Қазақстандағы дәрілік өсімдіктер [ 11 бет ]

1 Дәрілік өсімдіктер
2 Өсімдік түрлері
        
        Қазақстанның оңтүстік шекарасын солтүстіктен бөліп, 1800 шақырымға созылып
жатқан аймағын орманды даланың, жазықтардың, шөл және шөлейт ... ... ... ... ... теңізінің, шығысында Алтай
жоталарының, оңтүстігінде Тянь-Шанның биік шыңдарының орналасқаны мәлім.
Қасиетті қазақтың осынау дарқан даласы мен орман, тоғайында 6 мыңнан астам
өсімдік, 500 ... құс, 178 ... аң, 49 ... ... ... ... қос мекенділер болса, өзендер мен көлдерде балықтың 107 түрі бар.
Адамзат тіршілігінде өсімдіктер дүниесінің маңызы өте айрықша. Бағзы
заманнан-ақ ата-бабаларымыз ... ... ... оларға ат
қойып, жеміс-жидектерін, дәндерін азыққа, жапырақ, сабақ, гүл, тамырларын
дәрі-дәрмекке, тері илеуге, түрлі ... ... ... ... бөлуші, табиғат көркі, дәрілік шикізат, мал азығы, тағамдық өнім.
Алайда өсімдіктердің ішінде ... да аз ... Оны ... ... ... ... уландырып алуы да мүмкін.
Халық емшілерінің тәжірибесінен Қазақ даласында дәрілік өсімдіктерді жетік
білген, оны-
мен малды да, адамды да емдеп, жаза ... ... ... болған. Солардың
бірі – Найманның Қыржы руынан шыққан Ырғызбай емші ... Ол ... ... әкесі Құнанбай қажыны дәрілік өсімдіктер-мен емдеп жазады.
Халық емшісі 1787 жылы Тарбағатай өңірінде дүниеге келіп, 1850 ... ... таяу ... ... ... ... ... бала
жасынан емдік шөптерге үйір болса керек. Емші шипалы ...... ... ... ... ... шағында жинайтын көрінеді. Әрине,
әрбір шөптің теру тәсілі, сақтау ережесі бар ғой. Бір шөпті таңғы шық
кеппей тұрып жинау қажет болса, екіншісін тек қана ... ... ... де ... ... ... ... ажырату оның емдік қуатын
әлсіретеді. Ырғызбай емші өсімдіктердің шипалы тамырларын жаңбырдан кейін,
қараңғы түсе ... ... да, күн ... ... ... ... тыныс алатын орындарда кептіріп, дайындаған.
Ырғызбай емшінің кезінде айтып кетуі бойынша, ... ... мен ... ... сақталса күш-қуатын жоғалтады екен. Ол сол себепті шөп,
тамырларды бөлек-бөлек сақтайтын үш ... ... ... дайындап, оған
сөрелер ор-наластырған, қапшықтар мен қалталар әзірлеп, оны кере-геге іліп
қойған. Емшінің шипалы өсімдіктерден дәрі-дәрмек ... ... ... ағаш ... мен ... ... күміс тегештер мен мүйіз
тостағандар, аршаға ысталған мойнақ торсықтар мен жез ... ... ... ... ... ... және тұнбаларды құятын басқа да
қажетті заттар. Дәрідәрмектердің мөлшерін анықтайтын нәзік таразысы да
болған. Дәрі-дәр-мектер дайындау барысында ... ... қылы ... шудасын, тарамысты да пайдаланыпты. Бір рет Шәуешек жақтан бір қарт
емші оның үйіне ... ... ... күн ... ... ... қасиеті өте күшті адам бейнелі өміртамыр болатынын,
хансулардың оны женьшень дейтінін, осы кісішөпті іздеп табуын өтінеді.
Ырғызбай емші оны көп жыл бойы ... ең ... ... ... ... ... ... ол жасылтым жапырақтары жайылған, қызғылтым
сабағының ұшын-да шоқ жемістері мөлдіреп тұрған, бәкене бойлы ... ... ... емші ... ... ... жапырағынан, тамырынан
дәрі-дәрмек жасағанда олар-дың қандай ауруға қалай қолданғанда ем болатынын
табиғи түйсікпен біліп, да-мытқан. Емшінің үйінен ... ... ... ... ... ... қарандыз, киікот,
шайқурай, тікенжиде, тәуіпдәрі, томардәрі, қасқыртамыр мыңжапырақ,
жаушүмілдік тәрізді өсімдіктер үзілмеген. Ол улы шөп-тамырларды аса сақ-
тықпен жіңішке ауруларға, тері ... ... ... біліпті.
Құнанбай қажы ауруынан емдеп жазуға ша-қыртқанында, Ырғызбай емші қоңыр
аюдың өтін бауырымен қоса алып, мейіздей етіп кептіріп, марал, бұғы, киік
мүйіздерінен ... ... ... ... ... ... ... бөліп, дайындапты. Ол Құнанбай қажының өт жолының да
бұзылғанын біліп, өзіне арнап тігілген киіз үйде ... ... бір, жүз ... ... ... бір ... ... гүл мен тамырдан дәрі жасап, оны
жылқының іш майына араластырып қайнатып, жеті түрлі дәмнен тосап
дайындайды. Тосапқа аю өтінің тарыдайын екі-үш сүйкеп, ... ... күн ... ... ... ... жазып алады. Құнанбай қа-жының
өтінішімен Сыбан еліндегі ақын ... де ... ... ... ... ақын ... емшіні былайша жырға қосады:
... Ырғызбай елге әйгілі тәуіп еді,
Құнекеңе ... ем ... ... ... ... басқа төнген қауіп еді...
Құнекең сыйға тартқан сол биені,
Сусынға неше жылдай сауып еді.
«Емші» өсімдіктер тарихынан
Ертедегі египеттіктер алоэ, қараған, анис, медуница, ... ... ... тал, арша ... өсімдіктердің шипалық қасиетін ежелден біліп,
пайдаланған.
Ғажап сиқырлы күші бар шөптермен Үндістанның аты шыққаны мәлім. ... 4 ... ... ... 760 ... ... халық емінде қолданғаны
жө-нінде деректер бар.
Ал енді Қытайда дәрілік өсімдіктер жөніндегі алғашқы кітап мұнан 5 мың жыл
бұрын ... ... ... ... ерте заманнан келе жатқан ілімге сүйеніп
айт-қан тұжырымдамасы: ... ... ... ... дәмі мен иісі
аурудың сипатына сай келуге тиіс». Яғни, сарғайып ауырғандарды сары түсті
өсім-дікпен, бүйрегі ауыратындарды жапырағы бүйрек ... ... ... ... дәрі ... ... алып П.С. ... 1924 жылы
Қазақстанда өсетін қырықбуын қылшасының шипалық қасиетін ашты.
Дәрілік өсімдіктер
Алтын ... ... тік ... көп ... шөп ... өсімдік. Дәрілік
шикізат ретінде оның барлық түрінің тамыры жиналады. Дұрыс жиналып,
сақталған бұл ... ... 2,5-3 ... ... ... ... жоймайды.
Алтын тамырдың құрамын-дағы экстракт ағзаның дене жұмысына шыдамдылығын
арттырады, жүрек-қан тамырлары ... ... ... ... жүйесінің
ыр-ғағына жағымды әсер етеді, қан қысымын реттейді. Оны орнымен қолданбаса,
кейбір адамдардың қан қысымын арттырып та жібереді.
Адыраспан. Дәрілік ... ... ... ... бұтақшаларын, жапырағы мен
гүлін жинап алады. Ол – улы өсімдік. Халық емшілері адыраспанды ... ... ... ... ... ... ... оның тұнбасымен малдың қышыма қотырын, түрлі тері ауруларын
емдейді.
Арша. Оны кәдімгі арша, ем арша деп те айтады. Биіктігі 1-3,5 ... ... ... ... ... ... Қара ... өсімдіктің піскен жемісі
(қаракөк түстілері) жинап алынып, ашық ... ... ... ... ... ... ежелден-ақ несеп айдайтын және қуықтың қабынуын басатын дәрі
ретінде ... ... ... тіс тазалау пайдалы.
Ащы мия. Оны ақ мия деп те атайды. Көп жылдық шөп тектес өсімдік. Бүкіл
шөбі мен ... ... ... ем ... ... жедел және созылмалы ди-
зентерияға; асқазан ауырып, аздап запыран құсқанда; шиқан, сыздауық және
басқа жарақаттың ... ... ... бөріткен, ес-кілікті
теміреткіге; ақ кір көп келуге. Улы дәрі. Абайлап қолдану қажет.
Ащы қарбыз. Көп жылдық өрмелегіш ... ... ... он сантиметрдей.
Тамыр түйнегі етті, сабағы көп бұтақты, мұртша ширатылып ... ... ... ... ... созылмалы қабынуына; кеуде толып,
тынышсызданып ауырғанда; жүрек шаншып ауырғанда; емшек безінің шұ-ғыл
қабынуына; ... ... үн ... Ащы ... ... ... ... ем болады.
Арпа. Бір жылдық шөп тектес дақыл. Халық медицинасында ... қуат ... ... қайнатпасы асқазан мен ішек ауруларын, денедегі бөртпелерді
жазып, бүйрек-тегі тасты ... ... ... ... ... ... ... ғылыми медицинаға қосылған үлкен үлес. Қазақтың
халық емшілері ішек құрты ауруына қарсы қолданған. Бабаларымыз бұл
өсімдікті атам заманнан бері шет елдерге ... ... ... көп
мөлшерде жіберіп отырды. Қара жусанның тамырын тәбет ашуға, ішек, асқазан,
бауыр, өт қалтасы ауруына пайдаланады.
Женьшень. Ол тіршілік тамыры саналады. ... ... ... ... көп ... ... ... Биіктігі 50 сантиметрдей, тамыры жуан,
бұтақталған, сыртқы қабы-ғы ақ, қатты. Өте баяу өсіп, 10-11 жылдан кейін
жеміс береді. Оның ... ... ... ... ... ... Женьшеньнің тамырынан дайындалған дәрі-дәрмек, ұнтақ, тұнба
медицинада ор-ганизмнің жалпы тіршілік қа-білетін, ауруға төзімділігін
арттырып, кейбір жүйке және жүрек – қан ... ... ... ... 3,5-8 ... ағаш немесе бұталы өсімдік, жемісі – қара
сүйекше. Дәрілік шикізат – жемісі. Жеміс тұнбасы жас бұзаулардың іш ... ... кене т.б. ... қыру үшін ағаш қабығының
тұнбасы пайдаланылады. Ол үшін ағаш қабығының 100 граммы 5 литр суға
ерітіліп, шыбын-шіркейі мол жерге ... шөп ... ... күз, ... бұл ... ... ... қа-
зып жейтін болғандықтан, оны марал шөп тамыры деп атап кеткен. Тамыры
қысқа, ірілеу, шашақталған, гүлдері – көк, көкшіл түсті, шар тәрізді
тостағанша ... ... ұш ... жеке-жеке орна-ласқан. Оны мақсыр деп
те атайды. Халық ертеден бері «алтын тамыр», женьшень ... әл ... ... ... пышақ, күшәла. Қара пышақ – биіктігі 20-40 сантиметр ... ... шөп ... жартылай улы өсімдік, гүлінің ішкі беті қара түсті.
Өзбектер оны күшәла деп ... ... ... ... ... ... ... болатын, қарындаш тәрізді өзек-ше өсіп шығатын болғандықтан,
орыстар оны карандаш дейді. ... осы ... ... дәрі жасап,
онымен өкпе туберкулезін емдеп келеді.
Тобылғы. Раушан гүлділер тұқымдас, көп жылдық, шөп тектес өсімдік –
тобылғының тұнбасы, майы көп ауру-ға ем. ... ... ... ... қуық ... ... – ішектің түйілуін, денесіндегі
түрлі ісіктерді емдейді. Тобылғы майын малдың, адамның ісіп кеткен
буындарына, сырқырап ... ... ... сырқатын жазады.
Қарандыз. Сазды жерде өседі. Түбін дәрі ретінде пайдаланады. Жөтелгенде
түбірін ... ... ... ... басқа шөпке жабысып өседі, бауырсаққа ұқсас. Оны
қуығы тұтылған адам емге ішеді.
Шырғанақ. Бұтағы тікенді, аса жуан емес, іші сары қатты ағаш. Оны ... ... ... ... дәрі ... ... Биіктігі – 3-20 метрлік, жұқа сұрғылт қабықты, көп жылдық жабайы
ағаш. Оның жемісін ... өт ... ... ... өт ... ... ... байланған тасты түсіруге, іш жүргізуге пайдаланады.
Итмұрын. Жемісінің құра-мында илік заттар, С, К, Р, Е, В ... ... ... ... алма қышқылдары, аздаған мөл-шерде белок,
май, гликозидтер бар. Итмұрын жемісі, тұнбасы малға да, адамға да өте
пайдалы.
Орман бүлдіргені. Биіктігі 5-25 ... көп ... шөп ... ... тамызда піседі. Жемісі-дәрумендердің бай қоры. Асқазан – ішек
жұмысын жақсартады, адамның тағам-ға деген тәбетін арттырады, ас қорыту
органдарының қабынуын ... ... ... ... ем.
Өгей шөп. Биіктігі 15-20 см, күрделі гүлділер тұ-қымдас, көп жылдық шөп
тектес өсімдік. Жапырағының астыңғы беті жұмсақ, жылы, үстіңгі беті қатты
және суық ... ... оны өгей шөп деп ... Ха-лық емшілері өгей
шөптен жасалған тұнбаны жөтелді басатын дәрі ретінде қолданған. Өсімдіктің
құрғақ ... ... ... ... ... ... ... қағазға
орап тартқызып, емдеген.
Долана. Раушан гүлділер тұқымдасына жатады, бұта не ағаш. Қазақстанда 7
түрі ... ... Іле және ... ... ... өседі. Жемісі
тамыз – қыркүйекте піседі, дәруменге бай. Долананың 50 түрі ... ол – ... ... ... ... ... аскорбин,
лимон қышқылдары, флавоноидтар, каротин, гиперозид, қант бар.
Долана жүректің бұлшық еттерінің жиырылуын күшей-теді, қажығанда ... қан ... ... шөп. ... тұқымдасына жатады. Халық емшілері сүйелшөп және сүт-
ттіген шырынымен бауыр, өт ауруларын, сары ... ... шөп. ... оны шөп шай, сары ... ... ... күн ... шай
шөп, құрғақ гүл деп атайды. Оны медицинада өт айдайтын дәрі ... бұл ... ... деп ... ... ... Одан жасалынған дәрі-дәрмектер медицинада қан қысымын төмендетуге,
қан тамырларын ... ... өт ... ... ... ... Ерін ... тұқымдасы, хош иісті, көп жылдық, кейде бір жылдық
шөптесін өсімдік. Жалбыздың жапырағында ментол бар. Бұл өсімдіктен
жасалатын дәрілер жүрек, өт ... ... ... Ол ... иіс ... антисептикалық зат ретінде сұйық дәрілердің, тіс тазалығыш ұнтақтардың
құрамына кіреді.
Жөке ағашы. Оның ашық сары түсті, хош иісті уақ гүлдерінің қайнатпасы ... ... ... ісік ... ... ... Шипа ... асқазан, ішек жолдары, бауыр, бүйрек, қуық ауруына да қолданып,
қайнатпасын күйікке, жараға жағады, жө-ке гүлінің тұнбасы шашты бекітеді.
Жиі ... улы ... ... ... ... ... шипалық қасиетке бай. Алайда олардың ішінде улы өсімдіктерді дәрі-дәр-
мек ретінде пайдаланғанда аса сақтық, білімділік, тә-жірибелік қажет.
Негізінен, біздің даламызда жиі ... улы ... ... ... ... 4. У ... 5.Шытыр. 6.Көкек.
7.Қызғалдақ. 8.Есекмия. 9.Қара пышақ, күшәла. 10.Үшкір азинеума. 11.Шашақ
жемісті гелиотроп. 12.Батпақ қалтагүл шөбі. 13. Түйе шырмауық, ... ... ... 15.Мүйізді шөңгебас. 16.Дала қылшасы. 17. Дала
қырық буыны. 18.Тегеурінгүл. 19.У балдыр-ған. 20. ... ... ... жуық өсімдік түрлерін кездестіруге
болады. Олардың үрлерінің көптігі жөнінен Қазақстан одақ көлемінде бірінші
тұр. Өсімдіктер дүниесінің осындай молдығына байланысты олардың ішіндегі
дәрілік өсімдіктің ... ... ... да ... ... ақылым заманнан айналысқан қазақ халқы шөптерің, жалпы
өсімдіктердің ... ... ... ... білген. Сөйтіп ел арасында
ауруға шалдыққан адамдарды дәрілік өсімдіктермен емдеу ілгеріден-ақ аеңінен
таралған.
Ертеде өмір сүрген ... Әбу Әли Ибн ... ... ... ... ғасырларда өмір сүрген тағы да басқа Шығыс ғалымдарының қазақ халық
медицинасының дамуына әсіресе дәрілік өсімдіктерді ... ... ... зор ... ... аймақтың, халық дәрілік өсімдіктердің әр түрлі қасиеттерін
өздерінше пайдалануы да мүмкін.
Оның да жөні бар. ... ... ... ... ... дәрілік
қасеттері бар.
Аюбұлақ – биіктігі 0,4-1,2 см, қалын қабығы түктеніп тұратын екі жылдық
өсімдік. ... ... ... ... Гүлі ашық асры ... ... ... масақ тәріздене орналасқан, маусым-тамыз
айларында гүлдейді.
Еліміздің Европалық бөлігінде орталық және Оңтүстік аудандарында, көбінесе
шабындық, ... ... ... өседі
Алтын тамыр- ірі әрі жуан тамыры бар, көп жылдық, шөп ... ... ... ... 900г ... ... Тамрының сырт жағы алтын түстес
сары да, ішкі жағы ақ түсті кепкен кезде тамырының
сынған жері ашық қызыл түстес болады. Сары ... ... ... ... ... ... ... айларында гүлдейді.
Шашыратқы – биіктігі 1,5 метірге дейін жететін, шөп тектес өсімдік. ... ... ... ... Гүлдері көгілдір түсті, жапырақтарының
арасында 2-3 тен орналасқан. Шілде-қыркүйек айларында ... ... ... ... ... биіктігі 20-60сантиметрдей, тік өсетін төрт қырлы сабағы бар
көпжылдық өсімдік. Тамыры көлбей тарамдалып, ұзын ... ... ... ... жасыл түсті, бәрі жиналып масақ тәрізді сабақ барысында орналасқан.
Маусым айында қыркүйекке дейін гүлдейді.
Елімізде Украйна, Малдова, Краснадар өлкеінде Қйыр Шығыс, ... ... ...... ... ... шөп ... кезектесе орналасқан тікенектері бар. Сол тікенектері түбінде
кішкене жабырақтары орналасқан. Уақ, қызыл түсті гүлдері болады. Мамыр
айында және тамызда гүлдейді.
Еліміздің ... ... ... Орта Азия, Кавказ. Негізінен
далада, құрғақшылық аймақта өседі.
Жантақтың жас шөбінде, әсіресе С ... өте көп ... ... шөбі және ... ... - биіктігі 3-10 сантиметр дәрілік шөп. Сабағы қысқа түктер басқан,
жер бетінде жабыса ... ... ... ... ... ... ені 7мм, хош ... Гүлдері қызғылт түсті, шашыранқы гүл
шоғын құрайды. Мамыр қыркүйек айларында гүлдейді.
Еліміздің барлық ... ... ... ... тоғайлы жерлерде өседі.
Дәрілікке шөбін пайдаланады. Онда эфир майы , С витамині емдік заттары бар.
Бүлдірген – тамырланып жайыла ... ... ... ... ірі, ... Жемісі ашық қызыл түсті, әдеммі иісті болады. Мамыр –шілде айларында
гүлдейді. Жемістері маусым – шілде ... ... ... ... ... ылғал жеткілікті тоғайлы жерлерде
өседі.
Дәрілік мақсатта бүлдіргеннің жапырағы жемісі пайдаланады.
Бақбақ – биіктігі 5 ... ... сүт ... ақ түсті. Латек сөлі
шығатын көпжылдық шөп.
Жапырағы ұзынша келеді, гүлі ашық сары түсті. Сәуір-қыркүйек айларында
гүлдейді.
Еліміздің солтүстігінде ... шөп ... ... ашық ... тау
бөліктерінде өзен жағалауларында өседі.
Орман бүлдіргені. Биіктігі 5-25 сантиметр, көп жылдық шөп тектес. Жемісі
шілде, тамызда піседі. Жемісі-дәрумендердің бай қоры. Асқазан – ... ... ... ... ... ... ... ас қорыту
органдарының қабынуын басады, бауыр, бүй-рек ауруларына ем.
Өгей шөп. ... 15-20 см, ... ... ... көп жылдық шөп
тектес өсімдік. Жапырағының астыңғы беті жұмсақ, жылы, үстіңгі беті қатты
және суық болғандықтан, халық оны өгей шөп деп ... ... ... ... ... ... ... басатын дәрі ретінде қолданған. Өсімдіктің
құрғақ жапырағын тынысы ... ... ... темекі тәрізді қағазға
орап тартқызып, емдеген.
Бақбақ – биіктігі 5 сантиметр сындырғанда сүт сияқты ақ түсті. Латек ... ... ... ... ... гүлі ашық сары ... ... айларында
гүлдейді.
Еліміздің солтүстігінде Ылғалды шөп шабындық жерлерде, ашық аландарда, тау
бөліктерінде өзен жағалауларында өседі.
Алоэ — ... ... ... ... арнайы ұлпасы бар)
өсімдіктер тобына жататын гүл. Шыққан жері ... ... ... болып
саналады. Негізінен, құрғақ әрі құмды шөлдерде өседі. Алоэ сөзі ... ... ... ... ... ... білдіреді. Сондай-ақ, емдік
қасиетіне байланысты ”Үй ... ... ... де ... атқа ... етті, семсер тәріздес жасыл, жалпақ әрі жуан жапырақтары ... гүл ... су ... ... ... ... ... гүлі үйде тек декоративті мақсатта ғана емес, емдік ... ... ... ... ... ... мен шырыны және де алоэ
экстракты ... және ... ... бұзылған ұлпа)
пайдаланылады.
Қазақстан Республикасы жер көлемі жағынан әлемде ... ... ... ... ... ... ... дала , орман –тоғайларға өте бай.
Жер бетінде ... ... ... ... түрі біздің жердеде
кездеседі, өсімдіктердің көп түрлілігі сондай, әр түрдің атын ... ... ... есептегені бойынша, біздің елімізде бес мыңнан астам өсімдік
түрі өседі екен.
Өсімдіктер бір-бірінен мүшелерінің әр түрлі болуымен ажырылатады.
Ағаштардын өзі көп түрлі, ... ... ... жапырақты, сабағы жуан,
жіңішке, қатты,жұмсақ,біреу көп болып келеді. Кез келген өсімдік белгілі
бір ортада: суда немесе құрлықта ... ... ... ... ... орта ... Өзін ... ортадан
өсімдіктің тіршілігі үшін қажетті ауа, қорек, ылғал, жарық, жылу.
Өсімдік ыстық, сусыз құрғақ жердеде, суық, мұз қар басқан тау етегіндеде,
судада, ылғалы мол жылы ... ... ... орта ... ... ... мындай
түрлерге бөлінеді:
- ылғал сүйгіш өсімдіктер, оларға шалғындық беде, бақбақ т.б.
жатады.Топырақтағы ылғал мол ... ... онша ұзын ... ... ... ... ... буландыруға жақсы
бейімделген.
- құрғақшылыққа төзімді өсімдіктер- оларға жантақ пен сүттіген,
сексеуіл т.б. жатады. Топырақтағы ылғалы өте аз, ... ... ... ... 15-20 ... дейін барады, соншама
тереңнен алған ылғалды үнемдеп пайдалану үшін жапырақтары ұсақ әрі
сирек, бұтақшалары тікенді келеді. Ал сүттіген ... ... ... ... арқылы түнгі салқында топырақтын бетінде пайда
болатын шықтан және сиректе болса жауған жаңбырдан ылғал сіңіріп
алады. Жапырақтары ... етті ... ... мол жинап суды аз
буландырады.
- жылу сүйгіш өсімдіктер- оларға адам қолдан өсіретін мақта, ... ... ... т.б. ... арғы ата ... жылы ... ... Сондықтан бұлар жазы ыстық
жерлерде жақсы өседі.
- суыққа төзімді өсімдіктер- оларға бидай, сұлы, арпа т.б. жатады.
Олардың тұқымдарын ерте ... ... бұл ... ... төзімді
болып келеді.
- жарық суйгіш өсімдіктер- жылы жақта , жарығы мол жерлерде жақсы өседі,
мысалы жүгері, мақта , ... ... ... ... ... ... деген қажетсінуі де алуан түрлі. Мысалы
жүгері, мақта жарық мол түсетін жерде өссе ғана мол өнім ... ... ... ... ... Мақтаны бір-біріне көлеңке
түсірмейтін етіп егеді.
- көлеңкеге төзімді өсімдіктер- оларға қырлы шөп, саумалдық, әйкен,
қырыққұлақ, қазтабан ... ... ... . ... ... ... күн ... өте аз түседі, бірақ ылғал мол, қорек те аз
емес, осындай жерлерде жанағы өсімдіктер өсіп-өнуге жақсы бейімделген.
Кейде ағаштарды көп ... ашық ... ... ... ... ... ... тікелей тускен күн сәулесіне шыдамай қурап қалады.
Өсімдіктердін көп түрлері ... ... бір ... өседі. Аралас
өскен өсімдіктердін кейбір түрлері бір-біріне қолайлы жағдай жасайды.
Мысалы еменді ормандарда, тек көлеңкеде ғана жақсы өсетін ... ... ... ... көп ... Ал ... ... арасында
қойбүлдірген, қазтабан, қоңыраубас сияқты өсімдіктер жақсы өседі. Ашық
далада бетеге мен ... ... ... ... ... ... өсіп
тұрғанын жиі көреміз.
Өсімдік – тірі ағза. Ол кез келген тіршілік иесі сияқты белгілі бір уақыт
мөлшерінде ... ... ... ... ... т.б. ... ... деп атаймыз. Екі жылдық өсімдіктерде бар, мысалы пияз,
орамжапырақ т.б. Көптеген өсімдіктер ұзақ тіршілік етеді. Мысалы емен-1000-
1500 жыл, қайың 150 жыл, ... 50 жыл ... ... ... өз қажетіне пайдаланып келеді, пайдалана
береді. Бірақ адамдардын өлшеусіз, көп пайдалануынан, орынсыз, ойланбай
немесе білместіктен істегені бар, әйтеуір жер ... ... ... ... зардап шегуде. Еліміздің ормандары сирей бастады, топырақ
тозды. Сондықтан табиғатты, өсімдіктер әлемін ... ... ... мақсат
етіп қойылған, Қазақстан Республикасының Конституциясында жазылған.
Ерекше қорғауды қажет ететін өсімдіктер Қазақстанның Қызыл кітабына
тіркеледі.
Қазақстанның жануарлар әлеміде сан ... ... өте көп. ... ... ... ... бойынша жануарлардын екі миллиондай түрі
бар. Жануарлар бірнеше топқа : бунақденелілер, балықтар, ... ... ... т.б. ... ... ... ... жануарлар түрі бар. Қоныз, көбелек, бал арасы бір ... ... ... ... алуан түрлі ортада- суда, құрлықта, топырақ
арасында тіршілік етеді. Қай орта ... ... сол ... ету
ортасына бейімделеді. Бейімділікті жануарлардын сыртқы түрінен, түсінен,
дене құрылысынан , тағы басқа белгілерінен байқауға болады. Мысалы –
камбала теніз түбінде тіршілік ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тірі табиғат объектілерінде қордаланған адамдардың қажетіне керекті биологиялық ресурстарға өсімдіктер және жануарлар ресурстары162 бет
Altheae officinalis L (Дәрілік жалбызтікен) өсімдігі вегетативитік мүшелерінің онтоморфозгенезі38 бет
АДЫРАСПАН-ДӘРІЛІК ӨСІМДІК12 бет
Дәрілік өсімдіктер20 бет
Дәрілік өсімдіктерге тарихи және әдеби шолулар35 бет
Дәрілік өсімдіктерден дайындалатын қоспаларды дайындау және жасау тәсілдері77 бет
Құрамында майлар мен май тәріздес заттар бар дәрілік өсімдіктер мен шикізаттар және олардың өнімдері.14 бет
Құрамында сапониндері бар дәрілік өсімдіктерді тамақ және жеңіл өнеркәсібінде қолданылуы.6 бет
Адыраспан4 бет
Аққулар3 бет

2008-2014 © stud.kz группа сайтов Stud.kz
Создание сайта - студия Riskk | Time 0.0688

Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

FAQ
Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін жұмасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: +7 777 614 50 20
Жабу / Закрыть
Көмек / Помощь