Тіл білімі және оның салалары [ 5 бет ]

Tіл білімі немесе лингвистика—тіл және оның даму заңдары туралы ғылым. Тіл — қоғамдағы адамдардың өз ара пікір алысу, бір-бірімен қарым-қатынас жасау құралы. Әрбір тілдің дыбыс жүйесі, сөздік құрамы және грамматикалық құрылысы болады. Тілдің осы аталған әр түрлі жақтары тіл білімінің тиісті салаларында, мысалы, тілдің дыбыс жүйесі тіл білімінің фонетика саласында қарастырылса, сөздік құрамы лексикология саласында, грамматикалық құрылысы грамматика саласында қарастырылады. Тіл білімінің осы аталған салаларының әрқайсысы өз ішінде бірнеше салаға немесе бөлімге, мысалы, фонетика саласы сипаттама фонетика, са-лыстырмалы-тарихи фонетика, экспериментальды фонетика және т. б. болып бөлінеді. Мұндай ішкі салалар немесе тармақтар жайында мағлүұмат осы кітаптың әр тарауының тұс-тұсында беріледі.
Бүтіндей тіл және оның әр түрлі салалары даму, біртіндеп жетілу күйінде болады. Тілдің әр түрлі салаларының даму сипаты мен қарқыны түрліше болуы мүмкін. Бүтіндей тіл және оның әр түрлі салалары тілдің ішкі даму заңдары бойынша дамиды. Тіл білімі (немесе лингвистика) тілдің әр түрлі жақтары мен салаларын, олардың дамуын, өз ара байланысын, тіл дамуының ішкі заңдарын зерттейді. Тілдің әр түрлі жақтары (дыбыс жүйесі мен сөздік құрамы және грамматикалық кұрылысы) бір-бірімен өз ара тығыз байланысты болатыны сияқты, тіл білімінің оларды (тілдің әр түрлі жақтарын) зерттейтін салалары да (фонетика мен лексикология және грамматика) бір-бірімен өз ара тығыз байланысты болады.
Тілді белгілі бір дәуірде өмір сүріп тұрған қалпы тұрғысынан қарастырып, сипаттама беретін тіл білімі бар да, оны (тілді) шығуы мен тарих бойында дамуы тұрғысынан зерттейтін тіл білімі бар. Алдыңғысы сипаттама тіл білімі немесе синхрониялық лингвистика, соңғысы тарихи тіл білімі немесе диахрониялық лингвистика деп аталады.
Толық мағынасындағы ғылым ретінде тіл білімінің өзі тілдерді тарихи және. салыстыру тұрғысынан зерттеудің негізінде, дәлірек айтқанда, тілдерді
        
        ТІЛ БІЛІМІ ЖӘНЕ ОНЫҢ САЛАЛАРЫ
Tіл білімі немесе лингвистика—тіл және оның даму ... ... Тіл — ... ... өз ара ... ... ... қарым-
қатынас жасау құралы. Әрбір ... ... ... сөздік құрамы және
грамматикалық құрылысы болады. Тілдің осы аталған әр ... ... ... ... салаларында, мысалы, тілдің дыбыс жүйесі тіл білімінің
фонетика ... ... ... ... ... ... ... грамматика саласында қарастырылады. Тіл білімінің
осы аталған ... ... өз ... ... ... немесе бөлімге,
мысалы, фонетика саласы сипаттама фонетика, са-лыстырмалы-тарихи фонетика,
экспериментальды фонетика және т. б. болып ... ... ішкі ... ... жайында мағлүұмат осы кітаптың әр тарауының ... ... тіл және оның әр ... салалары даму, біртіндеп жетілу
күйінде болады. Тілдің әр түрлі салаларының даму сипаты мен ... ... ... ... тіл және оның әр түрлі салалары тілдің ішкі ... ... ... Тіл ... ... лингвистика) тілдің әр түрлі
жақтары мен салаларын, олардың дамуын, өз ара байланысын, тіл дамуының ... ... ... әр ... ... ... ... мен сөздік құрамы
және грамматикалық кұрылысы) бір-бірімен өз ара тығыз байланысты болатыны
сияқты, тіл білімінің оларды (тілдің әр ... ... ... ... ... мен лексикология және грамматика) бір-бірімен өз ара ... ... ... бір ... өмір ... тұрған қалпы тұрғысынан
қарастырып, сипаттама беретін тіл білімі бар да, оны ... ... ... ... ... тұрғысынан зерттейтін тіл білімі бар. Алдыңғысы
сипаттама тіл білімі ... ... ... ... ... ... ... диахрониялық лингвистика деп аталады.
Толық мағынасындағы ғылым ретінде тіл білімінің өзі тілдерді тарихи
және. салыстыру тұрғысынан зерттеудің негізінде, ... ... ... салыстырмалы-тарихи методты қолданудың нәтижесінде, салыстырмалы-
тарихи грамматиканың негізінде XIX ғасырдың басында ... ... ... ... тіл ... ... ... XIX ғасырға дейінгі тіл білімінде
тілдін және ондағы сан ... ... ... ... және ... ... тек сипаттама берумен шектелініп келді. Бір сөзбен
айтқанда, XIX ғасырға дейінгі тіл білімі тілдегі құбылыстарды ... ... ... ... ... алмай, оларға (тілдік
құбылыстарға) сипаттама берумен ғана шектелді.
Ғылым ... ... екі ... белінеді: оның бірі — жаратылыстану
ғылымдары, екіншісі — қоғамдық ғылымдары. Ғылым атаулының ... ... ... ... ... ... ... нені зерттейтіндігімен
байланысты. Шындық болмыстағы құбылыстардың бір тобы ... ... ... ... ... тобы — ... ... Материалдық құбылыстарды, жаратылыс құбылыстарын жаратылыс тану
ғылымдары ... ... ... ... және ... ... басқа ғылымдар) зерттесе, адам баласы қоғамындағы құбылыстарды ... ... ... ... ... ... саяси экономия,
заң ғылымдары және т. б.) зерттейді. Тіл білімі ғылымдардың осы аталған екі
тобының (жаратылыстану ғылымдары, ... ... ... ... ... ... ... түрліше қаралып, осыған орай, түрліше ... ... XIX ... ... ... ... ... құбылыстарының
қатарына жатқызды да, осыған орай, тілді зерттейтін тіл ... ... ... ... ... ... ... Август Шлейхер
(1821—1868) дәл осындай пікірде болып, тілді тірі организм сияқты ... ... Оның ... тіл де тірі ... ... ... қартайып
тозады, өледі. Август Шлейхер тілді биологиялық құбылыстардың қатарына
жатқыза келіп, оны ... ... тіл ... де ... ғылымда-
рынын қатарына қосты. Алайда, Август Шлейхердіц бұл тұжырымы мүлдем ... ... тіл мен тірі ... ... ... айырмашылықтар
бар. Тірі организмнің өлуі бирлогиялық ... ... ... Ал тіл қандай бір тірі организмнен болсын анағұрлым ұзақ өмір
сүреді. Тіл өз дамуының ішкі заңдары ... ... ... ... оның ... ... өлуі шарт емес. Тірі организм биологиялық кұбылыстардың
қатарына жатса, тіл ... ... ... ... ... ... тілді тірі организм деп, табиғат ... ... ... қате ... тіл ... ... ... емес,
жаратылыстану ғылымдарының қатарына қо-суы соншалықты қате. Тіл-қоғамдық
құбылыс, сондықтан оны зерттейтін ... — тіл ... де ... ... орын ... ... әр түрлі ғылымдармен байланысын жете түсіну үшін, оның
қоғамдық ғылымдар және жаратылыстану ғылымдарының әр ... ... әр ... ... тоқталу қажет. Тіл ... ... ... ... ... ... енеді. Білімнің бұл екі
саласы бір-бірімен ... бері ... ... ... оның ... тілі мен ... зерттеуді де қамтиды, өйткені
«тіл — әдебиеттің бірінші элементі»
(М. Горький). Лингвистер тілді ... ... ... тіліне назар
аудармай тұра алмайды, өйткені әдеби шығарма лингвистер үшін құнды материал
болып саналады. Тіл ... ... деп ... ... ... ... ... байланысты болады. Тіл білімінің философиямен
тығыз байланысы бар. Тіл білімі ... ... ... жағынан байланысса, екіншіден, зерттелінетін ортақ проблемалар
жағынан жақындасып байланысады.
Тіл білімі әсіресе логика мен ... ... Тіл ... ... байланысы ғылымның бұл екі саласында зерттелінетін құбылыстардың
өз ара ... ... ... ...... заңдары мен ой формалары
туралы ғылым. Ал ойлау, әдетте, тіл арқылы көрінеді, тіл ... ... ... ... ... ойы тілдегі сөздер мен сөйлемдер арқылы
айтылып, түсінікті бола алады Логикада ойлаудың заңдары, ойдың формасы ... ... тіл ... ... ... мен кұрылысы, тілдегі
әр түрлі формалар мен құрылымдық ... ... Тіл ... ... мен ... ... назар аударылғанда, олардың
тілге, тілдік категорияларға қатысы жағынан ғана назар ... ... ... сөз бен ... ... категориялары — ұғым және
байымдаумен байланысты болады. Осыдан, сөзді ұғыммен, ... ... ... міндеті келіп туады.
Тіл білімі психологиямен де байланысты. ... ... атап ... түйсік пен қабылдау, елес пен ой, ... ... ... пен ... ерік ... мен мінез белгілерін
зерттейді. Ал аталған психикалық құбылыстардың, мысалы, ... ... елес пен ... ... процесіне және оны қабылдап ... ... ... бар. ... ... қарым-қатынас жасау, пікір
алысу, біреудің сөзін қабылдау, оны ұғыну процесін түсіндіру психологияның
жәрдемін керек ... ... ... мынадан: тілдік жүйе адам санасында
сақталынады, адам бұл жүйенің элементтерін өз ара ... ... ... ... ... ... ... атауымен байланысы —
психикалық байланыс. Заттардың өзіне тән белгілері бойынша аталуы және ... ... ... ... ... ... сөйлеуі неліктен?» деген мәселе социологиялық
проблема ғана емес, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... тіл дыбыстарынсыз және олардың айтылу, қабылдау
процестерінен тыс болуы мүмкін емес. Бұл ... ... ... тіл ... ... ... да, ... сөзді есту
мүшесі арқылы қабылдау жағынан да ... ... ... орай,
физиология лингвистиканың тіл дыбыстарын зерттейтін саласы — ... ... ... тілі — ... тіл. ... ... өздерінің дыбыстық
жамылғышы — дыбыс тіркестері арқылы өмір сүреді. Тілдегі дыбыстар жүйесін
тіл білімінің фонетика саласы ... Ал ... ... ... ... физиканың акустика деп ... ... ... ... тән ... атап ... ... ырғағы мен дыбыс
күші, ... ... мен ... ... деп ... белгілерді
айқындап ажыратады. Мұнымен бірге, акустика дыбыстарға қатысты тон мен
салдыр және резонанс деп ... ... да ... Бұларға
байланысты акустикалық сипаттамалар мен мағлұматтардың тіл білімінің
фонетика саласы үшін мәні ... ... ... ... ... ... ... және
археологиямен байланысы бар. Тіл тарихы — сол ... ... және сол ... ... ... бір ... Сондықтан белгілі бір тілдің
тарихын сол тілді жасаушы, қолданушы және оның иесі — ... ... ... ... Тіл ... мен ... тарихының байланысы — екі
жақты байланыс. Тілдің тарихын сол ... ... ... және оның ... халықтың тарихымен тығыз байланысында зерттеу қаншалықты қажет болса,
халық ... сол ... ... ... келе ... оның ... ... зерттеу соншалықты қажет.
Тіл білімі белгілі дәрежеде математикамен де, кибернетикамен де
байланысты. Тіл білімі математика ... ... ... ... ... байланысса, екіншіден тілде зерттеуден математикалық
статистикға методтарының қолдану ... ... ... ... мысалы, сөздіктерді жасауға оларға енетін сөздер
тізбегінің (словник) аумағын ... және ... ... ... ... ... ... білімі мен географияның өзара байланысы ғылымның жаңа бір саласы
– лингвистикалық географиядан ... ... ... фонетикалық, лексикалық және грамматикалық құбылыстардың қандай
территорияға ... және ... ... ... қай
территгориямен шектелетіндігін көрсетеді. Лингвистикалық географияның,
әсіресе диалектілерді зерттеуде, ... бір ... ... ... үлкен маңызы бар.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. К.Аханов «Тіл білімінің ... 1993ж. ... 3-32 ... ... «Тіл ... ... 2006ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге



2008-2014 © stud.kz группа сайтов Stud.kz
Создание сайта - студия Riskk | Time 0.0129