997 ... бір санында
Ө. Сұлтанғазиннің «Ұлт намысын қорғауды ұмытпайық» ... ... ... ... ... біздің мемлекетіміздің рухани күш-қуаты жыл
өткен сайын азайып барады. Оның бір айқын мысалы, осы күнге дейін ... ... ... ... ... жоқтығы /10/» Демек, ендігі
жерде Қазақстан рухани құндылықтарды өндіріспен ұштастыру керектігі, ендігі
сатыда орындалмақ тапсырма сол екендігі айтылды.
Әлемнің ... елі ... ... дағдарысты
қиыншылықтардан қашып құтыла алмаған. Үлкен күйзелістер мен құлдырауларды
Америка, Англия, Түркия, Германия, ... ... т.б. ... ... ... ... ... осындай қиыншылықтардан өте ... ... өз ... ... және ... елдер еліктерлік,
қызығарлық үлгі болуға жарады.
Елдің материалдық дамуына серпін беріп, тіреу қызметін ...... ... ... ... ... қалыптастыру
қазақта «тамыры тереңнің бұтағы биік» деген сөз бар, ... ... ... ... ... ... көтеру арқылы қазіргі ұрпақ
санасында тарихи таным қалыптастыруға, сол арқылы болашақ келбетін ... ... ... ... Осы ... ... ұйытатын, оның рухын
серпілтетін ортақ ұраны, саясат тілімен ... ... ... ... ... ... ... көтеріп жүрген «Жас Қазақ», «Егемен
Қазақстан» газеттері ұлт десе түн ... төрт ... ... аса ыстық.
Дулат Исабеков: «Бәсекеге берікпіз бе?» мақаласында: «Ұлттық рух − өз
тарихыңды ... оны ... ғана ... ... кім ... түсінуде,
өзгелерден кем емес екеніңді ... ... ... Ол ... ... ... бойы жалғаса беретін бітпейтін процесс /11/» деп, ұлттық
идеологияның ... ... ... ... Дос ... «Жас
Қазақ» газетіне шыққан «Қазақтарды қалай көтеруге болады?» атты мақаласында
халқымыздың көтерілуіне мүлдем кереғар жоспарланған жұмыстың он бес ... ... келе ... саяси памфлет арқылы жеткізеді. ... ... ... ... отырған тармақтың бірі ретінде
«телеарналардағы қазақ ... ... ... және ... ... ... айтады. «НТК», «КТК», «31 арна» секілді өз ... ... ... ... ... ... азаматтардың
айтуына қарағанда қазақ тіліндегі хабарлар 30 пайызға да жетпейді екен.
Ресейдің ... ... ... БАҚ ... елін еркін басып
алған. Көптеген қалаларда қазақ тіліндегі газеттерді табу ... ... ... ... кезінде де болмаған /12/» деп ашынады.
Мынау алмағайып заманда қазақтың қазақ болып қалуы ... ... ... ... де ... ... гуманистік клубының төрағасы М.Оразай:
«Тәуелсіздік бар, енді ол тек бай тобырдың ғана емес, ұлт меншігіне ... ... ол үшін ... өзі ... жасамаса, оны ешкім «мә» деп бере
салмайды. Себебі, қазақ рухы әлі де басылуда. Сондықтан да осы ғасырда ... ... ... «Қазақ кодексін» ұсынамын. Алдымен, өзімізді
отарсыздандырайық. Балаларымыздың аттарын тек ... ... ... берейік. Жастар! Қайратымыз тасып тұр, оны ... ... ... ... киносына театрына барайық, қазақ
баспасөзін, өнерін қолдайық... /13/» деп санамалап беріп, ... ... ... ... жолдарын көрсетеді.
«Жас Қазақ» апталығының соңғы санында «Қазақтың ... ... ... ... ... ... ... жарияланды. Қазақ тілді «Айқын»
газетін ... ... ... ұлттық компаниясының қаржысына күн көріп
отыр десе, ... ... ... ... ... ... ... оппозицияның да іштей ірігенін көрсетіп,
екі жақты саясат ұстанатынын ... ... ... ... ... таңдау жолы
Бүгіндері Қазақстандағы реформалар тәжірибесінің нәтижелі екендігін
халықаралық сарапшылар ғана емес, сонымен бірге әлем лидерлерінің өздері ... ... ... бас хатшысы Кофи Аннан 2002 жылы Қазақстанға келген
сапарында: «Қазақстан өзінің ... ... ... үлкен жетістіктерге жетті, сондай-ақ ішкі ... ... ете ... /15/ ... ... басы артық қате қадам
жасамағанын ... ... ... ... сәтті таңдап алынған
өтпелі дәуірдің саяси-экономикалық үлгісіне ... Ол ... ... және оған қоса жедел де қарқынды экономикалық
реформалар. Біздің үлгінің мәні ... ... ... ... ... жасауға және демократияландыруға бағытталған,
сонымен бірге «естен тандырмайтын», ... ... ... «таңдау жолы» туралы айтар болсақ, әрине, бұл жол тек
экономикалық үлгіні ... ғана ... ... Бұл ... ... ғана емес, сонымен бірге саяси режимді, ... ... ... ... саяси үлгі. Бұл аса бай ауқымды дүние
және дәл осы мәселелерге Қазақстан үлгі аларлық ... ... ... ... ... Бұл ... ... жүзінде және өз ішімізде жоғары
бағаланып отыр.
1992 жылдан бергі ең үлкен жетістік Қазақстан өзін ... ... ... Бұл тек ... ... Ұйымына мүше болуымыз ғана ... ... өз ... ... бастады. Президентіміз Нұрсұлтан
Әбішұлы Назарбаев дүниежүзіндегі ең үлкен державалардан ... ... ... АҚШ, ... және ... соң, ... ... да берді. Осылайша мемлекет құрудың нақты мүмкіндігіне ие
болдық. Жаңағы аталған елдерден кепілдік алу нені көрсетеді? Бұл ... ... ... ең ... ... дәл ... ... Бұл бір. Екіншіден, Қазақстан ... ... қоса ... ... ... ... Үшіншіден,
экономикада қандай бағытпен жүретініміз ... ... ... да ... қажетті жолы таңдалды. Белгілі ... ... ... ... ... ... ел ... нарықтық
қатынастарға енді. Осы жылдары Қазақстанда бейбітшілік пен ... ... ... ... жанжалдар шарпуына шалынбағанымызды
қоссақ, байсалды саясатымыздың арқасында қаншама ... ... Өзге ... ... ... бойы ... шаруаларды қысқа
мерзімде қолға алуға тура келді.
Ақпарат саласы − асқан қырағылықты, мол еңбекті керек ететін сала. Бұл
саланы ... ... ... ... ... ... ... бері ақпарат министрі бірнеше рет алмасты. Өткен жылы
елбасы бұл салаға ... ... ... ... ... ... − әлемдік даму үрдісін, әсіресе
«ақпараттық соғыс» теориясының ... ... ... ... ... ол кадрлық саясат, ақпарат арналарының экономикалық әлеуетін
реттестірді. Сондай-ақ, ұлт мәдениетін жедел ... көш ... ... ... бағдарламасының жүзеге асуын да қадағалады. Ертісбаев «Егемен
Қазақстан» газетінің бас редакторына ... ... ... яғни осы ... ... құру мен ... жаһандық әлемге
толыққанды кірігуінің мәселелері бүгінгі таңда ... ... және ... ... ... ... ... болады. Ел
президентінің «Алдымен экономика, сонан кейін ─ саясат» деген ұстанымы осы
жылдардың ... ... ... ... Басымдықтарды дәлме-дәл
айқындауға мүмкіндік берді. Қарқынды экономикалық даму Қазақстанда
түбегейлі ... ... ... кең жол ашып ... Елдегі тұрақты
экономикалық ахуал, әлемдік тауар рыногындағы бізге қолайлы конъюктура,
ішкі сұраныстың ... ... ... ... ... арта ... жылдарда да экономиканың дамуы қарқын алады деп болжам ... ... /17/» ... еді. Осы ... қарап, ақпарат саласының
құлағын ұстап отырған Ертісбаевты қазақ елін ілгерілету ... ... алғы ... сарбаздардың бірі деуге қақымыз бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... басқарушы өз қарамағындағы ақпарат құралдарының саясатына
жанама ... ... ... ... ... ... байланыс
желісі жүреді.
М. Шахановтың «ақпараттық диверсияға» ... ... да ... ... ... Ал ол өз кезегінде аталған олқылықты отандық ақпарат
кеңістігінен ... ... ... ... жемісін халық көреді.
Нәтижесінде, Қазақстанды жедел арада қара ... алға ... ... ... ... бір ...... саласындағы
жетістіктер. Экономиканы реформалау − ... ... ... ... ... ету ... жүргізілді. Қазақстанның
он бес жылдық экономикалық ілгерілеуін бір қайырған Бердібек Сапарбаевтың
мына бір сүбелі мақаласына тоқталайық: «Қазақстан ... даму ... ... Азия құрлығындағы елдер арасында көш бастап, жылдық өсімі
8,9 пайызды құраса, ІЖӨ 64 ... ... ... ... ... алу
қабілеті 138 миллиард доллар.
... Қазақстан 2010 жылға дейін бәсекелестікті арттыру мақсатында мақта
өндірісін 600 мың ... ... ... экспорттауды 200 мың тоннаға
жеткізуді жоспарлауда. Дүние жүзі өндіретін мақтаның бір ... ... ... ... − деп ... ... ... ең озық үлгілерін
өзгелеріне мысал етіп көрсеткен. Елбасы атап көрсеткендей ... ... ... ... ... ... ... кең қамтылған.
Аталған мақаламен үндес, елбасының экономикалық ... ... ... ... салмақты басылым «Егемен
Қазақстанда» жиі беріліп тұрады. Елдің ілгерілеуінде өзіндік тың ... ... ... ... сосын саясат деген ұстанымен
оқырманға түсіндіруді ... ... ... ... ... ... ... мақаласы осы газеттің өткен жылғы санында жарияланғаны
есімізде. Автор ойын былай түйіндейді: «Қазір Қазақстан адам дамуы ... ... ... ... ... өнімділігі дамыған елдермен
салыстырғанда бес-алты есе төмен, ... ... ... ... ... ... адам ... мен сапасына байланысты
салаларға, әсіресе, білім-ғылым, денсаулық сақтау салаларына ... ... ... жатыр. Бұл − ұзақ қолданатын шара ... ... ... ... ... ... ... экономист
Рахман Алшановтың «Жаһандық экономика және Қазақстан» мақаласы: «Әлемдік
рыноктың аса ірі ... ... ... ... ... ... ... қауырт дамып келе жатқан жылжымайтын мүлік рыногын
атауға болады. Соңғы бес жылда дамыған елдерде ... ... құны ... ... ... ... ... маркалардың жолаушылар автомәшинелерін сату
2000 жылғы 9,07 млрд теңгеден, 2004 жылғы 68 млрд ... ... ... Қазақстан автомобильдер сату көлемі бойынша ТМД-да екінші ... ... ... автомобильдер шығаруды және ... ... 2007 жылы ... ... деп ... /19/» дей ... даму қарқынына салиқалы талдау жасаған.
Өнеркәсіптік әлеуеттің өсуі көбіне кәсіпорындардың жаңа экономикалық
және экономикалық жағдайларды ... ... ... ... ... ... ... қазақстандық өнеркәсіптерді
дамуға бейімділігі біршама ... ... ... ... ... Қазақстанның жалпы дамуының жекелеген тармағы ретінде орташа
көрсеткішке ие. Кешегі кеңестік жүйеден ... ... ... ... ... ... бір орындағы межесін сақтау, мүмкіндігінше алға жылжу
− Қазақстан экономикасының ұранына айналды.
Ендеше, өндіріс пен мәдениетті сабақтастыра ... ел ... ... Осы қос ... ... ұстау − қазақтілді баспасөздің материалдарынан
жиі-жиі көрініс тауып отырады.
Тәуелсіздігіміздің алғашқы жылдарында алдымызда тұрған мемлекеттік
дамудың исламдық, түркілік, ... ... ... Еуразиялық таңдаудың
тұрғаны белгілі. Біз соңғы бағытты ... ... ... ... ... қалу мемлекеттің халықаралық ынтымақтастығының аясын
шектеп тастауы айдан анық еді. Батысында Ресей, шығысында Қытай ... ... ... отырған екі елдің ортасындағы Қазақстан үшін
таңдаудың басқалай бағыты жоқ болатын. ... ... ... ... жаттық жоқ», яғни кімнің ниеті түзу болса, біз ... ... Өзге ... ... ... ... бұра тартқан жеріміз жоқ. Қазақстанның мол байлығы ... де ... ... дақ ... ... даму ... жүруі БАҚ-тан ажырағысыз. БАҚ өзара
бәсекелесе отырып, қоғамның бас ... ... ... ... ... пікірлерге толы болғанда ғана демократия орнауы мүмкін» /20/.
Сондықтан баспасөз де елімізді демократияландыруды жүзеге асыратын ... ... ... жеке ... атынан «Айқын» газетіне «Тамырсыздық
қоғамға үлкен қауіп» атты хат жолданды ... Хат ... ұлт ... ... қарамайтын елдің алдында жүрген азаматтарға
арналған.
2006 жылы «Жас ... ... ... ... Шілдебай сынды жас
тарихышылардың бірнеше рет қазақ тарихына қатысты, Қазақ ... ... ... ... Бұл материалдардың көздегене
мақсаты − ел дамуын, қазақ ... ... ұлт ... ... идеяны дамыту арқылы жүзеге асыру. Бұл ретте ұлт жанашырларын
біріктірген «Ұлт ... ... ... Дос ... ... ... ойын дөп басып жүргенін байқаймыз. «Жас қазақтың» соңғы
санында Д. Көшім ... ... ... ... жариялады:
«Президенттің он бес жылда тіл үйреніп ... аю ... ... ... ... ... ... бірақ олар қазақ тілін әлі үйренген жоқ.
Демек, олар аю ... Осы ... ащы ... аралас ұлт
жанаршырларының сөзінен ақиқат үнін ... ... ... ... ауаны қазақтың үстемдігі, тізгінді қазақ ұстауы. Ендеше,
қазіргі ұлтымыздың беталыс бағыты да осы болса керек.
Тарихтың бізге бұйыртқан ... ... ... Уақыт дегеніңіз жүрдек, сол сұрақтардың ішіндегі ең маңыздысы
ұлттық пәтуа-бірлік болса ... ... ... жаңаша жүргізу де,
сыртқы саясат та, қорғаныс мәселесі де ... ... осы ... ... ... бір гәп ... атап ... ұлттық сана, яғни ұлттың
жан-жүрегі не күйде деген мәселе. Қазақстанның ... ... ... ... деген терең патриоттық сезім де, жалпылық сананы
жетіктірудегі қазақ тілінің тірек боларлық рөлі де, бас ... ... ... ... де, тарихи сананы қалпына келтіру
де... бәрі-бәрі барша қазақ ұлтының басын ... ... ... қоғамында «мемлекеттік», «мемлекеттік емес» деген ... Одан әрі ... ... «тәуелсіз емес» деп үкілегеніміз жөн
емес. «Тәуелді», «тәуелсіз» деп жағаласып жату өзіңнің кешегі тоталитарлық
қоғамнан шыққаныңды көрсетеді. Ой-өрісіміз әлі де сол ... аса ... ... бірде-бірінде өзін «тәуелсіз басылыммын» дейтін ешкім жоқ.
Ақиқаты кез-келген басылым белгілі ... ... ... ... қызмет
етеді. Үкіметтен тыс тұрғандықтан ғана «тәуелсізбін» деп өзін-өзі алдарқату
ғана.
Ал, «мемлекеттік», «мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жағдайға байланысты қарастыру керек. Біз жас
мемлекетпіз. Демек, мемлекетке қалыптастырушы күш ... Біз ... ... ... ... әртүрлі ұлттық құрамда мемлекет құрып
жатқанымызды ұмытпаған жөн. Сондықтан мемлекеттік баспасөз мемлекет құру
идеясына жұмылдырылып ... ... ... ... ... мемлекеттік
баспасөз орындарының нақты міндеттеріне тоқталайық.
Ең алдымен ... ... ... насихаттау.
Тәуелсіздікті қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... Мұны ... жүктелетін «мемлекеттік тапсырыс» деуге
де болады. Екіншіден, мемлекет құрылып, даму кезеңінде оның ... ... ... қосар үлесі зор. Әсіресе, Қазақстан
жағдайында ұлттық қарым-қатынасты бір сәт ... ... ... міндет,
қазақ халқының рухани мәйегін қалпына келтіру. Бұл істе ... ... ... Төртінші мәселе біз жаңа экономикалық бағытпен ... жыл ... ... ... ... насихаттаған жоқ. Ендігі нарық
қатынастарының талаптарын халықтың санасына ... ... ... ... ... үнемі ой-пікірлерін айтып отыруы үшін үкімет қаржы
шығарып, газеттерді ұстап отыр. Бұл мемлекет қабырғасы түзу ... ... ... ... ... ... ... атамыздың артына қалдырған ақтық аманаты
мынадай еді: «Алашқа аты шыққан азаматтар, әуелі ... ... үшін ... ақылдасып, ойласып, ынтымақтасып іс істеңдер. Сендер
адассаңдар, ... ... Алаш ... Арттарыңнан ергендердің обал-
сауабына сендер қаласыңдар /22/». Ұлт ... ... осы ... ... бен ... елімізді ілгерілету жолындағы
адастырмас темірқазығымызға айналуы тиіс.
II тарау. Қазақстанды ... ... ... ... рөлі
1. Ілгерілеудің басты бағыттары
Ілгерілеу – елді жан-жақты дамыту. Қазақ елін дамыту ... ... ... ... ... ... ... бағыт. Яғни, дамыған елу елдің
қатарына кіру үшін халықтың материалдық ахуалын жақсарту маңызды болмақ;
Асылы, баспасөздің ... қай ... ... осы ... ... бойынша
айқындалған. Ақпараттық нарық пен еркін бәсекелестік жағдайында баспасөзге
деген талап еселенді. ...... ... бәсекедегі
жеңісіне ықпал етсе, жекелеген секторлар жұмысының ... ... ... ... ... бірден-бір кепілі.
Академик, агробиология және экология институтының директоры ... ... ... жарияланған «Мемлекет бөлген ақшаны ауылға
тура жеткізетін механизм жоқ» ... ... ... ... ... ... деңгейін өсіруге мемлекет тарапынан 2000 жылы – 27
млрд, 2003 жылы – 39, 2004 жылы – 48 ... 2005 жылы – 58 млрд ... ... ... ... бөлінуі нәтижесінде осыдан он жыл
бұрынғы кезеңмен салыстырғанда, бүгінгі жағдайымызға шүкіршілік ... ... ... ... ... ... ... дайын асқа тік
қасық ... ... дей ... ... өз ... ... ... маман ретінде мынадай қорытындылар жасайды: «Кеңес
өкіметі кезінде Қазақстанның даңқын ... ... ... ... ... ... 25-35 млн ... егістік алқабымыз болса, оның ... ... ... дақыл себілді. Оның гектарынан орта есеппен 7-8
центнерден өнім алып ... ... ... да осы ... ... проблемаларын
көтере алатындығымен ерекше. 2005 жылдың ... Т. ... ... ... ... жылы ... не берді?» мақаласы шолу
жанрында жазылған. Олай дейтініміз, мақала ... үш ... ... ... ... барысында істелген шаралардың қорытындысына шолу
жасалған: «ауыл шаруашылығы саласына 200 миллиард ... ... ... ... ... ... жұмсалыпты, соның нәтижесі қандай?
...Елбасының биылғы Қазақстан халқына арнаған Жолдауына сәйкес, 2005
жылы «Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды ... ... ... Заң қабылданып, қолданысқа енгізілді. Ауылдық
аумақтарды дамыту ісіне ... 51,3 ... ... ... ... 19,9 миллиард, жергілікті бюджеттерден 25 ... ... ... ... үш ... ауылда 208 мың қосымша жаңа ... ... даму ... төмен ауылдардың саны 108 елді мекенге немесе
23 пайызға қысқарды. ... ... 7751 елді ... экономикалық
даму деңгейі бойынша 1204-і жоғары даму әлеуетіне ие, 5625 елді ... 595 ауыл даму ... ... ... ... жатады. Ауыл
жылдарында республикалық бюджеттік бағдарламалар есебінен лизингке 2840
комбайн мен трактор және ... да ауыл ... ... ... 25
машина-технологиялық станса (МТС) құрылды.
2005 жылы ауыл халқына шағын ... ... 925 ... 845 мың ... Жеңілдікті негізде несие алған ауыл тұрғындарының саны – 9,5 мың.
820 миллион 895 мың теңге – ауыл шаруашылығын, 83 миллион 25 мың ... ... ... 21 ... 925 мың ...... ... салаларына
жұмсалды /24/».
2. Мәдени бағыт. Оған өз ретінде әдебиет, спорт, өнер ... ... ... ... ... ...... психологиясын
ілгерілеу идеясына бейімдеу үшін оларды Қазақстанның жарқын ... ... ... Мәдени тақырып өнер мен әдебиетті, спорт пен
музыканы қамтыды.
Кезінде XX-ғасырдағы қазақ ... ... ... ... ... ... «Мәдениет күшейеді - өнер, білім күшімен. Өнер,
білім күшейеді – оқумен, оқу күшейеді – мәдениетпен. ... ... ... ... ... ... жетелейді, бірімен-бірі тығыз
байланысты. Қазақтың асылы – мәдениетте» ... ... ... ... ... көрсеткіші ретінде саналатын әдебиет пен
өнердің жеткен биігін. Бұл саланы көтеруде баспасөз ... рөл ... көз ... ұлт ... өзге ... араласқанда мемлекетінің
өндірістегі табысымен мақтанбайды, өркениетінің өлшемінің ... бірі − ... ... ... ... Франция, Германия
сияқты елдер өнер ошақтарын мемлекет тарапынан қаржыландырады. Ал, кезінде
біздің биліктің өнер ордаларына нарық ... өмір сүр деуі ... ... орын ... ... көрсетті. Осындай
мәдениет саласының қызметкерлерінің солақай шешімінің арқасында көптеген
театрлар ... шақ ... өз ... ... ... ... ... газеттерінің өнер саласын жазбай, қамтымай ... жоқ. ... ... дер ... ... ... алаңдатарлық
мәселе өмірімізге нарық заңы дендеп енгеннен ... өнер ... ... ... салдарынан ұлттық құндылығы жоқ, арзанқол
дүниелер көбейді, кәсіби ... ... ... өнер ... Экономикаға
нарықтық өлшеммен қарауға болар, ал әдебиет пен ... тек ... ... ... керектігін баспасөз өзінің мәдени тақырыптарында баса
көңіл ... ... ... барынша қабілетті елуліктің ендігінде біздің де елдік
ерекшелігіміз ... ... ... ... ... үшін сахна өнерінің
заман үнімен үйлесуі − басты парыз. «Шүкір, ұмыт бола бастаған жарасымды
дәстүрлерімізді ... ... ... ... ... бес кәсіби театры
есін жиып, репертуарлық көркемдік сапаларын ... ... ... ... 7-8 жаңа ... ... бой көтерді» / ... Ә. ... ... /25/ деген белгілі театр сыншысы Әшірбек Сығай «Егеменнің»
етжеңді бетіндегі ... ... ... ... әзірге
тоқыраудан аман екендігі, көршілес ... ... ... ... ... опера жанрларын насихаттауға тиым салынып ... ... ... ... ... шүкіршілік білдіреді. Осы
басылымдағы келесі бір мақаласында: «Елулікке енгелі жатқан Қазақстан үшін
кешегі «гөй-гөйімен» қалып ... ... ... бірге бізде теріс
сананы тегістеп жіберетін рухани мәшинені басқару тетігін күшейту керек
/26/».
Азаттық ... ... ... ... бен мәдениетіміз жаңа
туындылармен толықты және республикамыздың ... ... ... ... ... ... әсіресе кинематографистер мен
сәулетшілер, суретшілер беделді халықаралық ... мен ... ... ... түсе алатын туындыларды дүниеге әкеле бастады.
Өнер туындыларын бағалағанда «өнер баршаға түсінікті болуы ... ... ... ... ... түсіне білу керек» дегенпринципке көшу
керек. ... ... ... өмірінде өте қызықты әрі күрделі процестер
жүріп жатыр. Бір жағынан шығу тегімізге, ... пен ... ... ... ... Екінші жағынан мәдениеттің батыстануы ... ... ҰҒА ... ... ... ... ашып ... шеберліктерін талдау, үздік өнер туындыларын насихаттау − жалпы өнер
туралы ғылымның ... ... ... бірі. Қазіргі кезде өнерді
зерттейтін ғалымдарымыз «Қазақ ... ... ... ... ... осы ... дейінгі даму жолдары мен заңдылықтары қарастырылады.
Сондай-ақ, өнертанушыларымыз «Мәдени мұра» бағдарламасына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... бастап
ғалымдарымыз өнеріміздің жай-жапсарын зерттеуге кіріседі /27/». ...... ... жинағынан Алматы, 2006 жыл/ деп ... ... ... қоғам жылдары республикамыздағы мәдениет ... көп ... ... ол тек ... тұрғысынан қарастырылып
келді. Қазақ баспасөзі баспасөз бостандығының нәтижесінде өзекті ... ... ... ... ... қайшылықтардың себептерін
батыл көрсете білді. ... ... ... ...... ... негізі», «Мәдениетсіз мемлекет тұл», «Ең қатерлісі − рухани
жұтаңдық», «Көтерем мәдениет ел рухын көтере ала ма?», ... ... ... ... т.б. ... ... мәдени өмірдің өзекті
тақырыптарын көтеріп, қордаланған проблемалардан шығар жолды іздейді. Міне,
сондықтан ... ... ... ... ... мәселелерді талдау,
жазу жағынан кенде емес. Соңғы онжылдықта мәдениет мәселелеріне ұлттық рух,
ұлттық мүдде тұрғысынан барып жүр. Егер де ... ... ... ... ... жарияланым назардан тыс қалдырылмай, дер ... ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ... дамыту үшін аса қажет. Идеологиялың басты құралының бірі −
әдебиет. Орыс ... ... ... ... ... ... сақырлаған қару, сыңғырлаған тиындар ғана қалады /28/». ... үні ... ... қауымның үн-түнсіз отыра ... ... ... ... ... «Жалын» секілді ... ... бар. ... ... мен ... та кейде әдебиет
мәселелерін қозғап жатады. Бірақ, осындай ... бола тұра ... ... бар үлкен газет «Қазақ әдебиетінің» ... ... ... ... көзі ... ... өлең, проза, әңгімелердің жылдап
шықпайтын жағдайлары кездесетін. 2005 жылы бас басылымның қатарына ... ... ... Газеттің бас редакторы Т.Ахметжан: «Негізгі бағытымыз
әдебиет, өнер, мәдениет. Мұның ішінде кино, театр ... ... ... ... тым ... бойламасақ та, жалпы зиялы қауымның сол
тұрғыдағы ... ... ... /29/» ... еді. ... қанбазарға
алып шығатын мәдениеті мен әдебиеті. Есі бар ұлт әр ғасырдыі басында өзінің
өткені мен болшағын ... ... ... 2007 жылы наурызда ... ... ... ... ... ... дүниеге келді.
Бодандық шылауында әдебиетіміз бен мәдениетіміз цензураның
жіті ... ... да ... ... Қазақтың халық жазушысы
Қ.Жұмәділов «Қазақ әдебиетіндегі» «Кешір ... ... ... ... ... ... әдебиетімізді екі түрге бөліп: «Құлдық
қамытын киген барша отар елдердегі секілді, қазақ ... де екі ... ... Оның ... ... ... жағатын, отаршылардың
үйреткенін тоты құсша қайталайтын бодандық бағыт. Ал, екінші – ... да ... ... ... жұрттың санасына сіңіруге талпынған
реалистік, халықтық ... /30/», - деп ... ... ... ... ... әдебиеті», А.Нүсіпханов «Көсегеміз қайтсе
көгереді» ... ... ... ... ... көрген
мақалаларында тәуелсіз еліміздің әдебиеті ... ... ... өз ... ... /31/. Ал Б.Қойшыбай ұрпағы азат ... ... ... ... өз елі үшін ... ... елінің
мемлекеттілігін нығайта түсуге құлшыну сезімін ұдайы баулып, қалыптастырған
жөн /32/» дейді.
Нарықтық ... ... соң ... ... ... ... ... Осыған орай ақын-жазушыларымыз да нарық заңына
бейімделді. Кітап шығарудан бастап, оны тарату, сату ... және ... ... да қалам иелерінің өз міндетіне айналды. «Егемен Қазақстанда»
белгілі жазушымыз Ә.Әбішев ... әл ... ... /33/» деген
мақаласындағы айтатын негізгі ойы нарыққа көшкен ... ... ... ... ... ... айрылған елдің рухани
аштыққа ұшырап, ұлттық ... ... ... арты рухани
мәңгүрттікке ұрындыратынын жеткізу еді. «Шын өнер ... ... ... ... ... ... ... газетіндегі «Шын
әдебиет енді туады» атты мақаласында бұған дейінгі әдебиет шын ... ... ... әдебиет, нағыз шынайы әдебиеттің туар уақыты ... ойын ... ... ... ... Өзге ... ... белгілі бір
мемлекеттің территориясында екі жағдайда ғана ... ... ... ... елге келесі бір елдің мемлекет басшысы келгенде, екінші
ретте елінің намысын ... ... ... көтерілген спортшының
құрметіне орай желбірейді. Демек, Қазақстанның әлемдік ... ... ... бірі – ... ... кезінде спорттың негізгі ұстыны Мәскеу болатын. Бізде
ғылыми-әдістемелік орталық та ... жоқ. ... ... ... ... сарайынан басқа іліп аларлық спорт ... да ... ... 6-7 ... ... ... шетел асты...
Кейінгі 2-3 жылда Қазақстан әлемдік ... ... ... құтты мекенге
айналған. Нақты 2001-2015 жылдарға арналған мемлекеттік ... ... Одан бері ... ... ... ... ... бірнеше
олимпиадалық даярдау орталықтары, спорт базалары ашылды. Қазақстанда бұрын
болмаған допингтік тексеру орталығы ... Бір ... ... спорты
біртіндеп қолға алынып ... ... ... ... түп-тамыры қайда деген сауалға ... ... ... ... ... ... ... атты мақаласында: «Қазақстан
спортын 16 ескегі бар ... ... ... ... ... Алматы,
Қарағанды төрағалары ескекті жанын салып еседі. ... ... ... ... ... аты бар, ... ... түсіп
қалмауды ойлайды. Солтүстік, Батыс, ... ... ... үш
олимпиадаға ешқандай спортшы жіберілмеген. Қазақстан Үкіметі осы мәселені
ақылға салса, спорттың тұтас бір орталықтан басқарылып, бір ... ... етсе ... /34/» деген ойын жеткізеді. «Жас Қазақтың» спорт
бетінің редакторы Есей Жеңісұлы ... ... және ... ... ... спортшыларына «2008 жылы өтетін ... 10 ... ... ... ... деген меже қойғандығын жаза
келе: «Әрине, қойылған талап ... ... ... ТМД ... ... ... едәуір мол қаржы бөледі. Әлемде Қазақстан сияқты ... ... 200 мың АҚШ ... ... ... ел жоқ. ... да ... деңгейінде өмірлік зейнетақы тағайындап ... ... ел. ... неге ... саласының басшылары мен жанкүйерлерге
спортшыларымыздан жоғары нәтиже талап етпеске? /35/» деп қолымыз − істе,
аузымыз − ... ... ... ... ... ... сөз ... Жұдырықтасу өнерін елімізге 1940 жылдардың ортасында ... ... ... ... біреу біле бермейді. Содан бері қазақ
боксы туымызды төмендеткенінен, айдындататын кезі көп. Тарихта алты ... ... ... дәстүрі бар. «Ал бүгінгі қазақ боксының халі нешік?» атты
сауалға Қазақстан бокс федерациясының бас хатшысы Болат ... ... ... Себебі, бокс − қазақ спортының бетке ұстары /36/»
деп жауап береді.
Қазақ спорты әсіресе ... ... ... ... ... ғана ... ... да ауадай қажет. Әр ... ... ... ... олардың білімін жетілдіру ... ... ... ... тиіс. Және, біздің спортта ғылыми-әдістемелік
кітаптар жоқ. Спорт академиясындағы орталықтың бар-жоғы да белгісіз. ... ... ... Кеңес одағы кезінде шыққан 75 мың спорттық-
тәжірибелік дүниені өз тіліне ... ... ... ... ... институты бар. Бізде осының бірі де жоқ.
Қазақ спортын көтеру үшін Қажымұқан, Балуан Шолақ, Жақсылық, ... ... т.б. ... ... ... ... көрсететін
бейнефильмдер мен кітаптар керек. Қаракөз балалар ... ... ... ... Рухани жетілмеген спортшы түптің-түбінде қазақ ... ... ... ... ... ... өсуіне нақты жағдайлар жасау арқылы
табиғи өсіру, оралмандарды қабылдау және т.б. бағытта ... ... ... жеткізіп жазған азулы авторлардың мақалаларына тоқталайық.
«Үшінші дүниежүзілік ... бола ма, бола ... зары мен ... ... ... ... көз ілдірмей отыр. Күн тәртібінен түсетін емес. Түспейді
де. Бүгінгі Ирактағы қырғын, әпербақан АҚШ-тың Иран мен Солтүстік ... ... ... ... мен ... саяси белсенділігі,
Африка елдеріндегі ... т.т. ... ... ... ... Осы тектес, бірақ мүлде басқа гәп бар. Сол үшінші дүниежүзілік
соғысқа пара-пар ... ... ... жүріп жатқаны біздің
халқымызды да ... өте ... ... осы ... ... ... жатқан
соғыстың ұлтымызға тигізер қатерінің қаншалықты зор екенін ескермесе
болмайды. Қысқасы, қазақ халқының ... ... ... ... ... басты идеясы мен идеологиясына айналуы ... ... бар» деп ... ... ... ... ауыз ... айтуға тұрмайтын көрсеткіш екенін әр қазақ қолындағы
бір-екі баласына қарапақ шамалай береді.
Халқымыздың демографиялық ахуалы ... ... ... ... аз ... жүрген жоқ. Әр ... ... ... ... салиқалы басылым «Жас Қазақ» газетінде «Көкейтесті» айдарымен
«Демографиялық соғыс» атты ауқымды материал басылды. Қазақтың саны ... ... ... ... мен ... ... ... өзі бізге нағыз
демографиялық экспансия жасауы мүмкін екендігіне қауіптенген автор ... ... ... ... ... ... бағдарлама жасауы керектігін алға тартады. Қазақ: «Бірінші бала
Алланыкы, екінші бала халықтікі, үшінші бала өзімдікі» деген. 1959 ... ... ... ... ... туу ... 7 бала ... Бірі
демографиялық, бірі ақпараттық соғыстың өтінде тұрған еліміз үшін шынымен
де ұлттық-демографиялық императивті және ... ... ... ұлт ... бұл ... сергек қарап, күрессек, сонда ғана дербес
мемлекеттің, ... ... ... ... болмақ/37/»
Қазақ ақпарат кеңістігіне тың серпін, жаңа леппен батыл енген
«Айқын» күнделігінде ... ... кәрі ұлт па?» атты ... ... ... Айтжанбайқызы қазақстандықтарды жас ... ... «2050 жылы жасы ... ... ... 11,3 пайызын
құрап, нәтижесінде БҰҰ сарапшыларының қорытындысымен ... ... ... ... /38/» дегенді жеткізеді. Автор жасы ұлғайған ... ... ... даму ... қалай анықтайтынын
көрсеткен. «Алматы ақшамында» берілген Думан Анаштың «Елдің есі де, сесі ... /39/» ... ... тың ... мәліметтер келтіріліп,
қазақ көбейсе мемлекеттің қуаты артатыны айтылады.
Өз авторларының ғана ... ғана ... ... ... да ... ... ... «Жас Алашта»
шыққан мақаласында тарих ғылымдарының докторы, демография мәселесімен
шындап айналысып жүрген кәсіби ... ... ... ... ... ... ... ойым − біздің ең үлкен кемшілігіміз де, қалың сорымыз да
халқымыздың санының аздығында екен /40/» деген ... ... ... ... ... Тәтімовтің пікір-пайымдарын да қазақи ... ... іліп алып ... ... ... ... «Ақиқат» ұлттық қоғамдық-
саяси журналының 2003 жылғы №4 санында «Демография ахуалымыз: ойлар ... атты ... ... демографиялық жағдайға шолу жасайды.
«Біздің есебіміз бойынша қазақ санын өсіру үшін кемінде 140 жыл ... ... БҰҰ және АҚШ ... Бюросының болжамы бойынша 2050 жылы небәрі 14
миллион болмақ деген мәлімет береді.
Демографиялық ахуалды ... үшін ... жас ... ... ... ... ана мен баланы қорғау ... ... ... ... ... Қазақстан халқына арнаған 2007 жылғы жолдауында ана мен
баланы қорғауға айрықша маңыз беріліп, ... ... ... ... арттырылатынын айта келіп, «аталған шараларды енгізу бұдан да оң
демографиялық ... ... ... /42/» деді.
2006 жылдың шілдесінде Қазақстандағы ... ... ... ту ... ... ... ... қазақтар өз отанында алпыс
пайызға әрең жетті. Қуануға тым ерте. Жырақта кім көрінгенге жәутеңдеп бес
миллион ... жүр. ... ... ... – жетімексің. Кезінде
Египеттің сұлтаны болған Бейбарыс ... да ... ... Осы орайда демографиялық жағдайымыздың түйіткілін шешудің бір
жолы – оралмандарды қабылдау. Бүгінгі таңда ата жұртына 307 ... ... ... 1991 жылы Қазақ елі ... ... ... ... шек ... ... тәуелсіздікті күтпейақ
Монғолиядағы қандастарымыз көшті бастап та жіберген. Биыл наурызда ... ... 16 жыл ... Ал осы 16 жылда әлемді аузына қаратқан
Қазақстан жарты миллион қандасын көшіріп ала ... ... ... бойынша
басқасын жылы жауып қойғанда Қытайда 1 миллион 980 мың, ... ... ... өмір ... Толғағы терең мәселеге қалам жүгірткен
«Жас қазақтың» журналисі Еренғайып Қуатайұлы 2007 жылдың 23-ші ... ... ... көрген «Көштен қалған көш» мақаласында: «Қытай
Қазақстаннан 2004 ... ... ... ... мұнай сатып алды. 2011 бұл
меже 30 ... ... Егер ... ... «бір ... ... бір қазақ»
принципін ұстанса, бірақ жылда арғы беттегі алаш ата жұртына көшіп келер
еді... Біздің биліктің қолынан ... іс ... ме ... ... ... ... ... келе жатқан он елдің қатарына кірді. Жалпы ішкі өнім
жан басына шаққанда жеті мың долларды құрайды, Ұлттық ... он бес ... ... деп ... ұрамыз. Қиырдағы зар илеп отырған қазақты ... ниет ... ... ... жиналмай тәуелсіздіктің баянды
болмайтынын біздің билік қашан ұғынады? /43/» деп шырылдайды. Шынында 300
миллион ... ... ... Қазақстанның үркердей билігі мұндай
стратегиялық қадам ... ... ... ... ... ... арнайы
квота белгіледі, жан басына тоқсанжеті мың теңге. Бес ... бар ... ... ... ... ... маңынан да үй салуға жетпейді. Құжаттарын ... ... ... үшін әкімшілік кедергілерге ұшырайды. Соңы
жемқорлықпен аяқталады. Қаншама ... ... ... ... жатса да марғаумыз. Қоғамдағы «көші-қон саласы еліміздегі белшесінен
батқан коррупция ошағы» деген пікірдің жаны бар.
Бұдан 30-40 жыл ... ... ... Жұмәділовтың «Соңғы көш»
романының отаншыл кейіпкерлерінің ат басын Қазақстанға тіреуінде үлкен мән
бар. Ресейдің ... ... ... ... ... атты ... елі» газетіне жазған хатында: «...Қалмақстан жері мен ... 11 мың ... ... ... жағдайы дәл қазіргі күйінде қала
беретін болса, енді 10-15 жылда өзге ... ... ... ... ата-
жұртымыз көмек жасайтын болса, нақ қазір жасасын /44/» деп жазады.
Парламент «Халықтық көші-қон ... ... мен ... ... Заң пысықталып, алдағы шілде айында қабылданбақ. «Исі
қазақтың арманы жиырма ... жету ... ... /45/». Бұл ... алға қойған мәселесі. Демографиялық саясат жүргізу ... ... ... ... ... те еліміздің таяудағы жылдарда барынша
дамыған елу елдің қатарына қосылу ниеті оған тән ... де ... хақ. ... өзі ... жаңа міндеттер жүктейді. ау т.б. бағытта
жүргізілуде.
4. Басым бағыт ретінде білім-ғылым саласы. 2005 ... ... ... ... ... дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелетінін ескертіп,
елбасы еліміздің білім ... ... ... ... ... ... ... даму үрдісін өркениетті елдердің білім жүйелерімен
салыстырсақ, елбасы жүктеген ... жету үшін ... ... атқару
керектігі айқындала түседі. Осы ретте қазақ тілді басылымдар оқу-білім
саласындағы жетістіктер мен кемшіліктер, он екі ... ... ... ... ... ... ... тілін оқытудың барысы және т.б. мәселелер
туралы ұдайы жазып, ... ... ... ... ... қолданылып отырған ҰБТ отандық білім жүйесінің сапасын
арттыруға ықпал ете ме?» деген сұрақ төңірегіндегі профессор ... ... ... берілген мақаласынан: «ҰБТ өзіне жүктелген
талаптарға ешқандай ... ... ... жүйе ... ... мектеп бітіру
емтиханы мен оқуға қабылдау емтихандары бөлек өткізілуі керек. ҰБТ жүйесін
қайта қарап, оның мүлде басқа түрін ... ... /46/» ... ... ... жайт.
Т.Кәкішұлы «Білімге базардың саудасы жүрмейді» атты ... жан ... ... ... оқу орны ең көп мемлекетке айналып
отыр. Нарық ... ... ... ... ... ... ... жүрмейді. Өкінішке орай шамасы келгендер университет ашып ... ... ... ... ұрындыруда /47/» дейді. Рас-ақ.
Президентіміз осы мәселеге байланысты жекеменшік оқу орындарын жабу туралы
Білім және ... ... ... ... ... ... стипендиясы бойынша шетелде білім алушылар
саны көбейіп отыр. Олардың ... ... ... ... ... ... ... Алайда бүгінде үкіметтің ... ... ... 35 ... ... ... баспасөзінде көтеріліп келе жатқан үлкен мәселенің бірі −
қазақ мектептеріндегі білім сапасын арттыру жайы. XX ... бас ... ... ... ... оқып, білім алуы жөнінде қыруар ... ... ... ... 1913 жылы ... ... оқу ... деген мақаласында: «Қазақ ісіндегі неше түрлі
кемшіліктің көбі түзелгенде оқумен түзеледі. ... ... ... қалай тәрбиеленуі бәрінен бұрын ескеріп, ... ... ... /48/» деп ... бүгінгі күні де мәнін жоғалтқан жоқ. ... ... ... ... ... ... түгелдей Ресейдің
қоластына өтіп, алдағы оқу жылынан бастап, Ресейдің білім бағдарламасымен
оқытылатыны ... ... ... ... еді. ... Үмбет Ә. «Жас
Қазақ» басылымындағы мақаласында: «Екі-үш шенеунік бір ... ... көз жұма ... ... салдарынан даулы мәселе туындап отыр
/49/» деп ашынуы өте орынды. Шалағай келісімге қол ... ... ... ... ... ... қызметте жүр. Байқоңырдың балаларына «Әліппенің»
орнына «Азбука» оқытудың салдары қандай ... ... бар ... Сондай-ақ, он екі жылдық оқытуға көшу аясында ұлттық білім беру
құрылымына өзгерістер ... ... беру − ел ... түйінді
мәселесі. Қазақсанның елулікке кіру жолдарын талқылағанда білім беру
жүйесіндегі бәсекелестікті ойға ... Жыл ... ... ... ... ... ... кезекпе-кезек «керемет» реформаларынан көз
аштырмаса, енді бір он ... ... ... адам ... күйге
түсетіні анық.
XXI ғасыр ғылым мен технологиялар ғасыры болған шақта, еліміздің
ғылым ... да сол ... ... ... ... басуы қажет. Дүние
жүзіндегі көптеген елдер экономика саласындағы елеулі жетістіктерге осы
ғылым мен ... ... ... ... ... ... бүгінгі
таңда ел экономикасын көтерудің бірден-бір жолы ғылымды дамыту, оған
айырықша ... ... ... ... болып тұр. Ғылымды дамытсақ,
экономикамыздың да өрге көтерілуі сөзсіз. Ғылымның ... ... баға ... ... ... академиясының академигі
Б.Жұмағұлов «Ақиқат» журналындағы «Ғылым өз қызметіндегі ... ... ... ғана ... ... қайтарым бере алады. Қазіргі кезде
қуатты, ... ... ... ... ... аса жаңа ... ағарту
мен білімсіз жарқын болашақта Қазақстанның болуы мүмкін еместігін қоғамның
сезінуі айрықша маңызды» /50/ ... ... өте ... деп ... ... 1946 жылы ... ... Академиясы құрылған.
Қазақ үшін ҰҒА-ның құрылуы кезінде баға ... ... ... және ұлттық
рухани өсудің ұясы саналды. Бүгінде ... 180 ... 10 ... және 15 шетелдңк мүшені біріктіріп отырған ірі зияткерлік орталық.
Былтырғы жылы ... ... 60 жыл ... ... ғалымдар мен
зиялылардың алдында сөз сөйлеген президентіміз ... ... ... ... күші ... ... баршаға ақиқат. Ел
экономикасы мен мәдениетінің дамуына зор үлес ... ... ...... ... даму ... ... жылдарға арналған ұлттық
инновациялық жүйені қалыптастыру мен дамыту жөніндегі шаралар ... ... ... даму ... құны 2,5 млрд. долларға тең
130 жобаны қаржыландыру басталды. Елу елдің қатарына кіру ғалымдарға ... ... ... тек ... әлеуетімізді барынша дамыту, озық
технологиялар арқылы қол ... ... ... /51/» ... реформалардың мәнін түсіндіріп берген еді. «Академияның алпыс асуы»
атты қос беттік мақалада президенті ҚР ҰҒА ... ... ... ... құрамы, бүгінгісі сөз қыла келе: «Ғылымның
түрлі салаларындағы зерттеулерді насихаттауды қамтамасыз ету мақсатында «ҚР
ҰҒА Баяндамалары», «ҚР ҰҒА ... «ҚР ҰҒА ... ... ... ... ... Қазір бұл басылымдарды АҚШ, Франция, Жапония, Ресей, ГФР,
Англия секілді т.б. бірнеше елдердегі 78 ... ... ... ... ... ... өзге елде де ... ие екендігін көрсетсе
керек. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін ... ... ... ... ... ... ... жаңаша құру қажет
болды. Сондықтан алда еліміздегі барлық ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... бір жүйеге келтіріп, ел мүддесіне
қызмет ететін ғылым орталықтарын құру міндеті тұрған еді. Өзге ... мен ... ... ... да ауыр тиді. Ел экономикасында
реформалар жүргізіліп жатқанда ғылым саласы одан шет ... ... ... ... ... ... ... ескерілмеді. Ғылыми-техникалық
потенциалды нарық заңына қарай бейімдеу жөнінде нақты ... ... ... ... тоқтап, ғылыми жұмыстарға ... ... ... ... қалу ... әр алуан. Ең бастысы экономикалық
дағдарыстың болуы. Осындай себептердің бірі туралы ... ... ... «Ұлт ... ... ... атты мақаласында
былай деп жазады: «Менің байқауымша мемлекетіміздің күш-куаты жылдан-жылға
азайып барады. Оның айқын мысалы осы күнге дейін ... ... ... ... ... /53/». «Егемен Қазақстан» ... ... ... ... шет мемлекеттерге кетіп жатқанын, соның
салдарынан «өнер тапқыштық» көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... байланысты ғылымды алға бастыру жөнінде
реформалар ... да ... ... бұл күткендей нәтиже бермеді. Академик
М.Әлиев «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған ... ... ... атты ... ... ... ... қаржыландыру
жылдан-жылға қысқарып,маман кадрлардың ғылымнан бойын ... ... өте ауыр ... ... ... ... дамыту туралы жиі-жиі сөз
қозғай бастадық. Өйткені, ендігі ... жаны − ... Оның ... ... ... ... талабына сай дами алмаймыз. Қоғамдағы
осындай мазасыздықтың тууы − ел экономикасының ... ... ... ... үстінде екендігін білдіреді. «Егемен Қазақстанда» ... ... бір ... − отандық ғылымды дамыту»), ... ... ... кез келді») сынды ғалымдардың мақалалары − соның
бір дәлелі. А.Құрышбаев: ... ... ... ... ... ...... ғалымдардың жетіспеуі, ғылыми кадрлардың
«қартаюы» болып отыр. Ғылым кандидаттарының орташа жасы − 55. Жас ... ... ... ... ...... ... жалақының
салдарынан ғылыми жұмыстардың беделінің бәсеңдеуі /55/» ... ... ... ... ... өзі де ... ... жолында ілгері басып, ел қатарынан қалмасына
себепші болатын нәрселердің бірі баспасөз, яғни ... ... ... ... білу қажет /56/» Бұрынғы кеңестік дәуірде
баспасөзді үгітші, ... ... ... ... ... Ол ... ... тыс идеологияға тәуелді болып, қоғамда болып жатқан
оқиғалардың бет-бейнесін ... ашып бере ... сол ... ... ... демократиялық елімізде баспасөздің қоғамдағы рөлі елеуді
өзгеріске ұшырады. Ол ... ... ғана ... ... ... ... сараптаушысы және қоғамдық ой-пікірді қалыптастырушы
да болып отыр.
Біз қарастырғалы отырған қазақ баспасөзі де ... ... ... ... ... болып жатқан оқиғалардың барлығына
атсалысып, өзекті проблемаларды дер кезінде көтеріп, қоғамдық пікір туғыза
отырып, сол проблемалардың дұрыс шешілуіне мұрындық ... ... ... қазақ баспасөзі мемлекет тәуелсіздігінің нығаюы мен көркеюі жолында
үлкен рөл ... ... ... тіл мен дін, елдік мәселесі,
мемлекетіміздің тәуелсіздік идеясын ... ... ... ... ... ... ... атқарып отырған қызметін ерекше
айтуға болады.
Кеңес дәуірінің ... ... ... ... ... ... шағын мақалалар жарық көргені болмаса, ... ... ... ... ... тарихы жөніндегі алғашқы зерттеу еңбектер 40-шы
жылдардың соңы мен 50-ші жылдарда ... ... Бұл ... ... ... деп 1949 жылы ... ... уалаяты – бірінші қазақ
газеті» деген ... ... ... ... ... ... ... тарихынан» (тарихи очерк) деп аталатын
шағын еңбегін айтуымызға болады. Бұл еңбектер қазақ баспасөзі ... ... ... ... және ... ... ... қазақ
баспасөзінің тарихын объективті тұрғыдан зерттеп, оң баға беруімен құнды.
Сонымен қатар, 1950 – 1980 жылдардың ... ... ... ... ... Т.Амандосовтың, Б.Кенжебаев, Т.Қожакеевтің,
С.Имашевтың, ... ... ... ... ... ... ... Заман талабына байланысты жазылған
бұл зерттеулерде ... ... ... ... ... ... кеңестік дәуірде шыққан басылымдардың
халқымыздың әлеуметтік-саяси, ... ... ... қызметін асыра
дәріптеу басым.
Қазақ баспасөзіне байланысты ... ... ... ... ... 1991 жылы ғалым Т.Қожакеевтің 1962 жылы Б.Кенжебаевпен
бірлесіп ... ... ... ... тарихынан» атты қазақ ... ... ... ... ... толықтыра түсетін «Жыл
құстары» деген зерттеу ... ... ... ... бұл еңбегінде 1920-1930
жылдары Қазақстан мен Түркістан республикаларында ... ... ... және ... ... жарық көрген облыстық ... ... ... жылдары жазықсыз қудаланған қазақтың
көрнекті журналистерінің өмір тарихымен, ... ... ... ... ... Сөз жоқ, еңбек қазақ совет ... ... ... ... болып табылады. Солай десек те, еңбекте бұрынғы
ескі ... бой ... бар. ... ... ... журналдарына:
«Кейбір шығармаларында торығу орын алды, октябрь революциясының жеңісін
теріс түсіндіретін ойлар ... ... ... пікірлер
жіберілді, жаңаны жеткілікті насихаттамады, өткен-кеткенді, ескі ... ... жиі орын ... ... секілді комунистік идеология
тұрғысынан баға берілді.
1992 және 1995 ... ... ... ... ... ... ... сардарлары» атты зерттеу еңбектері қазақ
баспасөзіне ... ... ... еңбектерін толықтыра түсті /57/.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін ... ... ... ... ... тарихы мен теориясын және методологиясын жаңаша
пайымдауға, ... ... ... жол ... ... соңғы
жылдары қазақ баспасөзін философиялық, тіл саласы бойынша, ... және ... ... ... ... еңбектер жарық көрді.
Қазіргі бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... докторлық диссертациясын ерекше атап ... ... XIX ... екінші жартысынан бастап шыққан қазақ
баспасөзінің құрылу тарихына, ондағы ... ... ... ... қазіргі демократиялық қоғамымыздағы ... ... ... мен ... ... ... беріледі. Қазіргі қазақ
баспасөзінің жағдайына тоқталып, ұлттық құндылықтарымызды, мәдениетіміз ... ... ... ... ... ... жоғары баға
беруімен бірге, мемлекет есебінен жарық ... ... ... ... ... қиыншылықтарға да тоқталып өтеді.
Республикамыз азат ел ретінде әлемдік ақпарат кеңістігіне ... ... ... ... ... ... оның ... баспасөз
тарихына деген теориялық, практикалық көзқарас өзгерді. Және ... ... да жаңа ... ... бұқаралық ақпарат
құралдарымызға басқа ... ... ... танысуға
мүмкіндік туғызды. Осы салада 1998 жылы ғалымдар С.Қозыбаев, Қ.Алдаберген,
А.Рамазановалардың «Әлем баспасөзінің тарихынан» деп ... оқу ... ... ... ... атты монографиялық еңбегінде Н.Омашұлы
қазақ журналистикасының бүгінгі ... ... ... ... ... саламыздың шетелдік журналистикамен салыстырғандағы
орны мен тілшілерді даярлаудағы біздің ел ... ... ... ... жайында жан-жақты сөз қозғай ... ... ... ... ... ... ... жазбай жатыр деп тілге тиек
ете алмаймыз. ... ... ... болғанымен, шүкір журналист қауымы
аянып жатқан жоқ. Елдің, тілдің, экономика, экологияның, тарихи жад, салт-
сана, ата ... ... ... ... ... сан ... тақырыптың
ушықты мәселелері жұртшылыққа жетердей-ақ жетіп жатыр /58/» деп лайықты
бағасын бере отырып, ... ... ... бет ... ... ... «Ана ... «Жас Алаш» газеттерінің тақырыбының ауқымдылығы,
актуальдылығы ... ... ... ... ... бұл ... қазақ баспасөзінің жай-күйіне талдау жасаудағы алғашқы зерттеу
еңбектерінің бірі ... ... ... ... ... ... қатысты қазіргі қазақ
баспасөзінің басындағы проблемалық ... оның ... ... көтеру
жөніндегі ұсыныстар, мемлекеттік тілдегі басылымдардың бүгіні мен ертеңі
және міндеттері жөнінде ... ... ... мен ... ... ... ... жарияланды.
Баспасөз – уытты құрал. Мұны өз дәуірінде басқыншылығымен мәшһүр
болған Наполъеон да ... ... даму ... ... ... ... ... еткен кезкелген мемлекеттегі баспасөз бостандығы биік
мақсатқа қол жекізудегі ... ... ... Бұл ... ... де жасалды. Ол Қазақстан Республикасының Конституциясы мен Баспасөз
заңы. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... баспасөзге қатысты екі бапты
енгізуі баспасөздің демократиялық ... күш ... ... ... ... ... ... БАҚ-тың бағыт-бағдары, мақсат-мүддесі айқын. Қазақстан
баспасөзі мемлекеттік реформалық бағытта ... ... Ал, ... ... ... тұрмыстық-экономикалық реформамен астасып,
бірін бірі қолдап, дамытып отыруы ... ... ... демократиялық
тіндегі мемлекет болғандықтан түрлі ағымдағы баспасөз ... да ... Ең ... ... ... ... ... мен
Баспасөз заңы болғандықтан, қандай да болсын баспасөз немесе ... ... оған ... ... ... Реформалық бағытта дамуға баспасөздің өзі
де ... ... ... мен ... ... ғана баспасөздің
тынысы кеңейіп, жетіле береді.
«БАҚ-тың төртінші билік мәртебесіне әлі көтеріле қойған ... оның ... әлі ... ... ... оны ... тағдырын шешуге араласуында деп ойлайды. Төртінші билікпен негізгі
үш билік есептеспейді». Бұл Темірбек Қожакеевтің ... ... ... ойтолғағы. Шынында Алтынбек Сәрсенбаевтың: «Кеңес үкіметі
тұсында біреу сыналса, дереу орнынан алынатын. Сынады екен деп ... ала ... ... Ол тек ... ... ... /59/»
дегені есімізде. Дұрыс айтты. БАҚ билігі қоғамға қызмет ... ... ... келтіретін кемшіліктерге қарсы күресінен, кесапаттарды
жоюға белсене араласуынан, әр ... ... ... қоғамдық пікір
қалыптастыруынан көрінеді. Осындай қызметіменақ қазір БАҚ-тары қоғамға заң
шығарушы, сот, ... ... кем ... ... ... жоқ. ... ... төртінші билік мәртебесіне ие болу шарттары неде? Бұл үшін, ең
алдымен ешкімнің бетжүзіне қарамайтын әділ де ... ... ... ... ... ... санамалай келіп, әйтеуір сынау үшін сынай
берудің қажеті жоқ екенін ескерткен болатын. Қазіргі сыншылардың ішкі ... ... ... атақ үшін ... Екіншілерінің бақай есебі
реформаға әлінше үлес қосып жатқандарды тұқырту. Сындары үстірт, ... ... ... ... ... ... Бізге талдауға құрылған әділ сын
керек. Шамданушылар да, ... ... де ... Әділ сынаса,
жасқаншақтық керек емес. ... ... те, әділ де ... ... барудың жолы
оңай болмай тұр. Бірде БАҚ-тың өкілдері биліктегілерді сынап-мінеп, пікір
туғызуға тырысса, олар өз тараптарынан ... ... ... ... ... ... ... жарықшақ тауып, сонда мұрнын тығып
алып, сотқа сүйрейді. ... ... ... шығарады.Сондықтан көп
ретте нақтылы адресті сынға бара алмайды. Кейбір билік иелері қарамағындағы
ақпарат құралдарына ананы жазба, ... жаз деп ... ... ... төртінші билік мәртебесіне ... жол ... «Жас ... ... тілшісі Руслан Ерболұлының басылымның өткен жылды
қортындылаған санында: «Бір ақ жылдың өзінде мені төрт рет ... ... ... ... кигізілген қамыт, жазсаң өзіңнің сау басыңа
сақина тілеп алып, қажып жүргенің.../58/» ... ... ... ... ... қол ... жолындағы екінші
шарт − журналистің ерінбей ізденуіне қажет әрбәр факт, деректі табуына, оны
терең зерттеуіне мүмкіндік берілуінде. Заңнамада бұл ... ... ... жол ... ... ... Кезкелген басшының қабылдауында
болып, ақпарат көздерін толық алуға құқылы. Бірақ осыны да ... ... ... ... ... ... ... жалтарады, сыннан
қорқады. Журналистердің заңды қызметіне кедергі жасау, ... ... ... ... қызмет бабын пайдаланып қорқыту қылмыс екенін қоғам
түсіне қойған жоқ. Міне, осыдан ... сөз, ... ... ... биліктің ауылы алыстай береді. Журналистиканың ... ... ... ие ... ... ... ... емес. Айта сала қаулы
қабылданып орныға салмайды. Дегенмен белгілі бір дәрежеде оның бір тармағы
болуға ... ... ... ... ... ... ... ақпараттардың заманы өткен. Журналист мақала
жазғанда терең аналитикалық ... ... ... ... ... ... құны ... /61/», − дейді ф.ғ.к. Т.Бекниязов.
Баспасөздегі ұлттық мүдде турасында ... осы ... ... ... жиі ... ... қауымдастыққа ақпаратты
өндірушілермен бірге сатушылар мен тартушылар да жатады. Елдегі ақпараттық
қауымдастықтың ахуалын сол елдегі сөз ... тыс ... ... сөз ... ... ... ... бостандығымен өлшенеді.
Ал, бұқаралық ақпарат құралдарының бостандығын қандай ... ... ... ... ... жатады /62/:
◘ Бұқаралық ақпарат құралдарының заң мен ықпал жүзіндегі орынсыз
шектелмеуі;
◘ Биліктегі үдерістердің БАҚ ... ... ... ... ... біржақты ақпаратты ұсынуы емес, олардың сұранысының
толық ... ... ... ... тілге байланысты екі түрлі
топты қамтып отыр. Елдегі орыс ... ... ... ... ... ықпалды және материалдық жағынан мол қамтылған. Ал, Қазақстандағы
алпыс пайызды қамтитын қазақ ... ... ... ... ... ... ( «Елде тарайтын 7551 мерзімді баспасөздің 453-і ғана
қазақ және ... ... ... Шаханов, депутаттық мәлімдеме 25.04.07)
небәрі 5 пайыздан сәл асатын бөлігін құрайтын ... ... ... ... ... ақпаратпен ойдағыдай қамти алмай отыр. Соның
кесірінен қазақтілді ақпарат тұтынушыларының саны мен сапасы құлдырап, ... ... ... ... құралдары дамуда. Өйткені, орыстілді
аудиторияны қазақстандық бұқаралық ақпарат құралдарымен бірге заңсыз түрде
ресейлік ... да ... ... («7551 ... 5248-і
ресейік басылымдар» М.Шаханов, депутаттық мәлімдеме 25.04.07) мүмкіндігімен
қамтуда. ... ... ... құралдарының сапасы тураы айтудың
жөні бөлек. Сондықтан да сөз ... ... ... ... ... ... ... ретінде де қаралатын уақыт келді.
Бүгінде еліміздегі қазақтілді БАҚ-тың бостандығы жөніндегі
әңгімеден гөрі ... ... ... ... ... ... отыр.
Неден құтқару керек?
• Қаражаттық кірпітарлықтан. Өз жерімізде өзіміз өмір ... ... ... орыс тілінде ғана жасалуына және ... ... ... ... ғана ... ... ... Онда
да сапасыз. Соған сәйкес қазақтілді БАҚ-тары жарнамадан табыс таба алмауда;
• Саяси-идеологиялық кіріптарлықтан. ... ... оқу ... ... ... ... заманауи
журналистиканы оқытуды пәрменсіз, кеңестік құлдық психологиядан әлі ... ... ... ... ... алмай отыр;
• Біліктілік кірпітарлығынан. Қазақ журналистері ескі әдістемелік
оқу жүйесімен білім алып, ешқандай практиканы ... күйі ... ... Олар ... ... ... ... қамымен шектеуде,
төртінші биліктің тұтынушысы болу қабілетінен айырылған кеңестік тәрбиенің
түлек-мұғалімдері ... ... ... ... ... дамуының басты күтілген
нәтижелерінің бірі ... ... бұл ... ... ... ... ... жасалмақ түгілі, оны дамыту
бағдарламасы жоқ. ... ... ... ... ... ... деген желеумен атқару билігінің шараларын
біржақты насихаттауға арналған ақша мен сыйлық үлестіріледі. ... ... ... маргиналдық ахуалдың құрсауында қалуда. Сөз
бостандығы Қазақстанда ... ... ... ... ... Республикасында 2006 жылдың бірінші жарты жылдығындағы
мәлімет ... 2446 ... ... бұл 2005 ... ... ... өскендігін көрсетеді. Бұқаралық ақпарат құралдарының ...... ... ... оң ... ... ірге республикада ақпараттық, жарнамалық, ғылыми,
әйелдереге арналған, ... мен ... ... ... ... және басқа басылымдар жарық көруде. Бұқаралық ақпарат ... ... ... түрде 2243 мерзімді басылым ... 1593-і ... және 650-і ... ... ... жартысын
ақпараттық БАҚ құрайды, қоғамдық саясилар 16% ... ... ... 10,5%, ... мен ... ... арналған және діни
басылымдар жиынтығы 4%-ды құрайды. Республикадағы мемлекеттік және ... БАҚ ... бір ... ... ... 80%-ын ... БАҚ ... Ақпараттық сферадағы мемлекеттік сектор ... ... ... ... 2006 ... ... ... мәлімет
бойынша республикада 212 телерадиокомпания мен радио жұмыс істейді /63/.
Уақытысында ... ... ... ... ... болған
М.Жолдасбеков: «Мәдениет саласындағы ... ... ... ... демеймін. Үміт бар. Біз ең бастысы ілгерілеп ... Ең ... бар /64/» ... ... газетінде Қазақстан Республикасы Парламенті
Мәжілісінің депутаты ... ... ... ... ... атты ... ... мәлімдемесі шықты. Тіл жанашыры өз
жерінде өгей баланың ... ... ... ... тілді басылымдардың
жайкүйіне алаңдаушылық білдіреді. «Қазақ тіліндегі баспасөзді шектеу ... ... ... ... ... табу қиын да ... Айдай әлемге Қазақ
елінің аты мен затын мықтап танытамыз деп отырған шақта ... ... ... ... және ... 60 ... ... ұлтының өкілдері
болғанымен мемлекеттік тілдегі басылымдардың бейшара ... ... ... /65/» дей ... бас қала ... ... тілі мен ... мүшкіл хал кешуінің себептеріне көз жібереді.
Қазақстанда мемлекеттік тілдегі ... ... ... ... ... ... ... газет, 61-і журнал. «Қазпоштадан» акционерлік
қоғамынан бастап алты-жеті серіктестік ... ... ... 5248 ... ... тарайды екен. Бұған өзіміздің елде
шығатын орыс ... және орыс тілі ... 2303 ... ... ... Қазақстан заңы мен кеден салығын ... ... ... ... оңай ... алған. Өз материалдарын интернет арқылы Қазақстан
баспаханаларына жіберіп, бастыруда. Әрине ... ... іске ... ... ... ... ішінде ғылыми таным-түйсігі, ой-сана өрісі жоғары
республика халқына ... ... бар ... ... ... да, ... ... да біраз сұрақтар мойнын қылтитады.
Елімізде ойда жоқта бой көтерген осы үлкен проблеманы ... ... ... ... ... ... еліндегі қазақ тілінің бейшара күйге
түсуінің бір себебі шетелдік баспасөз диверсиясына жол беріп ... ... да осы ... Мұны ... ... ... ... Қазақ тілінде жарық көретін «Айқын», «Түркістан», «Ана тілі», ... «Жас ... ... ... «Жұлдыз», «Жалын», «Жас қазақ үні»,
«Алтын орда» т.б. басылымдарды айтпағанның ... ... ... пен
Үкіметтің саясатын жүргізетін «Егемен Қазақстан» газетін ... ... ... қиыншылық астына түсіп, кенеуі кетіп, жетім баладай
жүдеген пұшайман дала тірлігінің қоңторғай халі жас ... ... ... қиянға сүйреп, оның жүрегін тітіркентіп, сезімін шабақтап, ойын бөліп,
санасын сан саққа жүгіртеді. Болашақ дария тебіреністі, ... ... ... жас ... ... сапары байлау мен пікірді ашық, жарып
айтуды талап ететін публицистикадан басталады. Ол ... ... ... ... аз да ... ... ... үмітті саңлау іздейді.
Газет-журналдың маңызы, оның елге берер ... ... ... ... ұлт ... ... ... шығарып,
қазақты қараңғылы қамытынан арылтпаққа тырысқан Ахаңнан бұл ... да ... ... ... ... ... үстіне ілгері басуымыз керек. Бірақ
бір адым ... ... сол ... ... ... онымен алысқа ұзай
алмаймыз. Озғандарға жету керек, жеткендерден озу керек. Дүниенің төріне
қызыққандар төрден орын алып ... ... ... ... ... ... ... тырмасалық, басқалар төрге қарай бара жатқанына қарап,
біз де солардың ... ... ... ... ... етіп ... көруімізге газет-журнал керек». Өткен ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ... екі есе
күшейтіп айту керек.
СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
1. Қазақ. − Алматы, Қазақ ... 1998 жыл, ... ... Н. Бас редактормен кездесу //Егемен Қазақстан 02.07.1994ж.
3. Назарбаев Н. ... ...... ... ... ... А. Баламды тауып беріңдер //Дидар 28.09.1991ж.
5. Засурский Я. Закономерности и тенденции развития журналистика в
переходной период // ... в ... ... М.1998 ... ... Б. ... синонимнің көптігі − тілдің байлығы //Қазақ
әдебиеті 16.08.2006ж.
7. Ақ түйенің қарны ... күн! ... ... ... Сыздықов С. Казачество − отарлау саясатының қолшоқпары //Жас алаш
05.01.1995ж.
9. Қайсар Ә. Міржақыпқа туған топырағы ... ... ... ... Ө. Ұлт ... ... ... //Парасат 1997/2
11. Исабек Д. Бәсекеге берікпіз бе ? //Егемен Қазақстан 17.03.06ж.
12. Көшім Д. Қазақтарды қалай көтеруге болады //Жас қазақ 14. ... ... М. ... ... //Жас қазақ 31.03.2006ж.
14. Түсіпбек Ж. Қазақтың көзі, құлағы, тілі ... ... //Жас ... ... ... успеха глазами мирового сообщество //Алматы,
Таймас, 2005ж. 7-бет
16. Ертісбаев Е. Бәсекеге барынша бекем болу − ұлттың ұлы идеясы //Егемен
Қазақстан 31.10.2006ж.
17. Сағадиев К. ... ... ... ... ... ... Р. ... экономика және Қазақстан //Егемен Қазақстан
28.02.2007ж.
19. Алшанов Р. Жаһандық экономика және Қазақстан //Егемен ... ... Д. ... ... //Жас ... 22.06.2007ж.
21. Қазақ. − Алматы, Қазақ энциклопедиясы, 1998 жыл, ... ... Р. ... бөлген ақшаны ауылға тура жеткізетін механизм жоқ
//Айқын 02.02.2006ж.
23. Тәшенов Т. Ауыл жылы ... не ... ... ... ... Ә ... тоқыраудан аман //Егемен Қазақстан 05.07.2003ж.
25. Сығай Ә Сахна мен сана ... ... ... ... С. ... мұра мен ... жаһандану кезіндегі жай-
жапсары //Егемен Қазақстан 09.11.2006ж.
27. Исабек Д. Бәсекеге берікпіз бе ? ... ... ... Ахметжан Т. Анекдот пен өсек-аяңға алдана алмаймыз //Журналист №4 04.
2005ж.
29. Жұмаділов Қ. Кешір бізді келер ұрпақ! //Қазақ ... ... ... Қ. Азат ... әдебиеті //Қазақ әдебиет 28.02.1992ж.
31. Әбішев Ә. Әдебиет әл үстінде қалмасын //Егемен Қазақстан 28.07.1993ж.
32. Рысбекұлы Қ. Қатпары қалың ... ... ... ... 16.09.04ж.
33. Қойшыбай Б. //Қазақ әдебиеті 14.06. 2004ж.
34. Рысбекұлы Қ. Қатпары қалың қазақ спорты //Егемен Қазақстан 16.09.04ж.
35. Жеңісұлы Е. Пекинде он ... ... Бұл ... бе? //Жас ... ... Б. ... ... биіктейді //Жас қазақ 19.04.2007ж.
37. Әлім А. Демографиялық ... // Жас ... ... ... Г. ... ... кәрі ұлт па? ... 12.05.2006ж.
39. Анаш Д. Елдің есі де, сесі де халық //Алматы ақшамы 21.04.07ж.
40. Ғали Ә. Егемендіктің ел ... ...... ... ... алаш 24.10.02ж.
41. Бұлұтай М. Демографиялық ахуалымыз: ойлар мен ... ... ... ... ... ... ... 01.03.2007ж.
43. Қуантайұлы Е. Көштен қалған көш //Жас қазақ ... ... Н. ... елім ... ... ... 1998ж. ... Қуантайұлы Е. Көштен қалған көш //Жас қазақ 12.04.2007ж.
46. Құсайынов А. Білім ... ... ... ... ... Т. ... ... саудасы жүрмейді
//Түркістан 31.03.04ж.
48. Байтұрсынұлы А. Ақжол. − Алматы, Жалын, 1991ж. ... ... Ә. ... ...... //Жас ... 06.04.2007ж.
50. Жұмағұлов Б. Зайырлы қоғамның зиялылары //Ақиқат 1997/2 1-бет
51. Назарбаев Н. Ғылымы қарқын елдің − болашағы жарқын ... ... ... М. ... алпыс асуы //Егемен Қазақстан 01.11.2006ж.
53. Сұлтанғазин Ө. Ұлт намысын қорғауды ұмытпайық
//Парасат 1997/2 ... Жаңа ... ... ... //Егемен Қазақстан 12.03.1996ж.
55. Құрышбаев А. Аграрлы саланы көтеретін кез ... ... ... ... Н. Әділеттің ақ жолы. − Алматы, Қазақстан, 1991 жыл, 78-бет
57. Қожакеев Т. Көк сеңгірлер. − Алматы, Қазақ ... 1992ж. ... ... Н. Жол ... ...... 1999 жыл, 54-бет
59. Сәрсенбаев А. Стратегия формирования информационной политики РК в
переходный период. − ... 2000 ж. ... ... Р. Төртінші билік //Жас алаш 30.12.2006ж.
61. Бекниязов Т. ... ... ... ... Қазақ
университеті, 2004 ж. 139-140-бетттер
62. Әбдірешұлы С. Ақпарат және қазақы БАҚ //Қазақ 17.05. 2007ж.
63. www.gov.kz.
64. ... М. ... ... ... зығырданын қайната бермеу керек
//Жас қазақ 01.12.2006ж.
65. Шаханов М. ... ... ... ... Ана тілі ... ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қазақ. − Алматы, Қазақ энциклопедиясы, 1998 жыл
2. Назарбаев Н. ... ...... ... ... история успеха глазами мирового сообщество. −
Алматы, Таймас, 2005ж.
4. Назарбаев Н. Әділеттің ақ ...... ... 1991 ... ... Н. ... елім қазағым. − Алматы, Өнер, 1998ж.
6. Назарбаев Н. Тарих толқынында. − Алматы. ... ... ... Т. Көк ... − Алматы, Қазақ университеті, 1992ж
8. Омашев Н. Жол үстінде журналист. − Алматы, 1999 жыл
9. ... ... Т. ... ... ... ... Қазақ университеті, 2004 ж
11. Сәрсенбаев А. Стратегия формирования информационной политики РК ... ...... 2000 ... ... Б. Ойұшқын. − Алматы, Жалын 2002 жыл

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге



2008-2014 © stud.kz группа сайтов Stud.kz
Создание сайта - студия Riskk | Time 0.0374